<div class="lead">
Het schrijven van brieven was voor Erasmus (1466-1536) de manier om met de geestelijke en filosofische elite van Europa contact te onderhouden. Hij schreef er soms wel veertig per dag. Deel 14 (van de 23) van zijn correspondentie is nu verschenen.
</div>
Erasmus is tijdens zijn leven getooid met menige vererende titel in de categorie ‘Prins der schone letteren’ of de ‘Geleerdste man van Europa.’ In de jaren 1514-1517 was hij, onder meer met zijn Adagia en Lof der zotheid, de meest gepubliceerde levende schrijver van Europa. Dat hij dat in 1518 niet meer was kwam door Luther, die in 1517 zijn 95 Stellingen in Wittenberg bekend had gemaakt en met zijn eerste stelling het hele leven tot een boetedoening had verklaard. Dat, en zijn aanval op welig tierende aflatenhandel van de bisschoppen,  wilde men kennelijk graag lezen. Daar liet hij het niet bij. In de jaren 1518-1519 schreef Luther vijfenveertig werken en werkjes en werd daarmee tot de meest uitgegeven schrijver van Europa als opvolger van Erasmus.
Dat Luther een ‘merk’ werd volgens de boekhistoricus Andrew Pettegree in zijn boek Het merk Luther had alles te maken met de manier waarop in Duitsland boeken werden gedrukt en uitgegeven. Luther was handel. Een boek van Luther verscheen doorgaans eerst in zijn woonplaats Wittenberg. Een exemplaar van die druk werd naar Leipzig gebracht, waar het boek opnieuw werd gezet en uitgegeven. Van die editie ging een exemplaar naar Neurenberg en Augsburg, en zo verder naar Bazel en Parijs. Voor het boek Exsurge Domine geeft Pettegree een kaartje van Europa waarop te zien is dat het boek in twaalf edities verscheen, van Leipzig tot Parijs, van Straatsburg tot Ingolstadt. Erasmus concentreerde het uitgeven van zijn boeken in Bazel, maar in andere steden verschenen buiten hem om wel piratenedities. Ook zijn brieven werden onderschept en gedrukt verspreid.
De uitgave van Erasmus’ meer dan drieduizend brieven (officieel De correspondentie van Desiderius Erasmus, omdat daarin ook de brieven aan hem zijn opgenomen) is aan het veertiende deel toe dat de brieven bevat uit het jaar 1528. Hij is dan tweeënzestig jaar. Erasmus bevindt zich in een wonderlijke positie. Hij wordt door de Europese vorsten op handen gedragen, terwijl zijn correspondentie vooral gaat over de vele vijanden die hem belagen. De ene na de andere vorst nodigt hem in dat jaar uit om zich in hun buurt te vestigen: Karel V wil hem in Spanje hebben, Ferdinand van Oostenrijk vraagt hem naar Wenen te komen, Margareta van Oostenrijk naar Brabant, Sigismund I naar Polen, Frans I naar Frankrijk (ook al wordt hij aanhoudend aangevallen door theologen van de Parijse universiteit), Hendrik VIII vindt dat hij naar Engeland moet komen (in de buurt van zijn vriend Thomas More) en de aartsbisschop van Canterbury, William Warham, ondersteunt dat verzoek.
<q class="pull-left">Hoezeer ook door gekroonde hoofden gekoesterd, ondertussen is Erasmus vooral bezig zijn vijanden van zich af te houden en te weerleggen.</q>
Hoezeer ook door gekroonde hoofden gekoesterd, ondertussen is Erasmus vooral bezig zijn vijanden van zich af te houden en te weerleggen. De aanvallen komen uit Parijs, van monniken in Spanje, van dominicanen en franciscanen. En van Luther natuurlijk. Het is niet overdreven om te zeggen dat Erasmus’ leven daar voor een flink deel mee gevuld wordt. Hij moet er ook een zeker genoegen aan beleefd hebben, gezien de uitvoerigheid van de brieven waarin hij op aanvallen reageert. Erasmus was goed in gespeelde verontwaardiging als hij werd aangevallen. In 1528 verschijnt De ciceroniaan ofwel Over de beste literaire stijl waarin hij twee personages, Bulephorus en Nosoponus, de sekte van de slappe navolgers van Cicero te kijk laat zetten in een dialoog. Dat is opmerkelijk omdat Erasmus hier zijn liefde voor de letteren van de oudheid enigzins relativeert. Hij wil dat niet alleen Cicero’s ‘sublieme spreekvaardigheid’ als voorbeeld wordt genomen, maar ook andere auteurs. Maar de dialoog tussen de twee heren, die honderdvijftig pagina’s beslaat, heeft nog een ander doel dan het bevorderen van de beste literaire stijl. Erasmus is bang dat door het lezen van te veel Cicero de christenen tot heidenen zouden worden. En volgens Erasmus ‘moet als eerste doel vooropstaan dat de schone letteren de glorie van onze Heer Christus en van onze God verkondigen met de rijkdom en de volheid en glans van welsprekendheid die Cicero hanteerde voor profane onderwerpen.’
Erasmus schrijft dit in de inleiding van De ciceroniaan. Bij Erasmus gaat zo’n ernstig onderwerp ter onderrichting van de jeugd altijd samen met, wat hij zelf noemt, ‘een vleugje joligheid’. Nosoponus moet van zijn ziekelijke monomania (‘In mijn bibliotheek is behalve voor Cicero voor absoluut niemand plaats’) afgebracht worden. Daarvoor worden in het gesprek vele wegen bewandeld en schrijvers tegen het licht gehouden. Zelf wordt Erasmus door de sprekers met naam en toenaam ook op de hak genomen. Hij is een ‘veelschrijver’ die ‘alles overhaast op papier smijt’ en zich er niet toe kan dwingen ‘ook maar één keer het geschrevene over te lezen.’
Erasmus had met de luchthartige dialoog De ciceroniaan duidelijk satirische én didactische, ernstige bedoelingen. Menigeen kon zich herkennen in mensen die al dan niet met naam werden genoemd. Dus is het gespeelde verbazing wanneer Erasmus er weer eens vijanden mee gemaakt blijkt te hebben, zoals de Franse humanist Guillaume Budé. Dat Erasmus genoot van wat hij met zo’n boek teweeg bracht blijkt uit de brieven die hij er over schrijft, soms wel van veertien gedrukte pagina’s. Zoals die van 6 september 1528 aan Germain de Brie, een geestelijke en Franse hoveling. Erasmus zit dan op de praatstoel en beent het onderwerp volledig uit. Hij heeft Budé met alle eer behandeld zegt hij, maar ze gaan ‘tegen mij te keer alsof ik hem in zijn gezicht heb gespuugd.’
<q class="pull-left">Erasmus had met de luchthartige dialoog De ciceroniaan duidelijk satirische én didactische, ernstige bedoelingen.</q>
Aan boeken als De Ciceroniaan is goed te zien hoe verschillend Erasmus en Luther waren.  Luther was gespeend van elke ironie. Voor Erasmus was humor en ironie een tactiek. De geestige en tegelijk ernstige dialoog tussen Nosoponus en Bulephorus is een anti-lutheraanse dialoog omdat Erasmus ruimte schept voor het denken van de lezer. Die ruimte is bij Luther niet te vinden. Lyndal Roper, de Engelse biografe van Luther, heeft het over Luthers ‘onverbloemde toon’. Dat is wel een heel softe omschrijving voor de agressieve retoriek waar Luther zich van bediende. Die retoriek was geheel overeenkomstig zijn andere absolutistische neigingen en ideeën, te beginnen bij zijn overtuiging dat de menselijke wil niet bestond. Die wil was volgens Luther volledig onderhevig en onderhorig aan ‘Satan’. Van zulke dwangideeën moest Erasmus niets hebben.
<div class="info-box">
De correspondentie van Desiderius Erasmus deel 14, vertaald door Jan Bedaux en Robin Buning, is uitgegeven door Ad. Donker.
Het merk Luther door Andrew Pettegree, vertaald door Frits van der Waa, is uitgegeven door Atlas Contact.
Luther, de biografie, door Lyndal Roper, vertaald door Rob Hartmans en Jan Dirk Snel, is uitgegeven door Ambo/Anthos.
</div>

Carel Peeters

Hoe Erasmus tussen vorsten en vijanden laveerde

Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd