Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

P.f. Thomese

De Werkelijkheids-verbeteraar

<div class="lead">Je moet je niet afvragen: wat geven die boeken mij? Maar: wat heb ik die boeken te bieden? Wat heb ik voorhanden, wat stop ik erin?</div>
<div class="wpg-element paragraph">
We hebben het wel steeds over het schrijven, maar ik wil het met u nu graag hebben over de kunst van het lezen. De kunst van het lezen? vraagt u zich misschien af. Is dat niet wat overdreven gesteld? Een vaardigheid, soit, maar een kunst?
</div>
Dat is nu net het probleem, geloof ik: dat het nooit een kunst is geworden. Het lezen wordt in de eerste plaats als een techniek voorgesteld, een techniek die men dient te beheersen om het lezen vaardig te worden, opdat men begrijpt wat er staat. Begrijpen wat er staat is een definitie. Zeker. Begrijpend lezen heet dat in het basisonderwijs, inderdaad. Maar het verhoudt zich tot de kunst van het lezen als rekenen tot de wiskunde.
Het is vreemd dat de kunst van het schrijven, die toch algemeen erkend is, geen evenknie heeft gekregen in de kunst van het lezen.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Een boek kan niet zonder jou
</blockquote>
</div>
In verhouding tot de muziek, waar de praktijk van het interpreteren zeker zo belangrijk is als het componeren, komt de literatuur er bekaaid van af. En dit terwijl het lezen van een roman of gedicht het beste vergeleken kan worden met hoe een dirigent zich over een partituur buigt. Hij moet er muziek van zien te maken. Zonder hem, de dirigent dus, blijven de noten dood aan hun balken bungelen.
Hetzelfde geldt voor de bedrukte bladzijde. Hoe virtuoos, gevoelig, verfijnd en diepzinnig de woorden ook zijn neergeschreven, ze blijven van papier en drukinkt zolang er geen prins langskomt om ze wakker te kussen. Elk boek is voor honderd jaar in slaap gevallen, wachtend op die ene, ware lezer die zich door de woekerende rozen van loze woorden een weg naar binnen weet te banen om alzo de tekst wakker te kussen en weer te bezielen met een leven dat eruit verdwenen was.
Hoeveel boeken hebben er niet voor dood op mijn bureau gelegen, naast mijn bed, in mijn tas onderweg: je doet je best, maar ze gaan niet zingen in je hoofd. Je leest ze, maar je leest over de zinnen heen. Het lukt niet om er contact mee te maken. Het kunnen erkende klassiekers zijn, bestsellers van het jaar, romans van vrienden, boeken die ik vroeger erg goed vond et cetera, ik wil maar zeggen, aan die boeken ligt het niet.
Een glans van vertrouwdheid
Je moet je niet afvragen: wat geven die boeken mij? Maar: wat heb ik die boeken te bieden? Wat heb ik voorhanden, wat stop ik erin?
Iedereen die wel eens een Moeilijk Boek heeft proberen te veroveren, weet waarover ik het heb. Je moet weten hoe je binnenkomt. En als je binnen bent, is het moeilijk te zeggen waar je bent. Het is als het lezen van een vreemde taal. Je snapt het, min of meer, maar je moet niet vragen hoe. Je zou handen en voeten nodig hebben om uit te leggen wat er staat. Maar zolang je leest, is er niets aan de hand, want je bent alleen, je hoeft je niet te verantwoorden. Langzaam waag je je dieper en dieper het boek in, op de tast, zonder te weten waar je heengaat of waar je uitkomt. En dan is er plotseling iets wat je thuis weet te brengen, iets wat het vreemde een glans van vertrouwdheid geeft.
Daar begint het. Daar waar er een verbinding ontstaat. Als het goed is, als het werkt, wordt een boek aangesloten op alles wat je in je hebt: je herinneringen, je kennis, je verlangens en verwachtingen, je angsten, je smaak, je stemming van het moment, je tijd.
<div class="figure--right">
<figure id="post-23591 media-23591" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/04/a4824a77-28a2-4a63-8cef-6a363383d71d_Schermafbeelding-2014-03-25-om-14.06.31_preview.jpg" alt="Magritte, La Lectrice Soumise" /><figcaption>Magritte, La Lectrice Soumise</figcaption></figure>
</div>
Nu zijn er boeken die weinig vragen, de meeste vrees ik, want er zijn nu eenmaal veel te veel boeken. We hebben het, bij uitsluiting, over bijzondere boeken, boeken die je aandacht hebben verdiend, die erom schreeuwen zogezegd.
Ineens een verbinding
De leesconsument van nu, ronddobberend op de vrije markt, vraagt zich misschien af waarom hij zo veel moeite zou moeten doen voor een moeilijk boek. Waarom zou hij zo veel investeren in iets wat hem niet direct aanspreekt, terwijl hij in die tijd ook een ander, gemakkelijker, verhaal kan lezen. Iets wat hij al kent. Het vertrouwde terrein. Deze zogenaamde ‘keuzevrijheid’ heeft ertoe geleid dat in een schijnbaar onuitputtelijk assortiment toch steeds meer van hetzelfde wordt gekozen. ‘53 channels and nothing on it,’ zingt Bruce Springsteen. Of om W.F. Hermans aan te halen: ‘De behoudende lezer denkt iets te begrijpen, terwijl hij het in werkelijkheid alleen maar vaak heeft gelezen.’
Zulke leesconsumenten zou ik willen zeggen dat het de moeite is die het de moeite waard maakt. Hoe meer je erin stopt, hoe meer je ervoor terugkrijgt. Literatuur die die naam waard is, vraagt je inbreng. Lezen is antwoord geven op een tekst. Maar wel een antwoord dat je in je eentje nooit gevonden had. Het is een samenspel, een improvisatie waarbij je als lezer nu eens deze weg inslaat dan weer gene, zonder te weten waar je uit zult komen. Totdat er ineens een verbinding ontstaat. ‘Twee overzijden die elkaar vroeger schenen te vermijden, worden weer buren,’ dicht Martinus Nijhoff in het klassieke sonnet dat begint met ‘Ik ging naar Bommel om de brug te zien. Ik zag de nieuwe brug.’
Verbindingen leggen, een nieuwe brug uitproberen, het zijn metaforen die de lezer met de schrijver verenigen, in een gezamenlijke improvisatie om betekenis te slaan uit die zwartgedrukte lettertekens. Dat kan een schrijver nooit alleen.
Metaforen. Letterlijk betekent dat: iets wat naast iets anders wordt geplaatst. En tijdens het lezen ben je het zelf die zich steeds naast de tekst probeert te plaatsen: in de hoop dat twee overzijden die elkaar leken te vermijden, buren kunnen worden, dankzij de nieuwe brug die gevonden wordt.
In die zin heb ik de wereldliteratuur dan ook altijd als autobiografisch beschouwd. Als mijn autobiografie welteverstaan.
&#39;Hoewel de verhalen zich afspeelden in andere werelden en andere tijden, had hij toch steeds de indruk dat hij het geschrevene op de een of andere manier kende. Hij voer mee op de Pequod, op zoek naar Moby Dick, overleefde op Wanhoopseiland met de inboorling Vrijdag, hij wandelde op zondag naast een dame met een parasol over een Parijse boulevard, hij logeerde op Russische landgoederen en dreef op een vlot de Mississippi af – en het was hem allemaal merkwaardig vertrouwd.
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
Lezen is ergens heengaan waar je anders niet kon zijn
</blockquote>
</div>
In zijn verbeelding speelden al die boeken zich af in huizen waar hij kwam, in straten waar hij dagelijks liep en in landschappen die hij kende als zijn eigen handpalm. De Gamerschestraat als Newski Prospekt of als Parijse boulevard, waarbij hij alleen de lantaarns, die ’s nachts oplichtten als een weg naar de hemel, zelf hoefde te verzinnen. Het huis van Henkie Eenhoorn als Petersburgse huurkazerne of als Newyorks immigrantenhotel. De Waal, die breed en traag westwaarts vloeide, was de Mississippi, maar ook de Wolga en de Amazone. De velden in de omtrek werden Russische landerijen waar verveling en verlangen in wersten gemeten werden, soms waren het Amerikaanse prairies en als het moest zelfs Hollandse weilanden waar gevlekte koeien graasden.&#39; (Uit mijn eerste roman, Heldenjaren, Amsterdam, 1994, blz 31-32.)
Als het is afgelopen
Correspondances noemt de Franse dichter Charles Baudelaire het in zijn Fleurs du Mal. Te vertalen als: verbindingen, overeenkomsten. Maar ik heb het altijd gelezen als de borden uit het Parijse metronet die aangeven waar je kunt overstappen op andere lijnen.
Bruggen bouwen, overstappen op andere lijnen: op die manier trekt de lezer zijn eigen route. Onderweg spreken de voorbijgangers tot hem. Lezen is ergens heengaan waar je anders niet kon zijn. Waarheen, dat is de vraag. Dat is de verkeerde vraag. We hebben hier te maken met de paradox van de onmogelijke aankomst. Al die bruggen die ik bouwde, brachten mij alleen maar verder van huis. Ik ging ergens heen, maar kwam nergens aan. Ik bevind mij in een wereld die voor het beste deel uit ginds en ginder bestaat. De enige weg die ik heb gevonden, ligt achter me.
In die zin, en dat is de zin, lijkt lezen verdomd veel op het leven zelf. Je kijkt ernaar en zou er eindelijk wel eens aan willen beginnen. Maar dat is onmogelijk, want elke noot die gespeeld wordt is al weg. Iets wat je hoort, is al geweest. Leven, dat wil zeggen beseffen dat je leeft, doe je altijd pas achteraf. In die zin is het leven net lezen: men ervaart het als het is afgelopen. Je kijkt terug op iets waar je nooit bij bent geweest. Je stond ernaast en zag het aan de overzijde, die jou, nu je opkijkt, lijkt te vermijden. Totdat je je een nieuwe brug herinnert en weer weet waar je nooit was.
Als Vrije Schrijver aan de Vrije Universiteit sprak P.F. Thomése bovenstaande tekst uit tijdens de Dies Natalis.

De kunst van het lezen

P.F. Thomése
Het is al lang geleden dat ik boeken las &#8216;om de seksscenes&#8217;, het was in de grote tijd van het schaamhaar. Je kon er niet goed doorheen zien, door die vaginale wouden, waardoor de essentie steeds aan het oog onttrokken bleef.
Ik denk nu aan Turks Fruit, waarin de stijl van Jan Wolkers ook als een soort schaapachtig schaamhaar fungeert om al doende de daad aan het oog te onttrekken. Het mechaniek van de menselijke paring leent zich meer voor de filmkunst dan voor de literatuur, zo bewijzen de kijkcijfers. En nog beter is het om het gewoon zelf te doen. Het literaire leent zich meer voor het onmogelijke, voor het verlangen dus en voor de herinnering. De mooiste seksscènes voor een schrijver zijn derhalve die waar het er niet van kwam. Wat de lezer rest, is het onbeantwoorde rukken ?op een plek waar niemand hem ziet.
Het beste boek zal het niet zijn, maar het meest onderschatte boek over seks in de Nederlandse literatuur is voor mij Het verboden bacchanaal van S. Vestdijk, een late roman van de oude meester, zich afspelend op één (paren)avond, bij burgers thuis ergens in de jaren zestig in de provincie.
Seks hoeft niet vies te zijn, maar is het meestal wel.
Marita Mathijsen
De soloseks van Mathilde in Een liefde van Van Deijssel (hoofdstuk 13) is onovertroffen door de kleurenverbijstering vanwege de kleurige impressies van het orgasme:
Haar leden zonken samen, achter tegen haar stoel. Zij zag wel, door de verblinding, die over haar gezicht was neêrgeschitterd heen, dat de blauwe lucht was losgebarsten en er kokende stroomen gloeyend goud gudsten over de vlakte, klotsend op haar toe. En verder, in de rondte, hagelslingerden gouden vonkenvlagen neer over de wechbleekende groenheden, botsgolvend tot elkaâr, opzwiepend naar haar hoofd, neêrzijpelend door haar maag, haar buik, om haar beenen. Hoog stormden de iepen hun vrachten vlas-groene dronkenschap op tegen de neêrbruisende gouding, de bruingouden stammen, los en week, gloeiden op en neêr, als zuilen van vloeyend goud hun lijven hoog en laag kristallend door de ruimte. De bloemen kleurden door het vuur, vliegend, schietend, hoog in de lucht, laag op den grond.
Mathilde voelde zich heffen en zich wechgaan, heengedragen. Haar oogen doofden uit. Eén even ontstaken zij weêr. Toen zag zij alles met wit-krullende wit-blauwe gazen en vlekken glans-blauw be-neveld. Haar beenen krompen samen omhoog, haar buik huiverde terug. Haar schrikkende handen grepen naar haar geslachtsdeel. Het slijm sapte uit haar openzijgenden mond, heete trillingen ijlden in haar achterhoofd, haar geslachtsdeel spoog zijn wellustvocht in het stijve stugge hemd. Haar oogen snikten hun heete tranen uit, die als zoute druppels in de hoeken van haar mond vloeiden.
P.F. Thoméses jongste boek, ‘Grillroom Jeruzalem’, verscheen bij Contact.
Marita Mathijsens ‘Twee vrouwen en meer. ?Over het werk van Harry Mulisch’ verscheen bij De Bezige Bij.

Beste seksscène

De angst van P.F. Thomése
Iets in mij zegt me dat ik doodga. Maar toch, laatst, toen het ging gebeuren, wilde ik het niet geloven. Ik was wakker geworden van een hevige pijn in het middenrif. Het waren de bekende tekenen van de hartaanval, zoals ik die in mijn hypochondrische momenten zo vaak had doorgenomen. Het klopte als een bus. Ik had weliswaar geen medicijnen gestudeerd, maar als zich in je lichaam dergelijke fatale bewegingen voltrekken, voel je zoiets gewoon.
Mijn eerste gedachte was dat ik, als ik de kinderen naar school had gebracht, niet volgens de dagelijkse routine verder kon gaan werken aan mijn roman De weldoener, die zich volgens de principes van de fuga naar een noodlottig einde spoedde. Net als ik. Verrek ja, net als ik. Als er een god bestond, en hij heette toevallig Toeval, dan was het wel héél toevallig dat ik nu, op wat later in druk blz. 256 zou blijken te zijn, het loodje moest leggen. Ik kon het niet uitstaan dat ik plotseling moest ophouden terwijl mijn hoofdpersoon, ontsnapt aan de bedoelingen van de auteur, ongedeerd zou blijven. Dat was een te wrede speling van het lot. De schrijver stierf op blz. 256, zodat de hoofdpersoon in een voor eeuwig open einde doodleuk kon blijven vluchten alsof er niets aan de hand was.
Dit mocht niet gebeuren! Ik wilde best dood, dat hoorde nu eenmaal, maar niet nu. Ik had, achteraf gezien, nog maar 92 bladzijden te gaan. Het einde al in zicht, zou je zeggen. Het laatste rechte stuk.
Inmiddels bemoeilijkte de pijn op de borst een regelmatige ademhaling, ik zat opgesloten in mijn lichaam en bonsde op alle ramen, maar niemand hoorde mij. Al het personeel was al naar huis, er was niemand om mij naar buiten te laten.
Sterven is een vreemde zaak; er is, als het eindelijk gebeurt, weinig wat er verder meer toe doet. Je aanwezigheid is al raadselachtig geworden, onbegrijpelijk haast.
Ik dacht aan degenen die me voor waren gegaan. Mijn vader, mijn kind. Ik dacht ook eventjes aan mijn overleden Haarlemse vriend Louis Ferron, aan wie ik tijdens het schrijven zo veel had gedacht. Ik dacht eraan hoe hij op zijn sterfbed in het nazomerende Ramplaankwartier met zwakke hand naar buiten wees, waar ergens de wereld was, waar hij geen deel meer aan had en die hem al vreemd geworden was. Maar vooral dacht ik aan mijn kinderen die leefden en die straks gewoon naar school toe moesten, gelukkig wel, onwetend van een verdere jeugd zonder vader.
Om niemand nodeloos tot last te zijn, maar ook om mijn einde nog niet een voldongen waarheid te laten zijn, sleepte ik me kreunend naar de auto, met de bedoeling gauw naar het ziekenhuis te rijden &#8211; net als in mijn boek. Had ik, als in een droom, mijn dood al beschreven? Als ik in een god geloofde, was het in de god van de literatuur, die zoals bekend de mussen van het dak laat vallen of het niets is. Een soort blinde Borges die onverschillig toeziet. Het kwam me daarom niet denkbeeldig voor dat rondom deze roman schijn en werkelijkheid op sardonische wijze dooreen gehusseld werden. Ik had me er als auteur over verkneukeld om mijn kwakkelende kerkcomponist uitgerekend op Goede Vrijdag zijn uur U te laten beleven. Dat deed men kennelijk niet straffeloos, want wellicht werd ook ik ergens beschreven, en paste het in dat verhaal om mij dood te laten neervallen, terwijl mijn reddeloze meisjesredder met zijn nieuwe vriendinnetje van deze onbekende literaire god mocht opstaan uit de dood, een überkatholieke poppenkast waar ik zelf, als alwetende verteller, natuurlijk niet in wenste te geloven. Als er per se een god moest zijn, dan was ik dat nog altijd zelf, godverdomme.
Inmiddels lag ik op de hartbewaking en sloten ook de medici, die zich in groten getale om mijn brancard verzameld hadden, niet uit dat op deze doordeweekse ochtend mijn laatste uur was aangebroken. Ik voelde me zo uitputtend moe van de pijn dat ik het liefst wou slapen, maar dat mocht niet van mijn redders. Wakker blijven! Of mijn vrouw het wist? Wat wist? Dat ik hier lag te creperen, bedoelden ze. Mijn vrouw werd gebeld en daar was ze al. Ik las in haar ogen wat ik zelf ook al vermoedde en nu pas werd ik werkelijk bedroefd. Omdat ik wist wat ik ging achterlaten: wat mij het liefste was en wat nu ging bestaan zonder mij. Ik dacht aan mijn stervende vader, die ik nu zelf was geworden, het was nu zover, ik ging verdwijnen, mijzelf verweesd achterlatend.
(In het voorbijgaan herinnerde ik mij ook nog even de vaste nachtmerrie van mijn oudste zoontje. In deze boze droom wordt hij aangevallen door een zwart gat dat snel dichterbij komt en dat plotseling in iets zwaars blijkt te zijn veranderd. Iets donkers wat hem dreigt te verpletteren. Maar angst had ik niet. Als het gebeurt, heeft men zelden angst. &#8216;Ga maar weer slapen, jongen,&#8217; troost ik hem daarom. &#8216;Het is niets.&#8217;)

Had ik mijn dood al beschreven?

Kort verhaal van P.F. Thomése
Mag ik mij even voorstellen? Ik ben uw volksvertegenwoordiger in Haarlem-Noord. Daar is altijd iets te doen. En anders zorgen wij er wel voor. Komen we gewoon even met u praten. Door de brievenbus desnoods. Vrijheid van meningsuiting weet u wel. Die brievenbus staat niet voor niets open. Een stukje communicatie naar de mensen toe, noemen wij dat. U kunt wel denken: Haarlem-Noord? Was daar niet alles al geregeld, was Nederland niet juist daar al helemaal klaar? Voorgoed met pensioen, all dressed up voor de afgelakte kist? Dat kan wel zo zijn, en waarschijnlijk is het ook zo, maar juist in het aangeharktste Nederland zijn de rapen momenteel het gaarst.
Heb je alles voor elkaar, komt er een hond op je stoep schijten. Ik noem het maar als voorbeeld, maar het zijn de feiten! Ze schijten m&#8217;n hele stoep onder, die vieze vuile kuttenlikkers. Het kleinste leed is het ergste, heeft een wijs man eens gezegd. Willoos schikken we ons in de grote tragedies, maar de kleine pesterijen van het lot halen ons het bloed onder de nagels vandaan.
Ja, Haarlem, die chique stad waar het Nederlands is uitgevonden alsof het gedrukt staat, waar iedereen erbij loopt alsof-ie weet hoe het hoort. Maar ondertussen wel gewoon de hond bij hardwerkende mensen op de stoep laten schijten. En dat niet één keer, maar drie, vier keer op een dag. De meest gastvrije stad van Nederland, zeggen ze. Voor honden dan zeker! Zogenaamd heeft nooit iemand het gedaan, als je de mensen gelooft komt de stront hier in Noord gewoon met bakken uit de hemel vallen. Hun hond heeft het in elk geval nooit gedaan, verzekeren ze me, die doet zoiets niet. Die vreet z&#8217;n stront zeker zelf op, mevrouw? Met mes en vork zeker? Ze kijken me aan, met die kaktronies van ze, alsof ik degene ben die de regels overtreedt. Zoiets maakt me nog kwaaier. Oprecht kwaad word ik daarvan. Alsof ik hier de buurt aan het vervuilen ben.
Je kunt de politie wel bellen, maar die komt nooit, dat is bekend. (&#8216;Ja met Lucassen hier, uit de Badelochstraat. Er is weer op de stoep gescheten. Door wie? Nee, niet door mij. Door een hond, klootzak. Het signalement? Van wie, van wat? Van die drol?&#8217;) Als het erop aankomt, sta je er alleen voor. Moet je je met je blote handen zien te verdedigen. Want wapens zijn in Nederland voor normale mensen verboden, daar mogen van de PvdA alleen criminelen mee rondlopen. Voor ons eigen bestwil, zeggen ze er nog bij ook. Fuck you, teringfuckers. Ik ga me eigen niet zomaar laten omleggen. Als ik ga, ga ik niet alleen. Dus pas maar op haha. Dit heb ik even niet gezegd. Dat was ik niet.
Waar had ik het over? Honden ja. Ik ga me toch zeker niet in mijn bek laten schijten door een stelletje wijvenhonden? Met de groeten van het linkse Haarlemse gemeentebestuur zeker. Het ergste is nog dat ik zelf een hondenliefhebber ben. Vandaar dat het me zo kwaad maakt. Een hond moet je africhten, anders wordt het een beest. Dat is bekend. Net als een Marokkaan. Moet je ook africhten. Iets anders snappen zulke gasten niet. Wat dat betreft zijn het net honden. Snappen alleen straf. Zo zitten ze nu eenmaal in elkaar. Dat is de natuur, daar doe je niks aan. Het wordt een grimmige wereld? Misschien wel ja. Maar ik heb het ook niet bedacht. Feiten zijn feiten, daar valt als je eerlijk bent niets tegen in te brengen.
Als je niet straft, dan krijg je problemen. Met honden, met Marokkanen, en met mij. Net zo goed, net zo makkelijk. Als de gemeente niks van zich laat horen, dan kan ik óók wel mooi thuis blijven zitten wachten. Tot het vanzelf overgaat zeker. Maar zo zit deze jongen niet in elkaar. Die gaat praten. Communiceren heet dat. Mensen iets duidelijk maken. Door de brievenbus, als het moet, wanneer ze niet opendoen.
Als het gemeentebestuur niks doet, dan doe ik het zelf wel. Zo zit deze jongen nu eenmaal in elkaar. De mensen duidelijk maken dat ze verkeerd zitten. Daar zijn verschillende manieren voor. Je kunt het ze vertellen, maar dat wordt moeilijk als ze niet willen luisteren. Je kunt het ze ook laten zien. De stront van hun honden in hun gezichten smeren godverdomme. Daar hebben ze met hun zogenaamde beschaving vast niet van terug. En zelf met een stinkende klauw komen te zitten zeker? Mij niet gezien. Dan kan ik beter bij de burgers door de brievenbus komen zeiken, zoals we vroeger in militaire dienst altijd deden. Weten ze meteen wat het is om te worden lastiggevallen met ontlasting waar je niet zelf om hebt gevraagd.
Of de methode oké is weet ik niet, daar moeten anderen maar over oordelen, maar mijn kleinkinderen zullen later niet kunnen zeggen dat ik niets heb gedaan.
Nawoord van de opschrijver
Omdat de volksvertegenwoordiger Eric Lucassen door de Partij Voor de Vrijheid monddood is gemaakt, heb ik het &#8211; uit naam van de vrijheid van meningsuiting &#8211; maar zo&#8217;n beetje voor hem opgeschreven. Iemand moet het toch doen, al mag je in dit land nergens niks meer van zeggen, zelfs niet wanneer de hondenpoep je aan de lippen staat. P.F. Thomése

Memoires van een brievenbuspisser

Kristien Hemmerechts

pia de jong

Herman Brusselmans

Mijn dweepboek

David Kleijwegt

Roel Bentz van den berg

Bert van de Kamp

Jos de Putter

Maurits Westerik

De grote ongrijpbare

<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Overal zien </h3>
08-09-2007 Door Jeroen Vullings
In Thoméses nieuwe roman Vladiwostok! is het alsof je door iemand suf geluld wordt in een rokerig café. Urenlang. Daardoor komen Thoméses personages onplezierig dichtbij. Literair is dat geen geringe prestatie. 
Je had hem kunnen zien aankomen in P.F. Thoméses sardonische oeuvre: het type van de succesvolle klootzak. Politiek incorrect, seksistisch, racistisch, zelfzuchtig, verstoken van twijfel. Of juist niet, na het meer filosofische requiem Scha­duw­kind en het quasi-naïeve sprookje Izak. Door dat tweeluik – noodzakelijke intermezzi binnen Thoméses oeuvre – valt zijn nieuwe roman Vladiwostok! rauw op je dak. Dat zit ’m in de twee vertelstemmen: die van Fons Nieu­wen­huijs (politiek adviseur, mediastrateeg, mannetjesmaker) en zijn vriend Hans Por­tiel­je (hoogleraar, mediapersoonlijkheid, politicus in spe). Fons wil Hans ‘neerzetten’ in de Haagse politiek. Beiden voldoen uitstekend aan het hierboven geschetste profiel van de klootzak. Je had ze kunnen zien aankomen, op grond van de eerder geëtaleerde ranzigheid in Haagse liefde &#038; De vieze engel (1996), de al te menselijke lulligheid in Heldenjaren (1994), de malicieuze en provocerende manier waarop de eerste Nederlandse feministe Etta Palm getekend is in Het zesde bedrijf (1999), de politiek-incorrecte ouwejongenskrentenbroodsfeer in Greatest Hits (2004). 
Supergeile Surinaamse meisjes De schrijver zit zijn twee antihelden in Vladi­wostok! dicht op de huid. Dichter dan hij ooit op een ander personage zat. We zijn deelgenoot van Fons’ en Hans’ intiemste gedachten, van alles dat ze wijselijk voor zich houden. Het wemelt in hun toch al koortsige gedachtenwoekeringen van cursief weergegeven zinnen, zinsdelen en toegevoegde mededelingen. Zoals in: ‘Een tafeltje verder zaten drie supergeile Surinaamse schoolmeisjes te smoezen. Over seks natuurlijk, waar anders over?’ Op die manier maakt Thomése de vertelstroom niet alleen nog dynamischer, ook beheerst hij daarmee de volumeknop. Dan praten zijn personages weer scheller, dan dimmen ze wat. Het is alsof je door iemand suf geluld wordt in een rokerig café. Urenlang. Daardoor komen Thoméses personages onplezierig dichtbij. Literair is dat geen geringe prestatie. 
Maar na de hijgerige lol om de eerste honderd pagina’s, die stijf staan van misse praatjes en dito hersenkronkels, raakte ik wat murw. Het was niet leuk meer, die twee mannen die alles betrekken op neuken, kutten, konten, negers – in die termen. Vladiwostok! werd steeds pijnlijker om te lezen. 
Het woord ‘neger’ turven in de roman wens je slechts een vijand toe. Hans en Fons zijn waarlijk geobsedeerd. Niet alleen met betrekking tot aan de donkergekleurde medemens toegeschreven capaciteiten in sexu­a­li­bus. Overal zien ze negers: ‘Had Hans daar trouwens rekening mee gehouden? Met de pissende neger?’ Ook regent het boutades: ‘Ontwikkelingswerkers waren geen genieters, klaar uit. Het liefst liepen die jezusfreaks op sandalen hun grote tenen achterna. Je bleef het aan hen zien dat ze van de witte paters afstamden, de oeraanbieders van westers lesmateriaal in de afgedwaalde regionen van kaffers, moriaantjes en al die andere godvergeten schepselen.’ Nogmaals, eventjes is dat aardig, zoals dat geëmmer van Thoméses mannelijke, al te mannelijke mannen over vrouwen tijdelijk plezant is. Maar het gaat maar door, het neemt manische vormen aan, het wordt vermoeiend en vooral te veel. Dat gebrek aan balans is te betreuren, want stilistisch excelleert Thomese wél in Vladiwostok! Meer nog dan in zijn andere boeken weet hij ons op iedere pagina te verbluffen: door zijn lenigheid, scherpte en het ogenschijnlijke gemak waarmee hij parel na parel opdient.
Bastaardkinderen Gaandeweg het verhaal werken Fons en Hans zich in de nesten. Ze raken verstrikt in leugens over overspel en bastaardkinderen ten gevolge van die buitenechtelijke excursies. Hans verkloot tijdens een televisietalkshow iedere kans op een politieke glansloopbaan. Fons komt uiteindelijk nog wel op zijn pootjes terecht omdat zijn echtgenote Pam de regie overneemt. Voordien is het voor hen een lange roes, verkregen door, figuurlijk, langdurig naar het eigen spiegelbeeld staren.
Precies daarom gaat het Thomése: om het vangen van het brede mannengebaar waarmee alle problemen weggewuifd worden. Die overmoed, het gebrek aan realiteitszin, het idee dat regels niet voor jou gelden, de behoefte aan grandeur, de makkelijk mobiliseerbare zelfrechtvaardiging wil hij vangen. Het motto van Vladiwostok!, bij wijze van eerste richtingaanwijzer, is een kennelijk natuurgetrouw opgetekende dialoog: ‘Waarheen?’ vraagt een taxichauffeur. ‘Vladiwostok!’ antwoordt Ramses Shaffy.
Vlijmscherpe satire Op de achterflap wordt Vladiwostok! aangeduid als ‘realliferoman over politiek, media, seks en zogenaamde vriendschap’. Pikant is de aan televisiepersoonlijkheid Matthijs van Nieuwkerk ontlokte blurb: ‘Een van de aardigste en leukste schrijvers uit de Nederlandse literatuur.’ Pikant, want juist dat soort populaire talkshowjournalisten als Van Nieuwkerk wordt fors gehekeld in Vladiwostok! Zowel met betrekking tot hun persoonlijke leven, als in het op effect spelen in hun shows. Na Joost Zwagermans Chaos en rumoer hebben we er met Thoméses achtste boek dus een hoogst contemporaine, vlijmscherpe satire over het mediagewoel bij – en over de ‘communicatiebusiness’, de ‘public affairs’ en spin doctors voor politici. Maar Vladiwostok! is ook een sociale komedie over de soort die al sinds mensenheugenis meegaat: de man. 
Bot en ongevoelig is hij. Hij luistert niet. Hij leest niet. Dat leidt maar af van Eigen Gedachten. IJdelheid regeert hem. Echt ongecompliceerd is de man nu ook weer niet, omdat hij behept en belast is met vertrouwde Thomése-thematiek. Hij wil zich verliezen en ook weer terugvinden. In Vladiwostok! wordt gerept van het ‘verlangen om niet te bestaan’ – een schaars bedekte doodswens, die zich ook manifesteert in Fons’ schrijfwerk: ‘Hij kon er lyrisch over worden, ja nog steeds. Hoe je in een tekst kon verdwijnen en niemand wist waar je was, ook jijzelf niet.’ Er is geen noemenswaardig verschil in toon tussen de twee vertelstemmen, die van Fons en die van Hans. Alsof Thomése daarmee het algemeen geldende van die soort wilde onderstrepen. Alleen loopt het met Hans slecht af en met Fons redelijk goed: hij wordt uit de penarie gehaald door zijn kordate vrouw Pam. Ze neemt hem bij het handje, slaat aan het regelen, lost de problemen op en troont haar gemuilkorfde echtgenoot mee naar huis. Daar gaat hij, eertijds zelfverklaard klootzak, nu voltijds pantoffelheld. 
Als iemand recht heeft op de Anna Bijns Prijs en de Marga Klompé Prijs is het de empathische feminist Thomése wel. Wat een man. Waarmee ik geenszins de suggestie wil wekken dat taalcarrousel Vladiwostok! geen ereplaats verdient op de literaire shortlists.
P.F. Thomése, ‘Vladiwostok!’, Contact, 295 pagina’s, €22,90
</div>

Vladiwostok! – P.F. Thomése