Literatuurbeschouwing / Harold Bloom
Hoewel er niet veel boeken van Harold Bloom in het Nederlands zijn vertaald, is hij voor veel literatuurliefhebbers een absoluut begrip. Misschien is dat in werkelijkheid niet meer dan dat van een deinend baken in de verre zee: af en toe door schuinse golven hoog opgeheven en pas dan in zijn lichtende omvang zichtbaar.
Zijn boek Shakespeare uit 1998 met de provocerende ondertitel The Invention of the Human zette zo&#8217;n golfbeweging in werking. Dwars en geleerd liet Bloom alle vijfendertig toneelstukken van Shakespeare in chronologische volgorde de revue passeren. Opgezet als een compendium, is het boek een handwijzer voor de lezer, maar al wandelend langs en door de stukken gaat Bloom polemische waardeoordelen en sweeping statements niet uit de weg. Zo veel ongeremde subjectiviteit zou menige andere criticus lelijk opbreken, maar van Bloom is het zijn handelsmerk. Zijn lezers verwachten niet anders, zij weten zich opgenomen in het verbond van zijn canoniserende kennis. In het door hemzelf gecreëerde godenrijk van literaire grootheden leidt en beslist hij hun dagelijkse strijd om de faam: wie is de grootste schrijver, wie beïnvloedde wie, wie schreef het zuiverste lyrische gedicht?
Toen Bloom in de jaren vijftig aan zijn loopbaan als kritisch beschouwer begon, lag het niet direct voor de hand dat een dergelijke manier van kritiek bedrijven zou leiden tot deze wereldroem en een aanstelling voor het leven als hoogleraar Engelse literatuur aan de universiteit van Yale. Het waren de hoogtijdagen van het New Criticism, van puriteinse close reading door gezaghebbende letterkundigen als William Empson en Kenneth Burke. Volgens hun modernistische doctrines moest de literaire kritiek alle externe factoren uitsluiten en elke verwijzing vermijden naar de biografie van de auteur en de tijd waarin hij leefde. Het werk hoorde voor zich te spreken en betekenis te krijgen vanuit zichzelf.
Aanvankelijk ging Bloom in deze opvattingen mee, maar later verzette hij zich daar weer tegen. Echt losgemaakt heeft hij zich evenwel niet; zijn kritische werk is bij nadere beschouwing een geëxalteerd laveren tussen de polen van de explication de texte en van de contextuele duiding. Mogelijk verklaart dat deels Blooms &#8216;populariteit&#8217;: van beide werelden vertegenwoordigt hij zo niet het beste dan toch zeker het hoogst persoonlijke.
Vreemde schaduwen
Kritiek bedrijven, zo zegt de nu eenentachtigjarige Bloom in zijn nieuwste boek The Anatomy of Influence, is &#8217;to think poetically about poetic thinking&#8217;. Niet alleen de schrijver, ook de criticus moet zijn ziel op het spel zetten. De ondertitel van The Anatomy of Influence luidt dan ook niet voor niets: Literature as a Way of Life. Elk onderscheid tussen literatuur en leven is misleidend, poneert hij al op een van de eerste bladzijden. Literatuur is niet alleen het beste deel van het leven, &#8216;it is itself the form of life, which has no other form&#8217;.
Wie meent dat de oude Bloom in zijn Spätwerk kalme wijsheid zou etaleren, vergist zich. Hij is messcherp, van elke bladzijde spat wel een vurig geformuleerd inzicht. Zijn visie duldt geen tegenspraak en komt voort uit een leven dat geheel aan de literatuur is gewijd. In een tijd van culturele secularisatie kent hij aan de scheppende betekenis van literatuur een sacrale kracht toe. Shakespeare met God verwarren, is voor Bloom volkomen legitiem. Want Shakespeare is niet alleen de auteur van het moderne leven &#8211; onze schepper als het ware -, zijn personages bewegen zich ook onder ons in een gedeelde heterokosmos.
Zo&#8217;n man vergeef je veel, vooral dat hij het de lezer nimmer gemakkelijk maakt. The Anatomy of Influence vooronderstelt niet alleen veel kennis van de door hem gecanoniseerde dichters als Shakespeare, Walt Whitman, Wallace Stevens, James Merrill en Hart Crane, maar ook van zijn eigen werk. In The Anatomy of Influence keert hij terug naar The Anxiety of Influence, het geruchtmakende boek uit zijn beginperiode waarmee hij zijn naam als criticus vestigde. Daarin laat hij zien dat dichterlijke beïnvloeding geen lineair proces is, niet een kwestie van het navolgen of verbeteren van de ene dichter door de ander.
Volgens Bloom is het begrip &#8216;poëtische beïnvloeding&#8217; een metafoor voor een matrix van verwantschappen: van beelden, van geest, van dictie, van psychologie. Het is de nachtelijke worsteling van de dichter met de overhangende schaduw van de ander, zijn gevecht met de engel van Jacob. Een dichter leest het werk van andere dichters niet objectief. Hij overmeestert het door een creatieve interpretatie die vaak het gevolg is van &#8216;misreading&#8217; en &#8216;misprision&#8217;.
De dichter bezweert de angst voor zijn vreemde schaduwen met zijn eigen werk en daarin resoneert het werk van zijn bewonderde voorgangers, ook al is het creatief misvormd, idiosyncratisch en ambivalent. Als Keats, zo geeft Bloom als voorbeeld, de poëzie van Shakespeare, Milton en Wordsworth niet gelezen zou hebben, hadden wij nu niet zijn odes en sonnetten. En als Alfred Tennyson op zijn beurt Keats niet had gelezen, was er van Tennyson bijna niets overgebleven. In die labyrintische kringloop van beïnvloeding en verwerking zijn voor de goede lezer overal de sporen van verwantschap aan te wijzen.
In het spoorzoeken volgt Bloom dat van de empiristen Epicurus en Lucretius. Anders dan voor Plato en zijn abstracte Ideeën lag voor hen de werkelijkheid van het leven in mentale gewaarwordingen en gevoelens: zien is denken. In dichters als Shelley, Whitman en Stevens vindt Bloom het aardse sublieme van Lucretius terug.
Jagende stelligheid
De lezer die Bloom in zulke verkenningen wil volgen én wil staven wat hij beweert, moet veel werk verrichten. Hij moet de lijnen van Blooms vaak brokkelige betoog natekenen, er talloze boeken op naslaan en, mocht de parate kennis hem ontbreken, het werk van dichters herlezen. De docent Bloom bereikt daarmee een optimaal resultaat; hij activeert en vraagt om gelijk oversteken: lezen en nog eens lezen.
In The Anatomy of Influence verwijst Bloom een aantal keer naar zijn colleges en de discussies die hij met zijn studenten voerde. Het is alsof The Anatomy of Influence daar, met andere middelen, een voortzetting van is. De toon, de anekdotes, de herhalingen (en dat zijn er veel), de morsige nonchalance van de overvloed is van de docent die zijn vak maar al te goed beheerst. Maar Bloom is niet de ideale leraar van Plato die ernaar streeft dat zijn leerlingen hem in kennis en inzicht overtreffen. Daar biedt zijn jagende stelligheid geen ruimte voor.
Mogelijk speelt hem hier op zijn manier de angst van beïnvloeding parten en koestert hij bij voorkeur de lezende leerling in zichzelf. Lezen, zo schrijft hij in De kunst van het lezen, is een solitaire praktijk, de zoektocht naar een moeilijk genot. Uiteindelijk leidt dat tot deelnemen aan het ene wezen dat leest en schrijft.
Hier raakt Bloom een religieuze snaar die een kabbalistische wereld van tekstduiding en tekstmystiek oproept. Hij gelooft heilig in het metafysische vuur van de dichters, en op zijn knieën gebogen blaast Bloom het aan.
Tiny showers of gold / sparkles from the Wheel, zoals Whitman dichtte.
**** Harold Bloom, ‘The Anatomy of Influence. Literature as a Way of Life’, Yale University Press, 368 p., € 28,95

Lex ter Braak

Zoektocht naar een moeilijk genot

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel