Interview Michael Cunningham
&#8216;Zullen we het getal drie niet al te erg overbelasten?&#8217; stelt Michael Cunningham grinnikend voor, en hij maakt een half verontschuldigend gebaar. Even tevoren constateerden we dat &#8216;drie&#8217; sinds zijn debuut uit 1990, Een huis aan het einde van de wereld, hét leidende getal in zijn oeuvre is. Dit debuut beschreef de levens van drie vrienden. De daaropvolgende roman Bloedverwanten (1992) is een familiekroniek over drie generaties. Het inmiddels befaamde De uren (1995) bestaat uit drie verhalen, zich afspelend in drie verschillende decennia. En in Stralende dagen (2005) bracht Cunningham door middel van wederom drie verhalen, zich afspelend in 1860, 2002 en 2170, drie genres bijeen: historische roman, hedendaags tijdsbeeld en sciencefictionverhaal.
In het recent verschenen Bij het vallen van de avond keert Cunningham terug naar de basics van het getal drie: de driehoeksverhouding, heel simpel. Een getrouwde man en vrouw &#8211; en een derde die het huwelijk ontregelt en op de proef stelt. Simpeler, kaler kan een romangegeven niet zijn. En dan is er nog het feit dat Michael Cunningham nu al voor de derde keer op rij een roman publiceert die naar vorm én inhoud sterk is verweven met een meesterwerk uit de wereldliteratuur. De uren was onmiskenbaar verknoopt met Mrs Dalloway (1925) van Virginia Woolf. In Stralende dagen duikt voortdurend de wereldberoemde dichtbundel Leaves of Grass (1855) van Walt Whitman op. En Bij het vallen van de avond blijkt sterk geënt op Thomas Manns Dood in Venetië (1912). Net als Dood in Venetië, de novelle over de liefde-op-afstand tussen de oude schrijver Gustave Aschenbach en de beeldschone jongeling Tadzio, draait het in Bij het vallen van de avond om de aarzelende liefde van de getrouwde Peter voor een veel jongere man, de begin-twintiger Ethan. Bijnaam: Mizzy.
Cunningham: &#8216;Maar ik begon blanco en zonder, eh, intertekstuele bedoelingen. Dood in Venetië is zo diepgeworteld in mijn literaire DNA dat ik niet direct besefte dat ik met Peter Harris een personage had gecreëerd wiens gekweldheid sterk lijkt op die van Aschenbach. Maar mijn Peter is veel alledaagser, veel minder imposant. Je loopt hem zo voorbij als je hem op straat zou tegenkomen. Iemand als Aschenbach gaap je aan.&#8217;
Uw roman speelt zich af in New Yorkse kunstkringen.
&#8216;Ik wilde altijd al een roman schrijven die zich afspeelt in de kunstwereld. In mijn jeugd wilde ik geen schrijver maar beeldend kunstenaar worden. Being a visual artist &#8211; dat was mijn ambitie, mijn droom. Ik streefde naar het maken van kunst die een soort Zenachtige schoonheid bezat.&#8217;
U heeft ook echt zelf beeldende kunst gemaakt?
&#8216;Jaja. Ik borduurde voort op de abstracte, verstilde werken van kunstenaars als Robert Ryman en Agnes Martin. Later leerde ik het werk kennen van Gerhard Richter. Ook hij was een lichtend voorbeeld.&#8217;
Waarom bent u er niet mee verder gegaan?
Om die vraag moet Cunningham lachen. &#8216;O, mijn ambities waren totaal niet in balans met het &#8211; beroerde &#8211; resultaat. Ik kon er niks van, simpel. Achteraf is het maar goed dat bijna niemand dat werk van mij heeft gezien. Toch ben ik wel blijven fantaseren over de vraag hoe mijn leven eruit zou hebben gezien als ik wél talent voor beeldende kunst zou hebben gehad. Wat voor werk zou ik uiteindelijk hebben gemaakt? Zou ik erin geslaagd zijn om te exposeren? Zou ik een galerie hebben gevonden?&#8217;
Hoe ziet u die kunstwereld?
&#8216;Ik ben me altijd bewust geweest van de buitenissige aspecten van de kunstwereld. In Europa is de kracht van de kunst zélf nog altijd een factor van belang. In Amerika is het schaamtelozer. De kunstwereld weerspiegelt de mores van het land: de economische waarde is de leidende factor. Alleen wat veel geld waard is, kan goed zijn. Soms doet de New Yorkse kunstwereld me denken aan de Hollywood-industrie, zeker als je bedenkt wat voor bedragen erin omgaan, in beide bedrijfstakken. In Hollywood bestaat er nu al decennialang een enorme discrepantie tussen het werk dat een succes-acteur verricht en de beloning die hij ervoor krijgt. Voor een paar maanden werk ontvangt een topacteur als Brad Pitt soms tientallen miljoenen dollars. Dat is buitenproportioneel, ook al worden sommige films soms blockbusters. Hetzelfde geldt voor dat piepkleine percentage van zeer succesvolle beeldend kunstenaars. De marktwaarde van 0,00001 procent van de echt succesvolle kunstenaars in Amerika zorgt voor de duizelingwekkende prijzen die collectioneurs betalen. Tegelijkertijd weet iedereen in én buiten de kunstwereld dat de inspanning en de gemiddelde arbeidstijd zo&#8217;n bedrag totaal niet rechtvaardigt.&#8217;
Heeft u daar een moreel oordeel over?
Weer die lach. &#8216;Als het moet, heb ik dat zeker, maar in het licht van mijn roman doet dat morele oordeel er totaal niet toe. Bij het vallen van de avond draait het om de ontheemding van Peter Harris. Juist doordat hij zich in de kunstwereld begeeft, voelt hij zich afgesneden van alles, om te beginnen van zichzelf en zijn echtgenote. En verder van alles wat hem dierbaar zou kunnen zijn.&#8217;
Uw hoofdpersoon is geobsedeerd door schoonheid; zegt dat iets over de hedendaagse kunstwereld?
&#8216;Zoals we weten, is schoonheid een achterhaald en irrelevant geworden begrip in de hedendaagse kunst. Hedendaagse kunst moet bij voorkeur wrang, ironisch zijn, losgezongen van noties van mooi en lelijk. Een lievelingswoord van veel kunstenaars en kunstliefhebbers is &#8220;verontrustend&#8221;. Een kunstwerk dat ons verontrust of ongemakkelijk maakt, staat hoog in aanzien. In deze kunstwereld ontdekt Peter dat hij, stiekem, hunkert naar pure schoonheid. Hij wil hedendaagse variaties op Rafaël, Vermeer, Rembrandt ontdekken. Hij wil dezelfde bedwelmende schoonheidservaring ondergaan die hij ooit had toen hij in musea voor het eerst oog in oog stond met het werk van deze kunstenaars. In plaats daarvan krijgt Peter in en buiten zijn eigen galerie alleen maar concepten en visuele gedachtespinsels te zien die op z&#8217;n voordeligst schrander of ingenieus zijn &#8211; maar nooit móói. Hij begint dat op den duur ondraaglijk te vinden. Het gemis aan schoonheid kwelt hem, soms ook fysiek. Tegen beter weten in koestert hij de wens dat hij ooit een kunstenaar in zijn galerie kan presenteren over wie hij zonder voorbehoud kan zeggen: dit is nu iemand wiens werk van een oogverblindende schoonheid is. Ja, oogverblindend!&#8217;
En dat gebeurt niet?
&#8216;Nee. Dat gebeurt niet. En hij weet dat het in dit kunstklimaat ook nooit kan en zal gebeuren. Hij voelt zich op commando op dieet gezet. He is on a beauty-free diet. Dat besef maakt hem eenzaam. En op momenten ook wanhopig.&#8217;
Gecultiveerd ongeluk
Cunningham beschrijft op knappe wijze de eenzaamheid die in het huwelijk ervaren kan worden. Het huwelijk verhevigt de eenzaamheid van zijn hoofdpersoon juist alleen maar. Het wonderlijke is dat het niet eens om een heel ongelukkig huwelijk gaat.
Cunningham: &#8216;Veel schrijvers nemen niet de moeite om de minieme gemoedsbewegingen te verwoorden die we allemaal beleven als we een langjarige relatie hebben. O, er bestaan genoeg &#8220;huwelijksromans&#8221;, maar er is naar mijn idee een schaarste aan romans waarin je als lezer ook echt de uiterst vluchtige gedachteflarden of flitsgewijs opborrelende gevoelens kunt volgen van iemand die een langdurige relatie heeft.
Maar dan blijkt Peter op het monomane af begaan met zijn eigen onbehagen. Hij is zo iemand die bij de geringste mededeling of oogopslag van zijn vrouw direct voor zichzelf wil evalueren: waarom zegt ze dit? Of: waarom kijkt ze op deze manier naar mij? Ben ik nog wel gelukkig met haar? Máákt ze mij nog wel gelukkig? Het zijn de gewone vragen die we ons in een relatie allemaal stellen, maar Peter stelt zich die vragen voortdúrend. Het wordt bij hem een neurose. Dat onafgebroken bevragen van zijn eigen geluk of, liever gezegd, het door hemzelf gecultiveerde ongeluk, houdt hem zó intens bezig dat hij vergeet zich nog praktisch te verdiepen in die ander, in zijn vrouw. Zij functioneert alleen nog maar als aanjager van de twijfels die hij op zichzelf loslaat. Die twijfels houden hem zó sterk in hun greep dat hij geen oog meer heeft voor het feit dat zijn vrouw een volwaardig en autonoom wezen is, een nabije aanwezigheid met een éígen ziel.&#8217;
Uiteindelijk is er dan toch de schoonheid waar uw hoofdpersoon zo naar op zoek was. Alleen dient die pure schoonheid zich niet aan in de vorm van een kunstwerk&#8230;
&#8216;Nee, tot zijn schrik blijkt het om een mens, en nog wel om een man te gaan! De jongere broer van zijn eigen vrouw! Geen wonder dat Peter ontregeld raakt. En juist deze jongen trekt tijdelijk in bij zijn oudere zus en haar brave echtgenoot.&#8217;
In een veelbesproken passage komt de hoofdpersoon op een dag thuis en staat de jongen onder de douche. Peter ziet het silhouet van de jongen en ziet hem aan voor zijn vrouw, of liever: voor een nabeeld van zijn vrouw van toen ze begin twintig was. Hoe kan een man de vrouw met wie hij twintig jaar getrouwd is verwarren met&#8230;
&#8216;O, maar voor mij is het duidelijk een moment van hallucinatie. Peter hallucineert, zij het heel kort. Hij meent zijn geliefde van vroeger terug te zien, het slanke, krachtige meisje van toen &#8211; en het blijkt een slanke, krachtige jongen. Door dit incident gaat zijn hele leven op de schop. Hij probeert uit alle macht zijn paniek te onderdrukken. Want in paniek is hij, en hoe. Hij durft de gedachte niet toe te laten dat de aanblik van een man allerlei verlangens in hem losmaakt. Romantische verlangens. Seksuele verlangens. Maar tegelijk zoekt hij zijn grenzen op.&#8217;
Tot overmaat van ramp lijkt de erotische interesse wederzijds.
&#8216;Noem je het een ramp? Ik niet. Peter erkent al vrij snel het aantrekkelijke van die nieuwe, onbekende spanning. Er wenkt een nieuw bestaan. Dat idee bedwelmt hem af en toe bijna. Misschien wacht hem wel een hemel op aarde. Hij gaat zelfs fantaseren over een vlucht. Weg uit New York, reizen met een beeldschone jongen&#8230; Het is eng, ongehoord, intimiderend, verwarrend, maar geen ramp.&#8217;
Dood in Venetië!
&#8216;Maar de lezer weet al vrij snel dat mijn Peter geen Gustave Aschenbach is. Aschenbach had de durf om zijn haar te laten verven, in zijn tijd stelde je daar als oudere heer een daad mee. Peter zegt op zijn beurt direct nee als iemand hem voorstelt zijn grijze plukken zwart te laten verven. Peter blijft liever binnen de perken van het onopvallende, het onopgesmukte. Dit detail alleen al maakt hem een heel ander mens dan Thomas Manns Aschenbach.
Eigenlijk lijkt hij veel meer op een andere oerfiguur uit de literatuur. Van jongs af aan ben ik gefascineerd door Madame Bovary. Gustave Flaubert creëerde met Emma Bovary een antipathiek, aanstellerig, egocentrisch en ondankbaar mens. En nog een waardeloze moeder ook. Laten we eerlijk zijn: Emma is een zeikerige, zeurderige troela. Toch leven we als lezer mee met haar kwellingen. Dat komt doordat Flaubert alle gevoelens en gedachten, ook de meest vluchtige, met duizelingwekkende precisie beschrijft. Geen flard in haar gemoed ontgaat Flaubert. Mijn Peter in Bij het vallen van de avond voelt zich net zo opgesloten als Emma. Peter is opgesloten in de wereld van de New Yorkse bourgeoisie.
Hij laat zich ook omver kegelen! Eindelijk heeft hij het gevonden: sublieme schoonheid. En wat nu? Wat moet hij doen? Wat kán hij doen? Hij ziet zichzelf niet ineens als homo- of biseksueel.&#8217;
Omdat het verlangen naar die ene jongen in zijn ogen te exclusief is?
&#8216;Aan de ene kant is dat iets wat wel meer latent homoseksuele mannen denken die zich op zeker moment klem voelen zitten in een heteroseksuele relatie. Ze houden zichzelf voor dat hun begeerte uniek en eenmalig is. Alsof een heteroman die één keer in zijn leven echt verliefd is op een vrouw niet een echte hetero is. Ergens in het midden van het verhaal, peinst hij ook: &#8220;Mocht ik homo zijn, dan alleen voor jou, Mizzy.&#8221; Want verder is hij helemaal niet zo ontvankelijk voor mannelijke schoonheid.&#8217;
Daarin verschilt uw Peter ook van Emma Bovary. Die beleeft verschillende verliefdheden.
&#8216;O, maar er zijn verder ook nauwelijks raakvlakken. Er is alleen die ene, essentiële overeenkomst: Peter en Emma zijn allebei onmiskenbaar alledaags. Het is geen kunst om spectaculaire romanfiguren te bedenken die veel meemaken en van het ene avontuur in het andere rollen. Het kan zo nu en dan heerlijk zijn om over dit soort figuren te lezen. Ik lees soms ook best graag een boek van John Irving. Maar onontkoombaar schrijven over de grote wervelstormen die zich afspelen in hoofd en hart van schijnbaar onopvallend levende mensen &#8211; dat is van een andere orde. Ook in de harten van de kleine luyden woeden grote hartstochten. Als je slaagt in het verbeelden van die hartstochten, worden de gemoedsbewegingen van je personages op zichzelf al avontuurlijk. Ik wil in mijn romans de innerlijke turbulenties blootleggen van mensen die van buitenaf gezien een gedempt leven leiden &#8211; zoals de meesten van ons nu eenmaal leven. Ook degenen die zich zo te zien naar tevredenheid hebben verschanst in een langdurige liefdesrelatie, geselen zichzelf van binnenuit met twijfels en angsten. Welzijn en tevredenheid dempen die angsten niet. En op zeker moment gaan die angsten en twijfels opspelen. Dan vechten ze zich naar de oppervlakte. Naar mijn idee ontkomt niemand aan die innerlijke geseling. Niemand.&#8217;
Michael Cunningham, ‘Bij het vallen van de avond’, Prometheus, 256 p., € 19,95

Joost Zwagerman

‘Welzijn dempt de angsten niet’

Brug dicht, geld op

Werkt het minderheidskabinet?

Tussenstand zomerreces 

6 miljard tekort op Rijkswaterstaat 

Verhaal van de Week

Kruistocht tegen de hoofddoek

Chard van den Berg

Cassettes en cd's zijn terug

Zeitgeist: TikToktrend

Big Tech maakt van burgers vee

Essay Roxane van Iperen

Vladimir Poetin is de wanhoop nabij

Rusland

De AI-hype is ordinaire landroof

Hans against the machine

Super El Niño is hier

Column Hannah Prins

Wat is leuk in juli?

Cultuurtips