Roman / Het laatste boek van Christa Wolf
Stad der engelen is, weten wij nu, het laatste boek van Christa Wolf dat bij haar leven gepubliceerd is. Vlak na het verschijnen van de Nederlandse vertaling en een maand voor de jaarwisseling overleed zij, na een lang en zwaar ziekbed. Zou dit twintig jaar eerder, voor de Wende van 1989, zijn gebeurd, dan waren de necrologieën in de Nederlandse kranten uitvoeriger geweest en zou haar bijzondere plaats in de DDR-literatuur uit-en-te-na besproken zijn.
Maar de ooit als alternatief bejubelde DDR-literatuur schimmelt weg in het antiquariaat van de geschiedenis. En de door socialisten, communisten, feministen en alle andere revolutionairen gelijkelijk gevierde Christa Wolf is door dezelfde geschiedenis genadeloos ingehaald. Zij was, zo luidt het verhaal nu, een ­naïeve gelovige in het sprookje van de vrije communistische mens, een bigotte steunpilaar van de socialistische heilstaat.
In retrospectief markeert haar boek Was bleibt (1990) het begin van de publieke afrekening. Het werd door kritiek en lezers als &#8216;laf&#8217; en &#8217;te laat&#8217; terzijde geschoven. Christa Wolf bleek deze notities over de Stasi, de geheime dienst van de DDR die haar observeerde en controleerde, al tien jaar eerder geschreven te hebben.
Erger werd het toen een paar jaar later de archieven van de Stasi openbaar gemaakt werden en er een voor haar belastend dossier opdook. Rond de jaren zestig bleek zij als IM, Inoffizieller Mitarbeiterin, hand-en-spandiensten aan de geheime dienst verleend te hebben. De geur van hoger socialistische honing was nu definitief verdreven door de lage lucht van eigenbelang. Dat gevierde schrijvers als Heiner Müller en Stefan Heym hetzelfde hadden gedaan, hielp niet. Zij, het vergulde boegbeeld van de DDR-literatuur, moest ten onder gaan.
Jezelf waarneembaar maken
Je had de ondergang geroken, schrijft Christa Wolf op het eind van Stad der engelen als zij met een delegatie schrijvers op bezoek is geweest bij de Russische ambassadeur in Berlijn. Het volk stroomt door de Muur. De ambassadeur hoopt nog op nieuwe tijden, zij weet dat het einde daar is, al kan zij op dat moment nog niet zeggen wat dat inhoudt. Maar de lezer weet het allang, die is in Stad der engelen door Christa Wolf meegenomen in haar onderzoek naar de ondergang van haar zelf, van haar idealen en van de DDR. En ook hier resoneert als vraag: was bleibt van alles wat geweest is?
Voor Christa Wolf is elke vraag koele zelfbevraging, het steeds opnieuw peilen van de kloven in jezelf. Jezelf doorgronden, dat is het enige wat we kunnen doen, zegt Sally in Stad der engelen. Wie vertrouwd is met haar oeuvre weet ook dat zij niet gelooft in het ik als een singulier object. Het ik is een knoest van in elkaar gedraaide kralenkettingen. Schrijven is die knoop ontwarren, de rafelige rijgdraden volgen. In Stad der engelen zegt zij het op een andere manier: schrijven is jezelf waarneembaar maken. En dat is precies wat er in Stad der engelen op grootse wijze gebeurt: al schrijvend maakt zij zichzelf zichtbaar in een complexe wereld waarin heden en verleden, oost en west als opgerolde slangen over elkaar heen liggen.
De plaats van handeling is Los Angeles, 1992-1993, de tijd van samenbindend schrijven, de ordening van de vroegere notities, vijftien jaar later. Christa Wolf heeft een beurs van het Paul Getty Center gekregen en kan negen maanden in L.A. verblijven. Het biedt haar de gelegenheid om te achterhalen wie de L. is met wie haar overleden vriendin Emma ooit een correspondentie voerde. Met de nodige zelfspot beschrijft Christa Wolf haar ontdekking van de eindeloos uitdijende stad, haar verhouding tot de andere bursalen van het Center, de kringen waarin zij zich bewegen.
Tegelijk weeft zij met onzichtbaar draad haar communistische Weltanschauung door haar observaties van het Amerika uit de jaren negentig. Afhankelijk van de schering en inslag ontstaan dan patronen, doemen kleuren op, worden overeenkomsten tussen hier en daar, toen en nu zichtbaar. Voor mij, schrijft Wolf, is het geen troost dat oppositionele meningen zowel aan de ene als aan de andere kant van de oceaan werden bestraft. &#8216;Dat de schijnbaar diepgespleten wereld zich in de diepte voedde vanuit dezelfde wortel en dus nog bedreigender was dan de meesten van ons wilden geloven.&#8217;
Zij maakt dat zichtbaar door ergens in het boek de draad van de FBI op te pakken en die losjes af te wikkelen. Terloops noemt zij de verborgen en nu onthulde homoseksualiteit van de directeur Edgar Hoover, zijn chantabele positie en wat dat betekende. Zij trekt die draad door de lussen van de vervolging van de communisten door de rabiate waarheidscommissie van senator Joseph McCarthy, verknoopt die met de draad van de Duitse immigranten uit de jaren dertig en veertig in L.A. zoals Thomas Mann en Bertolt Brecht. &#8216;In de jaren dertig had er een dicht net van Duitse cultuur over deze stad gelegen. Daar was niets meer van over,&#8217; schrijft zij. Het is een echo van de vraag van de douanebeambte die na haar aankomst in L.A. haar paspoort controleerde. &#8216;East Germany? Are you sure this country does exist?&#8217;
Vergeelde boeken
Verdwijnen en vergeten zijn in Stad der engelen parallelle begrippen; schrijven is ook: ze te keren &#8211; al voert dat van het paradijs naar de hel. Met een fax vanuit L.A. naar een Berlijnse krant zet Wolf haar eigen hellegang in. Zij openbaart wat haar door een medewerkster van het voormalige Stasi-archief eerder verteld is: dat zij een tijdje informatie aan de geheime dienst doorgespeeld heeft. Wolf was dit vergeten en kan niet begrijpen dat je zoiets vergeten kúnt. De fax ontketent een lawine aan heftige reacties in de oude wereld: kranten, faxen, brieven, eindeloze stapels papier stromen onstuitbaar het Center binnen. Zonder in zelfmedelijden te vervallen, peilt Wolf deze aardbeving in haar wereld, probeert zij de werking van de schokken te doorgronden. Het is de ironie van de geschiedenis dat zij juist in L.A. een gezelschap om zich heen heeft dat haar door haar depressie loodst en verklaringen kan geven voor het vergeten in het pakhuis van de herinneringen.
Stad der engelen is een weemoedige elegie, een documentaire met een levenswijze voice-over, al staat er &#8216;roman&#8217; op de Nederlandse omslag. Het onderstreept Wolfs uitgangspunt dat elke weergave van de werkelijkheid een verdichtsel is. Het is in toon een superieure monologue intérieur waarin de wereld verteld wordt. Wat blijft, zegt Wolf, is wat verteld wordt. In een antiquariaat koopt zij op het eind van haar verblijf in L.A. stapels vergeelde boeken en publicaties van de Duitse emigranten. Vele titels, zelfs schrijvers zijn haar onbekend, maar door ze mee te nemen naar Duitsland herstelt ze verbroken verbindingen, redt ze hen van het schimmelende vergeten.
Brecht schreef: Aber man wird nicht sagen: die Zeiten waren finster / Sondern: warum haben ihre Dichter geschwiegen? Met Stad der engelen schreef Christa Wolf een persoonlijk boek tegen het zwijgen van haar donkere tijd in.
Christa Wolf, ‘Stad der engelen of The Overcoat of Dr. Freud’, vertaald uit het Duits door Gerrit Bussink, Van Gennep, € 22,50

Lex ter Braak

Wat blijft is wat verteld wordt

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel