Non-fictie / ‘Van dier naar mens’
Magere Hein dient zich vandaag de dag steeds vaker aan in de gedaante van welvaartsziekten als kanker of dichtgeslibde aderen. Waarom dan een vuistdik boek wijden aan zoönosen, de virussen of bacteriën zoals ebola en lyme die van dier op mens overspringen? Zeker, hun vermogen een mensenlichaam in een mum van tijd te slopen is angstaanjagend, maar in de overlijdensstatistieken spelen ze toch nauwelijks een rol van betekenis? Het simpele antwoord is aids, zegt David Quam­men in zijn boek Van dier naar mens. Die ziekte, die sinds 1981 meer dan dertig miljoen doden op zijn geweten heeft, is het levende bewijs dat zoönosen niet behoren tot de lang vervlogen dagen van de Zwarte Pest toen we nog niet zoveel verstand hadden van hygiëne en gezondheidszorg, maar ook in moderne tijden genadeloos kunnen toeslaan.
Juist in moderne tijden, betoogt Quammen zelfs. De Amerikaanse schrijver die roem vergaarde met zijn Lied van de dodo (1996) over het uitsterven van de mythische vogel uit Mauri­tius, wijst in zijn nieuwe boek op de catastrofale manier waarop de mensheid ecosystemen ontwricht. Door bossen te kappen, de wereld te asfalteren, overal huizen te bouwen, grondstoffen te delven en de aarde op te warmen. In de tropische regenwouden die in rap tempo sneuvelen, huist de virosfeer, het rijk van miljoenen onbekende virussen, bacteriën en schimmels. ‘Wanneer de bomen geveld worden en de inheemse dieren worden afgeslacht, vliegen de inheemse ziektekiemen op als stof uit een gesloopt pakhuis,’ schrijft Quammen. Ecologische druk dwingt de ziekteverwekkers nieuwe gastheren op te zoeken, en de altijd nabije en enorm gegroeide populatie mensen is daarvoor een uitstekende kandidaat.
Mond dichthouden
Een garantie op goede nachtrust biedt Van dier naar mens niet. De grootmeester van het wetenschapsboek vergelijkt de mensheid met de rupsenplaag die de streek waar hij woont in 1993 teisterde. Nadat hun aantal eerst was geëxplodeerd, legden de ringelrupsen later massaal het loodje door een virusuitbraak. ‘Als je een bloeiende populatie bent, levend met een hoge dichtheid maar blootgesteld aan nieuwe ziekteverwekkers, dan is het slechts een kwestie van tijd voordat de grote volgende ziekte zich aandient,’ schrijft hij. De Next Big One is voor de mens de grote klap na de Spaanse griep en aids.
Quammens zoektocht naar kandidaten brengt hem naar alle uithoeken van de planeet. Hij reist af naar Hendra, de Australische plaats net buiten Brisbane waar in 1994 een mysterieuze epidemie uitbrak die paarden en mensen velde. Hij volgt de route die aids afgelegd moet hebben vanaf het moment dat een chimpansee rond 1908 een jager besmette in het zuidoostelijke puntje van Kameroen. En op het dak van een vervallen magazijn in Maleisië helpt hij mee vliegende honden te vangen, een fors uitgevallen soort vleermuizen die de bron vormen van het nipah-virus dat keer op keer huishoudt in het land. ‘Hou je mond dicht als je naar boven kijkt,’ waarschuwt de expeditieleider hem. Want het virus zit ook in hun urine. En ‘er is geen vaccin, geen remedie, geen genezing’.
Van dier naar mens heeft een hoog avonturenromangehalte. Niet alleen omdat Quammen de rimboe intrekt en niet schroomt te helpen bij het vangen van apen en vleermuizen, maar ook omdat hij niet behoort tot het type popularisator dat voorwendt dat de wetenschap kant-en-klare, onomstotelijke waarheden in pacht heeft. Wat zijn nieuwe boek juist zo goed en spannend maakt, is dat de schrijver de lezer meeneemt op de avontuurlijke zoektocht door het onontgonnen gebied dat de wetenschap van de zoönosen is. Hij verzuimt niet te laten zien dat de virologen regelmatig dwaalwegen inslaan en grote vragen nog onbeantwoord zijn. Hoe komt het bijvoorbeeld dat vleermuizen de oorspronkelijke gastheer van veel van de gevaarlijkste virussen blijken te zijn? ‘Het is de goede vraag,’ antwoordt een wetenschapper. ‘Maar ik denk niet dat er al een goed antwoord op is.’
Prettig is ook de terloopse, humoristische wijze waarop Quammen pertinente vragen opwerpt over onze verhouding tot dieren. Toen er in 1996 vijftig makaakaapjes van Manilla naar de VS werden verscheept, en één daarvan positief testte op een ebola-achtig virus, werd de hele groep afgemaakt, terwijl de andere apen later geen drager bleken te zijn. ‘Tien werknemers die geholpen hadden met het lossen en onderbrengen van de apen werden ook gescreend op infectie en ook zij bleken negatief, maar op geen van hen werd euthanasie toegepast,’ schrijft Quammen droog.
Broeinest in Brabant
Wie nu alle ellende associeert met exotische dieren uit verre streken, komt bedrogen uit. Quammen doet namelijk ook ons eigen land aan, en wel het Brabantse Herpen. Voor de Nederlandse lezer is het zowel licht vervreemdend als nogal instructief om de bekende geschiedenis van de Q-koorts-uitbraak door de Amerikaan beschreven te zien. Als een antropoloog in wonderland typeert hij Herpen als ‘een keurig oord, grotendeels opgetrokken uit rode baksteen: rode bakstenen boerderijen aan de rand van het dorp, rode bakstenen huizen in het centrum, geplaveide trottoirs en een fraaie oude bakstenen kerk’.
Oorzaak nummer één van de uitbraak was ‘intensieve melkgeitenhouderij Nederlandse stijl’ laat de schrijver zich door een veterinair wetenschapper vertellen. Die typisch vaderlandse manier van werken bestond uit de ‘strostal met diepe pot’, een verzonken betonnen vloer waarop stro, geitenkeutels en urine een geurrijk mengsel vormden waarin bacteriën welig kunnen tieren. De mestlaag werd na weken of zelfs maanden broeien uitgereden over de velden waarlangs de Brabanders in het weekend fietsten om een frisse neus te halen. De autoriteiten trachtten de crisis eerst met ‘enkele krachtige, maar inconsistente maatregelen’ onder controle te krijgen, schrijft Quam­men zuinigjes. Te laat werd de epidemie bedwongen met een massaslachting van geiten. Daarna leek de crisis onder controle. ‘Maar de wetenschappers wisten dat Coxiella burnetii niet verdwenen was. Al eerder had ze op ideale omstandigheden gewacht en ook nu kon ze daarop wachten,’ waarschuwt Quammen. In het slotakkoord van zijn boek wijst hij de bio-industrie à la de Neder­landse geitenhouderij aan als een van de bronnen van het wassende gevaar dat pathogenen overspringen. ‘We vermenigvuldigen onze veestapels zoals we onszelf hebben vermenigvuldigd, runnen grootschalige bedrijven met duizenden runderen, varkens, kippen, eenden, schapen en geiten, om niet te spreken van de honderden bamboeratten en palmmarters, allemaal massaal opgesloten in hokken en stallen onder omstandigheden die het mogelijk maken dat die tamme en halftamme dieren infectieuze pathogenen oplopen uit externe bronnen (zoals vleermuizen die rusten boven varkensstallen), die infecties met elkaar delen en de pathogenen talrijke kansen bieden om nieuwe vormen te ontwikkelen waarvan sommige niet alleen een koe of eend, maar ook een mens kunnen infecteren.’
Geen chimpansee eten
De intensieve veehouderij is maar één van de lange lijst gevaren die Quammen opsomt als hij de balans opmaakt. Toch zegt hij ons niet somber maar slim te willen maken. Als individu door geen chimpansee te eten en de hand voor de mond te houden bij het hoesten. En als maatschappij door de biodiversiteit te beschermen. Dat punt illustreert de Amerikaanse wetenschapsschrijver fraai met het verhaal van de opkomst van de ziekte van Lyme. De belangrijkste gastheren van de ziekte blijken witvoetmuizen en spitsmuizen te zijn. De door de mens steeds meer gevreesde teken lopen de borreliabacterie op door bloed van de muizen op te zuigen. Nu gaat het op veel plekken niet zo goed met hun natuurlijke vijanden, waardoor zij en dus lyme floreren. Quammen vraagt de grootste Amerikaanse kenner van borrelia naar de beste remedie tegen de ziekte. Je tuin plaveien en je kind een tekenband om de enkel doen? ‘De lyme-specialist antwoordt dat hij zich een stuk meer op zijn gemak zou voelen als er een gezonde populatie was van uilen, vossen, haviken, wezels en eekhoorns.’ En de kans op een heilzame biologische diversiteit is, observeert Quammen, veel groter in een uitgestrekt woud dan in een lapje bos. Niet alleen daarom is zijn boek verplicht leesvoer voor al wie denkt dat het verbinden van natuurgebieden een obsessie van ecofundamentalisten is.
David Quammen, ‘Van dier naar mens. Over de opkomst van levensbedreigende infectieziekten’, Atlas Contact, vertaling Peter Diderich, 560 p., € 39,95

Tomas Vanheste

Wachten op de grote klap

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips