Waarom links tegen een Brexit moet zijn

Loes Witschge
Foto: Wouter Vandenbrink
De prominente Engelse linkse denker Owen Jones overwoog vóór de Brexit te stemmen. Nu wil hij toch in de EU blijven – met een radicaal links perspectief. ‘Als we eruit stappen, wordt dat gezien als een triomf van rechts.’

‘Sorry voor het lange wachten,’ zegt Owen Jones voor de zoveelste keer. We spreken elkaar tijdens een politieke bijeenkomst hartje Londen en hij had inderdaad even op zich laten wachten. Eerst waren er de fans die na de opening van de dag in de volle UCL collegezaal (capaciteit: 933) het podium op stroomden voor selfies. En dat terwijl Yanis Varoufakis, de voormalige Griekse minister van Financiën en prominent marxistisch econoom, rustig weg kon lopen. Toen waren er wat televisie-interviews, even bijkletsen met een bevriende Labour-parlementariër en een lang gesprek met een lid van de Spaanse schrijvende pers. Maar nu zitten we dan eindelijk in de zon op het terras van een pub met een groot glas bier voor onze neus. (‘Gaan we bier drinken of is dat onprofessioneel?’ vroeg Jones eerder.) Vorig jaar riep de eenendertigjarige journalist – of ‘schrijvende activist’, zoals hij zichzelf liever noemt – in zijn wekelijkse Guardian-column op tot een debat over een mogelijke linkse campagne voor een Brexit. ‘Zoals het er nu voor staat, zie ik mezelf geen campagne voeren voor EU-lidmaatschap,’ zei hij in een YouTube-filmpje dat bijna 50.000 keer werd bekeken.

Inmiddels is hij bijgedraaid, maar Jones is nog altijd sceptisch over Europa. Vandaag is hij een van de kopstukken op de lancering van de Another Europe is Possible-campagne, samen met linkse prominenten zoals Varoufakis en Caroline Lucas, de enige zittende parlementariër voor de Britse groene partij. ‘Dit is de radicale campagne, die moet los staan van de officiële,’ legt Jones uit. De centrale boodschap: blijf in Europa, om Europa van binnenuit te veranderen.

Wat wordt de uitkomst van het referendum denkt u?
‘Ik kan het echt niet voorspellen. Het leek erop dat de peilingen doorslaggevend op Remain begonnen te wijzen, maar die voorsprong is niet substantieel. Daarnaast hadden de peilingen het met de algemene verkiezingen (in mei 2015, LW) rampzalig mis – dat maakt het nog onvoorspelbaarder. We weten dat oudere Britten het sterkst anti-EU zijn. Jongeren tonen veruit de meeste steun voor de EU, maar het zijn de ouderen die bij de stembus verschijnen. Ik zou nu niet op een uitkomst kunnen wedden en ik wil het voor nu ook blijven beschouwen als een nek-aan-nekrace. Als mensen die tégen een Brexit zijn niet komen opdagen op 23 juni, lopen we het risico de EU uit te slaapwandelen.’

Ik wilde voorkomen dat Cameron carte blanche zou krijgen en sociale aspecten weg zou onderhandelen om zo conservatieve parlementariërs tevreden te stellen.

Een jaar geleden riep u links op een zogeheten ‘Lexit’ te overwegen.
‘Ja, ik heb de term “Lexit” bedacht en nu is het de officiële naam voor de linkse Leave-campagne. Maar ik heb nooit definitief gezegd dat we uit de EU moesten stappen. Ik heb geschreven dat links de optie moest overwegen en het debat moest aangaan. David Cameron zou in onderhandeling gaan met de EU over een bijzondere regeling met het VK, om lidmaatschap aantrekkelijker te maken voor Britten. Cameron was onder de indruk van het idee dat links en de vakbonden hem onvoorwaardelijk zouden steunen. Ik wilde voorkomen dat hij carte blanche zou krijgen en sociale aspecten weg zou onderhandelen om zo een aantal van zijn conservatieve parlementariërs tevreden te stellen. Uiteindelijk kwamen onder meer Jeremy Corbyn, toen kandidaat-leider van Labour, en Unite, de grootste vakbond in het VK, naar voren met de boodschap dat ze, als Cameron het Europese arbeidsrecht weg zou onderhandelen, een campagne voor een Brexit zouden overwegen. Dat is denk ik doorslaggevend geweest: als dat niet was gebeurd, had Cameron vrees ik alle slechte delen van de EU gehouden en de goede, progressieve delen weggedaan.’

Toch zei u destijds dat u zich niet sterk kon maken voor EU-lidmaatschap.
‘Precies. Zo voelde ik me toen ook. Ik was boos over wat er in Griekenland was gebeurd in de onderhandelingen tussen de Troika en het democratisch verkozen Syriza. Donald Tusk zei in juli 2015 dat hij vreesde voor “politieke besmetting”: als Griekenland concessies zou krijgen, zouden Spanje, Portugal en Ierland volgen. Het zou een domino-effect teweegbrengen en de EU zou mogelijk instorten. Ik was razend over die houding. Vooral omdat zij in de machtspositie zitten, links niet. Een hoop Britten worstelen nu met de keuze of ze Remain of Leave gaan stemmen. Omdat ik schrijf, is mijn mening openbaar. Toen ik zei dat ik niet achter de EU zou kunnen staan, meende ik dat. Gek genoeg word ik er soms van beschuldigd dogmatisch te zijn en mijn mening nooit te willen aanpassen. In dit geval heb ik de argumenten afgewogen en geleerd van anderen.’

Zoals wie?
‘Yanis Varoufakis, bijvoorbeeld. Na hoe Griekenland is behandeld, vindt hij nog steeds dat het land beter af is in de EU.’

Hoe denkt u er nu over?
‘We hebben het debat gehad, ik heb in het openbaar geleerd en ik ben trots dat ik mensen kan aankijken en kan zeggen: “Kijk, ik begrijp waarom je een Brexit overweegt, ik stond er net zo in.” Ik denk dat die boodschap ook overtuigender is dan: “Ik hou van de EU, het is geweldig en ik steun alles wat ze doen.” Ik ben niet pro-EU, ik ben Euroscepticus. In haar huidige vorm is de EU weinig democratisch en wordt er te veel gewerkt voor het belang van grote bedrijven. Ik ga naar de stembus met het idee dat ik de EU wil veranderen.’

Wat heeft de EU het Verenigd Koninkrijk nu te bieden?
‘Het Europese arbeidsrecht is cruciaal. Het is een standaard voor arbeidsomstandigheden zodat landen niet met elkaar gaan concurreren in het kaalplukken van die rechten. Er is natuurlijk vrij verkeer en verblijf. Volgens mij weet niemand wat er gaat gebeuren met de miljoenen Britten die in andere landen zoals Spanje wonen als we uit de EU stappen.’

Ziet u nog wel voordelen in een ‘Lexit’?
‘Lexit bestaat niet. Als we uit de EU stappen, zal dat gezien worden als een triomf van rechts. Iedereen die dat ontkent, houdt zichzelf voor de gek. We zullen eindigen met Boris Johnson als minister-president. De rechtervleugel van de conservatieve partij zal euforisch zijn – die zullen zeggen dat ze de bevolking achter zich hebben. Het zal rampzalig zijn, zo erg dat ik er niet eens over wil nadenken.’

U hebt een monster gecreëerd.
‘Ik ben zo stom – Lexit is mijn woord! En het is een verschrikkelijk woord. Als de bedenker van de term zeg ik nu tegen die campagne dat Lexit niet bestaat. Als we een socialistische regering hadden gehad die campagne voerde voor Leave met het argument dat de rechten van arbeiders niet goed vertegenwoordigd worden door de EU – dan misschien. De bittere realiteit is dat er nu alleen een Brexit zal zijn op de voorwaarden van de rechtervleugel van de conservatieve partij en UKIP.’


Foto: Wouter Vandenbrink
Vierde-generatie-socialist

Schuldgevoel voor het bedenken van ‘Lexit’ is wellicht een van de beweegredenen voor Owen Jones’ aanwezigheid op de bijeenkomst, maar campagne voeren doet hij eigenlijk voortdurend – het zit hem in het bloed. Jones werd geboren in Sheffield en groeide net buiten Manchester op, wat nog steeds te horen is aan zijn vette Noord-Engelse accent. In een interview uit 2013 met Varsity, de universiteitskrant van Cambridge (Jones studeerde zelf aan aartsrivaal Oxford), noemde hij zichzelf een ‘vierde-generatie-socialist’: een grootvader was betrokken bij de communistische partij en zijn ouders ontmoetten elkaar door hun lidmaatschap van een trotskistische groep binnen Labour.

In 2011 verscheen Jones’ eerste boek Chavs. De demonisering van de Britse arbeidersklasse. Hij was een tijdlang columnist voor The Independent en maakte in 2014 de stap naar The Guardian. In dat jaar verscheen ook zijn tweede boek Het establishment – en hoe ze ermee weg komen.

Inmiddels is Jones een prominente opinieleider die zich ideologisch aan de linkerkant van Labour heeft genesteld. Vorig jaar was hij een van de weinige stemmen in het Britse medialandschap die het opnamen voor Jeremy Corbyn, de nieuw verkozen Labourleider. In de aanloop naar de verkiezing van Sadiq Khan als nieuwe burgemeester van Londen uitte Jones in zowel zijn column als op Twitter zijn woede over de campagne van Khans conservatieve rivaal Zac Goldsmith, die regelmatig inspeelde op anti-islamsentimenten.

Ik zou graag beleid zien dat publiek eigendom van nutsbedrijven bevordert. Dat gebeurt alleen als we genoeg progressieve regeringen kiezen.

Jones’ linkse activisme beperkt zich niet tot het VK. Afgelopen december reisde hij in de week voor de Spaanse algemene verkiezingen een aantal dagen mee met de campagnevoerders van de radicaal linkse partij Podemos. Yanis Varoufakis lanceerde in februari de pan-Europese groep DiEM25 – een grassroots-beweging die linkse groeperingen in Europa zou moeten verenigen. Ook voor Jones is een van de kernboodschappen dat Europees links moet samenwerken om zo, binnen het bestaande stelsel van de EU, betere uitkomsten te bewerkstelligen.

Zo’n pan-Europese linkse beweging klinkt wat naïef.
‘We twijfelen te veel aan ons vermogen ons te verenigen. Met TTIP zagen we dat de krachten door heel Europa werden gebundeld. Mensen protesteerden in Berlijn, Warschau, Madrid. Door die protesten is de Franse regering onder druk gezet en hebben zij nu gezegd niet akkoord te kunnen gaan met het verdrag zoals het er nu voorstaat. Binnen links vieren we onze successen niet genoeg. We hebben het de hele tijd over onze nederlagen, maar hier hebben we concessies gewonnen.’

Hoe ziet een EU die werkt voor links eruit?
‘Dat is een EU met nog beter geregeld arbeidsrecht, met ruimte voor collectief onderhandelen en voor het organiseren van vakbonden. Zo voorkom je een race naar de bodem. Ik ben ook voor meer radicale actie tegen belastingontduiking en klimaatverandering. Ik zou de macht graag zien verschuiven van niet-democratische instellingen zoals de Europese Commissie naar het Europees Parlement. Uiteindelijk zou ik graag beleid zien dat publiek eigendom van nutsbedrijven en voorzieningen bevordert. Dat zal alleen gebeuren als we genoeg progressieve regeringen kiezen in Europa. De EU reflecteert het Europese machtsevenwicht en dat helt al lange tijd naar rechts.’

Is links in Europa nu gefragmenteerd?
‘Links kent een lange geschiedenis van fragmentatie en ik denk eigenlijk dat het nu meer verenigd is dan vroeger. Dat zie je bijvoorbeeld in Spanje. Podemos en Izquierda Unida (Verenigd Links) namen het eerst tegen elkaar op, maar werken nu samen. Ik ben een linkse Brit en ik heb in heel Spanje op bijeenkomsten gesproken om Podemos te steunen. Dat is één klein voorbeeld van hoe men de grenzen oversteekt en zich verenigt. Door sociale media, betere reismogelijkheden en vrij verkeer kunnen we ons nu makkelijker verenigen. Ja, er is verdeling en fragmentatie. Maar over de grote kwesties van onze tijd – bezuinigingen, een eerlijk belastingstelsel en arbeidsrecht – bestaat binnen Europees links een brede consensus. Daar moeten we op voortbouwen.’

In een gesprek tussen u en Varoufakis refereerden jullie aan de jaren dertig toen het ging over een gefragmenteerd links.
‘Tijdens de opkomst van de nazi’s in Duitsland zag je dat de communisten en de sociaal-democraten weigerden samen te werken. Als ze dat wel hadden gedaan, hadden de nazi’s geen regering kunnen vormen. De waarschuwing was destijds dat er hoe dan ook eenheid zou komen – in de politiek, of op het kerkhof. Dat laatste gebeurde. Ik zeg natuurlijk niet dat we nu in eenzelfde situatie zitten, met de opmars van een nazistische, genocidale en totalitaire leider. Tegelijkertijd moeten we de ernst van de opkomst van uiterst rechts met een xenofobe houding niet onderschatten. In Oostenrijk hebben we net gezien hoe een extreem-rechtse presidentskandidaat maar nauwelijks verslagen werd. En er wordt niet genoeg over Hongarije gepraat, daar is het een zooi. Het wordt geregeerd door een uiterst rechtse partij en het antisemitische Jobbik heeft meer dan tien procent van de zetels in het parlement. Ik ben liever alarmist dan afwachtend over dit soort zaken. Extreem rechts was sinds de Tweede Wereldoorlog nog nooit zo sterk. Wat is het nut van geschiedenis als je er niks van leert? We moeten leren dat een verdeeld links het niet kan winnen van een opkomend extreem rechts.’

Waarom hebben we de EU nodig voor zo’n verenigd links?
‘Ik geloof dat links zich waar ook ter wereld over de grenzen moet verenigen. Ik steun links in Egypte, India en Japan. De EU geeft ons instituties om de grote kwesties van onze tijd effectief aan te pakken. Ze geven een basis voor samenhang en eenheid. Die instituties worden nu vaak door de verkeerde mensen gebruikt, maar dat kan anders.’

Radicaal links perspectief

Twee weken voor het referendum zijn de peilingen weinig geruststellend voor de Britten die in de EU willen blijven. Op 6 juni zakte de Britse pond naar zijn laagste punt ten opzichte van de dollar in drie weken, nadat een tweetal peilingen een voorsprong voor een Brexit aangaven. Aan beide kanten van het debat zijn de campagnes in volle gang – met conservatieve politici als boegbeelden: minister-president Cameron voert de Remain-campagne aan, terwijl Boris Johnson, de charismatische oud-burgemeester van Londen, het opneemt voor Leave. Van de officiële campagne van Labour, Labour In for Britain, merk je weinig. Des te meer reden voor Jones om een afzonderlijke campagne te voeren met een radicaal links perspectief.

Wat is er mis met de officiële Remain-campagne?
‘Hun visie is heel conservatief: pro-vrije markt, pro-bedrijven. De campagnes lijken een gevecht tussen twee vleugels van de conservatieve partij. Daarnaast berust de officiële campagne op angstpolitiek, het idee dat Brexit een economisch Armageddon teweeg zal brengen. Wij willen een hoopvollere campagne voeren.’

De EU geeft ons instituties om de grote kwesties van onze tijd effectief aan te pakken, maar die worden nu vaak door de verkeerde mensen gebruikt.

Waarom is links tot nu toe zo stil geweest?
‘Veel mensen hebben het idee dat het referendum alleen maar in het leven is geroepen om de conservatieve partij in het gareel te brengen: Cameron moest een aantal van zijn parlementariërs tevreden stellen en een opmars van UKIP voorkomen. Links heeft nooit gevraagd om een referendum. Ik zou graag een meer uitgesproken Jeremy Corbyn zien, maar hij bevindt zich in een lastig parket. Ik vermoed dat ongeveer een kwart van Labour-stemmers tegen EU-lidmaatschap zal gaan stemmen. In het Schotland-referendum zag je dat mensen die voor onafhankelijkheid hadden gestemd, erg bitter waren over hoe Labour zich had aangesloten bij de conservatieven en een angstcampagne had gevoerd. Die hebben zich nu en masse bij de Schotse Nationale Partij gevoegd. Van Labour is in Schotland nu weinig over. Ik denk dat Corbyn vreest voor een herhaling.’

Wordt links geassocieerd met een pro-EU-houding?
‘Dat was zo, maar is nu niet het geval. Men is sceptisch en kritisch. Vandaag op deze bijeenkomst zie je niemand met een EU-vlag zwaaien.’

In de jaren zeventig had links weinig op met Europa.
‘Traditioneel was links altijd tegen de EEG. Mijn ouders stemden in 1975 tegen, net als een groot deel van radicaal links. De angst was destijds dat de gemeenschap industriële ontwikkeling zou ondermijnen door Europese regelgeving over concurrentie. Margaret Thatcher steunde Britse deelname aan de EEG. Gedurende de jaren tachtig ging haar regering steeds verder in het doorvoeren van rechts beleid, met steeds meer privatisering. Toen begon de EU als een rem op haar ambities te voelen. In 1988 zei Thatcher in Brugge dat ze de begrenzingen door de staat niet had teruggedrongen om deze vervolgens weer opgelegd te krijgen door Europa. Dat laat zien hoe ver de zaken naar rechts waren geschoven. Links was ondertussen pessimistisch geworden over de sociale bescherming die ze op nationaal niveau konden krijgen en keek dus naar Brussel voor regulering.’

Hebben Nederlanders iets te vrezen van een Brexit?
‘Nederlanders hebben een hoop te vrezen. Wie viert het hardst feest als het VK de EU verlaat? Uiterst rechts zal het beschouwen als een bevestiging van hun agenda. Het zal gezien worden als een triomf van xenofobische en anti-immigratiepolitiek. Daarnaast is er natuurlijk de mogelijkheid dat de EU verder uiteen zal vallen.’

Wat wordt uw prioriteit na het referendum?
Blimey. Eigenlijk wat ik altijd doe: proberen een levensvatbaar links te creëren dat relevant is voor mensen en verkiezingen wint.’

Bent u schrijver of politicus?
‘Ik ben meermalen gevraagd om mezelf verkiesbaar te stellen, maar ik heb altijd nee gezegd. Als schrijver heb ik een groter podium. En dat terwijl ik schrijven niet eens leuk vind. Toen Labours Tony Benn uit het parlement stapte, zei hij dat hij meer tijd aan politiek wilde besteden. Daar zit wat in. Ik steun liever kandidaten uit ondergerepresenteerde groeperingen, zo kan ik nu meer betekenen dan in het parlement.’

Wie

Owen Jones (1984)

Bekend van

Zijn wekelijkse column in The Guardian en zijn boeken Chavs. De demonisering van de Britse arbeidersklasse en Het establishment – en hoe ze ermee wegkomen.

Waarom

Als een van de meest prominente linkse denkers in het Verenigd Koninkrijk slikt Owen Jones de pro-EU-boodschap niet zomaar. Vorig jaar zei hij dat links een Brexit moest overwegen. Nu wil hij blijven, maar hij is nog altijd Euroscepticus – met een radicaal links perspectief.

Enz

Owen Jones weet mensen soms goed tegen zich in het harnas te jagen, zoals in 2013 toen hij het opnam voor Hugo Chavez, die volgens hem een ‘democraat, geen dictator’ was. Of in 2011, toen de Oxford-alumnus een stuk publiceerde met de naam ‘Abolish Oxbridge’. Hij publiceert zijn hersenspinsels ook regelmatig op zijn YouTube-kanaal ‘Owen Jones talks’, dat inmiddels rond de 60.000 volgers heeft.

Sluit je nu aan voor slechts €4,99 per maand

Sorry, je hebt op het moment geen toegang tot dit artikel.

Waarschijnlijk heb je een abonnement zonder digitale toegang. Wil je deze content graag lezen, sluit dan snel een abonnement af.

Heb je wél een abonnement met digitale toegang, neem dan contact op met onze klantenservice: 020 – 5518701.