Essays / Commentaren op Dickinson
De kracht van poëzie is dat &#8216;One and One &#8211; are One&#8217;, zoals Emily Dickinson uitdagend dichtte. &#8216;Twee &#8211; dat is geweest &#8211; goed genoeg voor scholen,&#8217; klinkt het spottende vervolg in de vertaling van Peter Verstegen. Elders, ernstiger, schreef ze: &#8221;t Zou nooit meer &#8211; Gewoon zijn &#8211; zei ik &#8211; /Het Anders zijn &#8211; ving aan -.&#8217;
Als poëzie iets kan is het de dingen onverwachts een zet geven zodat die suizend om hun eigen as gaan draaien. Los gerakeld door de beweging verliezen ze hun vaste betekenis. Als de kleurige plaatjes van een bromtol vloeien ze verlost van hun vorm dronken, hallucinerend in elkaar over. Misschien bedoelde Dickinson dat wel toen ze het had over &#8216;een wieltje als een waan&#8217;.
Als de derwisj-beweging van de poëzie tot stilstand is gekomen, is de wereld anders geworden. Het is het duizelige moment waarop je je plotseling weer realiseert dat de werkelijkheid vloeibaarder en vooral ongrijpbaarder is dan ons standaard uittreksel ervan, dat zij een mogelijkheid is om steeds anders geschreven te worden. &#8216;It was when I said / There is no such thing as the truth&#8217;, aldus Wallace Stevens, een dichter van een generatie na Dickinson, &#8216;There are many truths.&#8217; Het is het bevrijdende besef dat je louter in mogelijkheden woont, zoals Dickinson trots poneerde: &#8216;I dwell in Possibilty.&#8217;
Dickinson en Stevens in één adem noemen is niet gebruikelijk. Emily Dickinson wordt altijd beschouwd als een einzelgänger uit de negentiende eeuw, Stevens als de ongenaakbare rots uit de twintigste eeuw. Hoewel hun verwantschap bij vlagen evident lijkt, zoals hun stellende toon en het poëtische spel met raadsels, is daar niet veel gezaghebbend onderzoek naar gedaan. Het moet gezegd dat Stevens daar zelf ook niet meteen aanleiding toe heeft gegeven. In zijn brieven en essays noemt hij Dickinson niet één keer en zijn biograaf Richardson constateert droogjes dat de generatie van Stevens voorgangers als Whitman en Dickinson links liet liggen.
Het verrassende van Helen Vendlers recente boek over de poëzie van Emily Dickinson, Dickinson. Selected Poems and Commentaries, is dat zij het juist over zulke verwantschappen heeft. Vendler, zelf een groot kenner van Wallace Stevens, legt verborgen verbanden tussen hun gedichten bloot. Ook verbindt zij Dickinsons werk met dat van dichters als Keats en Wordsworth. Vendlers open close reading, het primair zoeken naar betekenis en samenhang in de gedichten en niet in de mythen er omheen, doet recht aan Dickinsons uitzonderlijke dichterlijke kracht en vormbewust vermogen. Door haar leven links te laten liggen, verlost Vendler Dickinson definitief van haar biografie. Dickinson is niet langer de exoot van Amherst of de witte anomalie van de bonte kermis van de negentiende eeuw, maar een unieke dichter die absorbeert en resoneert in het werk van anderen &#8211; en mede daardoor haar eigen verweven plaats in de geschiedenis van de poëzie heeft.
Een periodiek systeem
Wat mij betreft is dit boek over Dickinson de kroon op een leven gewijd aan de intense omgang met poëzie. Vendler studeerde eerst scheikunde en wiskunde en maakte pas later de overstap naar de Engelse literatuur. Toch lijkt de oprit van de exacte wetenschap voor haar richtinggevend te zijn geweest. Oeuvres van dichters krijgen in Vendlers werk de logische samenhang van een periodiek systeem, en poëzie wordt als vanzelf een vergelijking met een onbekende die door zorgvuldige analyse kan worden opgelost.
Mogelijk klinkt dit didactisch en dor, maar dat is Vendler nooit. Immens betrokken bij haar onderwerp formuleert zij altijd helder. Tegelijk is zij immer op een voorname manier wars van biografische smeuïgheden, en dat is een weldaad in een tijd waarin levensanekdotes worden uitvergroot en beschouwd als het desem van het literaire werk. Bij Vendler staat het gedicht centraal.
Dat Vendlers Dickinson desondanks met een biografisch essay over Emily Dickinson opent, lijkt vanuit dat perspectief dubbel vreemd: geen leven zo doorgespit en bekend als dat van Emily Dickinson. Met onverbiddelijke regelmaat verschijnt het ene boek na het andere over haar celibatair kluizenaarsbestaan. En steeds weer worden dezelfde gebarsten stenen opgelicht om leven en werk tegen elkaar te houden. Nog niet zo lang geleden verschenen twee boeken met veelbetekenende titels: Lives like Loaded Guns. Emily Dickinson and Her Family&#8217;s Feuds van Lyndall Gordon en White Heat. The Friendship of Emily Dickinson &#038; Thomas Wentworth Higginson door Brenda Wineapple.
Vendlers introductietekst in Dickinson steekt hier uiterst geserreerd tegen af. Zij gaat zich op geen enkele manier te buiten aan gissingen en speculaties, zij beperkt zich tot de simpele feiten en dan alleen nog maar om zich op de gedichten zelf te kunnen richten. Het bekende wordt secundair: Emily die bij haar ouders in Amherst bleef wonen, zich steeds meer terugtrok op haar kamer en werkte aan haar gedichten, die op een enkele na ongepubliceerd bleven. Pas na haar dood, en dan in corrupte vorm, verscheen een mede door haar zuster samengestelde bloemlezing uit het geheel van zo&#8217;n achttienhonderd gedichten. Daarna groeiden leven en werk van Dickinson uit tot een uitdijend koraalrif van veelkleurige beschouwingen.
Vendler laat zich niet verleiden en zoemt onverbiddelijk in op de dichter. Zij heeft uit haar gehele oeuvre honderdvijftig gedichten gekozen en gaat daar per gedicht zowel inhoudelijk als technisch op in. Vendler zegt zelf dat Dickinson meer een boek is om in te bladeren dan om integraal te lezen. Maar daarmee doet ze onrecht aan de imponerende kwaliteit van haar mini-essays. Want dat is wat Vendler met Dickinson de lezer aanbiedt: een bundel van honderdvijftig essays over de poëzie van Dickinson.
Zelfbewust rijst ze uit deze essays op, een dichter die speelde met de conventies van haar tijd, die abstracties als dood, hoop, geloof, liefde tot de hooggestemde inzet van haar werk maakte, maar verknoopte met het vluchtige leven van bijen, vogels, vliegen, voor wie de wisseling van uur en seizoen de roze, ongewisse windvlagen van de dood waren. &#8216;Er is een soort Schuinvallend licht,/ Op Winterdagen -/ Dat op je drukt, als het Gewicht/ Van Dom en Orgelzang -/ Het geeft een Pijn, maar Hemels/.&#8217;
De Nederlandse lezer had op de Engelstalige een voorsprong. In zijn tweedelige vertaling van Dickinsons poëzie voorzag Peter Verstegen elk gedicht al van een kort inhoudelijk commentaar. Dat is weliswaar beknopter, meer biografisch en minder technisch maar houdt zeker stand naast dat van Vendler.
Vendlers essays zijn vrije wandelingen door Dickinsons poëzie, zij verscherpen het inzicht maar voeren niet naar het gecalculeerde verdwijnpunt van een centraal perspectief. Dat is goed want, indachtig Stevens, het gedicht moet het verstand weerstaan. Emily Dickinson zei het op haar manier: &#8216;Toekijken &#8211; dat is de Rol van/ Het publiek dat komt -.&#8217; Maar de werkelijkheid van de poëzie is &#8217;that within the Riddle/ One will walk today.&#8217;
**** Helen Vendler, &#8216;Dickinson. Selected Poems and Commentaries&#8217;, Harvard University Press, 535 p., € 29,90

Lex ter Braak

Vrije wandelingen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel