Geschiedenis / Timothy Snyder
Ik heb het verhaal van horen zeggen. Van Joden die terughoudend over het verleden praatten dat in geen geschiedenisboek stond. Op school in Roemenië hoorde je er niks over. Later, net in Nederland, las ik erover in Curzio Malaparte&#8217;s Kaputt. Nog later verscheen het dagboek van de in 1946 overleden Roemeens-Joodse schrijver Mihail Sebastian. Ook hij verhaalde erover: de pogrom van Iasi. Ineens werden persoonlijke herinneringen literaire memoires. Tastbaar. Authentiek. Pas in het nieuwe millennium kreeg dit dieptepunt in de Roemeense Jodenvervolging aandacht in het onderwijs daar.
Inktzwarte kant
Dit jaar, eind juni, is het zeventig jaar na de pogrom. Van de ruim veertigduizend Joden in Iasi werden er destijds ruim dertienduizend vermoord. Dit is geen eenvoudig relaas over rassenhaat en kwaadaardigheid. Er is een inktzwarte kant: de fascistische maarschalk Antonescu belt naar de legerleiding in Iasi met het verzoek de stad van Joden te zuiveren. Rond 20 juni komen troepen uit Boekarest over om een klopjacht voor te bereiden. Ze plakken tienduizenden propagandabiljetten door de stad met de mare dat de oorlog de schuld van de Joden is en dat Joden Russische bommenwerpers helpen. Roemeense soldaten gaan vervolgens in Joodse wijken op niet-Joden schieten. Zo worden wraakzuchtige vrijwilligers geronseld. Tussen 26 en 30 juni wordt er verkracht, gemarteld, doodgeslagen en geschoten. Op straat liggen rijen lijken van Joodse gezinnen. Vierduizend overlevenden worden vervolgens in de &#8216;treinen des doods&#8217; gepropt: wagons die in de helse midzomerhitte door de regio rondrijden totdat de &#8216;vracht&#8217; overlijdt.
Er is ook verwarring, zinloosheid, nog groter leed: er keren zo&#8217;n negenhonderd overlevenden van de doodstreinen terug. De stad blijkt niet &#8216;Judenfrei&#8217; en Antonescu verliest interesse in de uitroeiing van Roemeense Joden. Hitler ziet het door de vingers, want het Roemeense leger vermoordt en verdrijft immers effectief zo&#8217;n driehonderdduizend Joden in de Sovjet-Unie.
Er is ook een humane kant: een prefect die naïef naar Boekarest telegrafeert dat Joden erin geluisd worden. Er zijn bewoners van Iasi die Joden helpen vluchten of onderduiken en boeren die mensen uit de doodstreinen redden.
Jarenlang heb ik me niet eens afgevraagd waarom de geschiedenisles zweeg. Logisch: de Holocaust kwam er helemaal niet in voor. In een dictatuur die Kremlingetrouw WO II reduceerde tot een strijd van heroïsche communisten (lees: het Sovjetleger) tegen Hitler, was er geen plaats voor ander leed. Laat staan voor onwelgevallig leed in Polen, Oekraïne, Wit-Rusland, het noorden van Roemenië en de Baltische Staten: eerst door de Sovjets bezet en ontwricht, daarna door Hitler, later weer door Stalin.
Propagandamachines
De schaarse puzzelstukken van de jaren 1939-1945 moest ik dus zelf bij elkaar zoeken. Nooit leek het zicht zo helder, de toedracht, de censuur en het domino-effect van massamoord zo begrijpelijk en overzichtelijk als in de voortreffelijke studie van de Engelse historicus Timothy Snyder: Bloedlanden. Europa tussen Stalin en Hitler. De titel verwijst precies naar die landen tussen Berlijn en Moskou waar Hitler en Stalin tientallen miljoenen afslachtten, waar hun misdaden elkaar overlapten en versterkten. Zoals in Polen, waar de Sovjets eerst de intelligentsia uitmoordden, waarna de Duitsers huishielden. Of de Oekraïne, waar Stalin in 1933 een helse hongersnood regisseerde als politieke terreur tegen de koelakken: van razzia&#8217;s om beslag te leggen op de laatste aardappelschillen van hongerende gezinnen tot dagelijkse executies van verweesde kinderen die op straat verhongerden. Later moordden de Duitsers dezelfde boerenbevolking uit en lieten ze er krijgsgevangenen verhongeren. De perversiteit van deze geweldsspiraal kwam tot uiting in de manipulatie door beide propagandamachines: Hitler kon de bewoners van de bloedlanden tot pogroms bewegen met een hetze tegen communistische Joden. Dat werkte, die radeloze bevolking had de communistische gruwelijkheden net aan den lijve ondervonden. Stalin op zijn beurt liet bewoners van die landen uitmoorden omdat ze Duitse collaborateurs of verraders van het communisme zouden zijn. Veel van de slachtoffers van Stalins Goelag zijn eerst door de Duitsers uitgehongerd. De Duitse slachtingen in Warschau in 1944 vonden plaats nadat de Sovjets de bevolking tot verzet maanden, maar niet te hulp schoten. Medeplichtigheid alom.
Met deze unieke geschiedschrijving vanuit het perspectief van verstrengelde gruwel, is Snyder uit op een spiegeling van Hitlers misdaden met die van Stalin. De morele vraag wie erger was, laat hij bewust links liggen. Snyder wil laten zien hoe de verbanden liggen, hoe het leed elkaar versterkte en samenlevingen fysiek en moreel verwoestte. Het is niet zomaar dat Snyder na dit meesterwerk de naam geniet het westerse perspectief op de Tweede Wereldoorlog te hebben veranderd. Als Snyder de slachtoffers van de Holocaust telt, komt hij op een ruime meerderheid die niet in de gasovens van vernietigingskampen is gestorven. De doodsfabriek Auschwitz was er vooral voor westerse Joden. Verreweg de meeste Joden stierven ten oosten van Polen, niet &#8216;industrieel&#8217; vernietigd, maar slordig, bruut, met de hand. Voor Stalin geldt: zijn meeste slachtoffers vielen niet in de Goelag, zoals aangenomen, maar in de bloedlanden. Bij het enorme officiële aantal Sovjetslachtoffers door Duitsers in WO II, zijn behoorlijk veel door Stalin uitgeroeide burgers van de bloedlanden geteld om het Sovjetslachtofferschap glorieus op te stuwen.
Heroïsche sprookjes
Overigens rondt Snyder getallen nooit af. Als een slachting 23.761 levens heeft gekost, dan staan de nummers 60 en 61 voor een moeder en het kind dat zij vasthield. Geen spoor van pathetiek in zulke observaties. Snyder wil de menselijke tragedie recht doen door de geschiedenis zo accuraat mogelijk te ontdoen van sentimentalisme en vastgeroeste mythes. Zijn archeologie van de holocaust en de Sovjetgenociden, maar ook van het Stalinistische antisemitisme na de oorlog en van het Joodse verzet, getuigt van levens die verwoest zijn. Verwoest door genadeloze utopieën en moderniteitswanen die &#8211; om verschillende redenen, maar op verwante, besmettelijke wijze &#8211; de menselijke maat keelden.
Snyders boek bevat uiteraard geen pretentieuze remedie tegen genocide. Het is zelfs zinloos om naar lessen te speuren, lijkt Snyder te willen zeggen, zolang heroïsche sprookjes en ideologische versimpeling geen plaats maken voor ontzag voor de feiten, voor de toedracht van leed &#8211; dorp voor dorp, mens voor mens. Zo wordt Bloedlanden een aangrijpende rouwzang en glasheldere eyeopener ineen. Hopelijk zal Snyders titanenarbeid iets betekenen in de strijd tegen onwetendheid in het huidige Europa, of die nu door censuur komt, slecht onderwijs of desinteresse.
***** Timothy Snyder, ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’, vertaling Patty Adelaar en Ton Heuvelmans, Ambo, 639 p., € 39,95

Nausicaa Marbe

Verstrengelde gruwel

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips