In vierentwintig penitentiaire inrichtingen in Nederland is de brandveiligheid onder de maat. De gebreken lopen uiteen van slecht functionerende brandwerende voorzieningen tot aan personeel dat de brandvoorschriften niet kent. Dat blijkt uit een gezamenlijk rapport van de Vrom-inspectie, de Arbeidsinspectie en de Inspectie Openbare Orde en Veiligheid. Die onderzochten dit voorjaar vijf cellencomplexen waarbij, net als bij het uitzetcentrum op Schiphol-Oost, sprake is van zogenaamde ‘unitbouw’. Het gaat om een detentieboot in Rotterdam, een detentiecentrum in Zeist, een tbs-kliniek in Balkbrug, een gevangenis in Doetinchem en een gevangenis in Lelystad. Volgens de inspecties zijn de resultaten representatief voor vierentwintig instellingen in Nederland.

En dan is nog niet eens álles onderzocht. De inspecties konden vaak niet vaststellen wat de eigenschappen zijn van de gebruikte bouwmaterialen met betrekking tot brandwerendheid en rookontwikkeling. Dit vereist nog ‘intensief nader onderzoek’ door de Rijksgebouwendienst en de gemeentes.

Opvallend genoeg is de conclusie van het rapport niet zo scherp. Er zijn weliswaar ‘veel relevante tekortkomingen’ die ‘zo spoedig mogelijk opgepakt moeten worden’, maar er is geen sprake van een ‘apert onveilige situatie’. Onder ‘apert onveilig’ verstaan de Rijksinspecties dat de tekortkomingen leiden ‘tot de situatie dat het gebruik van de inrichting direct moet worden beëindigd’.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) vindt die conclusie te voorzichtig. In zijn rapport over de Schiphol-brand wijdt de raad een hoofdstuk aan de bevindingen van de Rijksinspecties. De OVV is van mening dat de kwalificatie ‘niet apert onveilig’ van de inspecties ‘onvoldoende recht doet aan de zorgwekkende toestand op het gebied van brandveiligheid’. De logische gevolgtrekking is dat de OVV wél vindt dat het gebruik van de inrichtingen ‘direct moet worden beëindigd’. Een woordvoerder laat weten dat de raad voorlopig geen commentaar geeft. ‘We willen wachten totdat de rook in Den Haag is opgetrokken. Maar in het rapport staat wat er staat.’

Dat geldt dus ook voor de situatie op de Rotterdamse detentieboot Bibby Stockholm. Op 31 maart stuurde minister Donner een brief aan de Kamer, waarin hij reageerde op de artikelen in Vrij Nederland over de slechte omstandigheden op de bajesboot. De minister schreef dat op de Bibby Stockholm ‘qua bouwkundige en brandveiligheidseisen geen sprake is van een specifiek en/of acuut gevaar’. Donner baseerde zich toen op het onderzoek van de Rijksinspecties. Nu blijkt dus dat hij, althans in de ogen van de OVV, ongelijk had.

Het rapport van de Rijksinspecties werd vorige week donderdag gepresenteerd. Maar vanwege de overweldigende aandacht voor het rapport over de Schiphol-brand en het vertrek van de ministers Donner en Dekker werd er in de media nauwelijks over bericht.

Ondergesneeuwd

De afgelopen weken zijn meer feiten ondergesneeuwd waaruit blijkt dat een ramp als de brand op Schiphol zomaar opnieuw kan plaatsvinden. Zo werd vorige week donderdag ook bekend dat de aanmeldcentra voor asielzoekers op Schiphol en Ter Apel een ‘sterk verhoogd risico’ kennen bij brand. Minister Verdonk heeft een rapport naar de Kamer gestuurd van het Nederlands Instituut Fysieke Veiligheid waarin staat dat in de centra veel schort aan de brandveiligheidinstallaties. Ook is het personeel onvoldoende op de hoogte van het ontruimingsplan. Alsof de duvel ermee speelde, brak diezelfde donderdag brand uit in een deelgebouw van het vertrekcentrum in Ter Apel. Geen van de uitgeprocedeerde asielzoeker raakte gewond, maar het gebouw werd volledig in de as gelegd.

De grote vraag is hoe dit allemaal kan. Nu Donner en Dekker voortijdig het veld hebben geruimd, hoeven zij die vraag niet meer te beantwoorden. In het rapport van de drie Rijksinspecties worden een paar mogelijke verklaringen genoemd. Een ervan is grote tijdsdruk bij zowel de vergunningaanvraag en -verlening voor de cellencomplexen, als bij de bouw en oplevering van de centra. Daardoor, zo staat in het rapport, kan de brandveiligheid minder aandacht hebben gekregen dan onder normale omstandigheden het geval zou zijn geweest.

Die verklaring gaat in ieder geval op voor Kamp Zeist. Burgemeester Janssen van Zeist zei vorige week dat hij door justitie onder druk is gezet om in het detentiecentrum meer cellen te bouwen dan volgens de vergunningen mogelijk was. De veiligheid kwam daarbij op de tweede plaats.

Een andere verklaring die in het rapport wordt gegeven: ‘Het tijdelijke karakter dat tot een zekere terughoudendheid bij financiële investeringen in de brandveiligheid zou kunnen leiden.’ Drie weken geleden onthulde het Algemeen Dagblad dat in de bajesboot Bibby Kalmar, die eerdaags in gebruik zal worden genomen in Dordrecht, en in de Rotterdamse bajesboot Bibby Stockholm onveilige materialen zijn verwerkt. Uit vertrouwelijke stukken van de Rijksgebouwendienst zou zijn gebleken dat de boten vol zitten met goedkope pvc kabels. Die produceren bij brand extreem veel schadelijke rook, zei hoogleraar Veiligheid en Rampenbestrijding Ben Ale in de krant. Hij noemde de elektrische installatie ‘mager’ en de situatie ‘onwaardig’.

De verantwoordelijke ministeries hebben de afgelopen maanden verschillende maatregelen genomen om de brandveiligheid van de cellencomplexen te verbeteren. Zo is op de Bibby Stockholm een sprinklerinstallatie aangelegd en heeft de Dienst Justitiële Inrichtingen al haar bewakers gesommeerd een bedrijfshulpverleningscursus te gaan volgen. Maar lang niet alle gebreken zijn al verholpen. Of de overheid überhaupt alle aanbevelingen van de drie Rijksinspecties zal overnemen, is onduidelijk zolang het kabinet nog niet officieel op het rapport heeft gereageerd.

Bovendien blijkt uit het rapport dat de brandveiligheid niet structureel zal worden verbeterd met alleen een paar eenvoudige noodgrepen. Het ministerie van Justitie moet meer tijd nemen om cellen voor illegale vreemdelingen te bouwen. En het kabinet zal substantieel meer geld moeten uittrekken om de veiligheid in de detentie- en uitzetcentra te kunnen waarborgen.

Voorlopig zijn de signalen ongunstig. In verschillende gemeentes in Nederland, waaronder Zaandam en Dordrecht, worden nieuwe bajesboten gebouwd. Het particuliere beveiligingsbedrijf Securicor, dat alle detentiecentra voorziet van goedkope maar summier opgeleide bewakers (vijftig procent van het personeel wordt geleverd door Justitie, de andere helft door Securicor), heeft nog altijd vacatures op haar website staan.

Bijlage 2: Tekortkomingen

Tabel 1: Tekortkomingen niveau bestaande bouw

Naar aanleiding van de brand op Schiphol onderzochten inspecties de brandveiligheid van vijf andere celcomplexen. Hiernaast een schematisch overzicht van alle gebreken die zijn geconstateerd.

Een A betekent: ‘zeer belangrijk, van grote invloed op de veiligheid’.

Een ‘1’ betekent: ‘snel, gemakkelijk zonder grote kosten te verhelpen’.

Horizontaal in het blauw staan de locaties die zijn onderzocht.

1 is een gevangenis in Doetinchem. 2 is een TBS-kliniek in Balkbrug.

3 is een bajesboot in Rotterdam.

4 is een detentiecentrum in Zeist.

5 is een gevangenis in Lelystad.

Volgens de inspecties zijn de resultaten representatief voor 24 penitentiaire inrichtingen in Nederland.