Kunst / Cees Nooteboom
De beschouwer is altijd de mindere van het beeldende kunstwerk. Wat geen taal is, naar zijn aard geen taal wil zijn, moet hij omzetten in taal. Hij lijkt daarbij op de cartografen van de schrijver Jorge Luis Borges die de wereld één op één in hun kaarten wilden weergeven: een tot mislukken gedoemde taak. De rechtlijnigheid van de taal staat op vijandige voet met de gelijktijdigheid van alles wat het kunstwerk bepaalt: het materiaalgebruik, de kleuren, de beelden, zijn geschiedenis en de betekenissen die daartussen ontstaan. Die onmogelijke opgave verklaart misschien de vaak gespannen, kort aangebonden omgang van de beschouwer met het kunstwerk: tijdens het schrijven ontglipt het hem en dat wil hij zich niet laten gebeuren.
Ook zit in de beschrijving van het kunstwerk in essentie een gewelddadig element. De taal forceert zich een toegang, zij slaat een bres in het werk en begint van daaruit haar gestage bezetting. Haar aanwezigheid verandert het werk en zet het naar haar hand. Critici en kunsthistorici maken en breken kunstwerken met hun taal, zowel door hun kritisch oordeel als door de manier waarop zij erover schrijven. De Vlaamse Primitieven van Erwin Panofski zijn meesterlijk, want meesterlijk verwoord, de kunstenaars van Ernst Gombrich zijn grote denkers, want zo door hem beschouwd.
Om de valkuilen van de dagelijkse taal te vermijden, drukken hedendaagse beschouwers zich nogal eens zo abstract uit dat zij grote ergernis bij buitenstaanders opwekken. Hun wordt verweten bewust ontoegankelijk te schrijven, het kunstwerk in hermetische wolken aan het aardse oog te ontrekken en de ontoegankelijkheid van de kunst te vergroten in plaats van haar te verhelderen. En vooral dat laatste, zo is de gedachte, is hun primaire taak.
Hoewel deze kritiek lang niet iedereen past, zit er wel een kern van waarheid in. De kunstbeschouwing is, net als de moderne kunst, geprofessionaliseerd en verwetenschappelijkt. Zij is doortrokken van filosofische, sociologische en politieke standpunten die het kunstwerk zijn onbetwistbare plaats moeten geven. Ook is het waar dat de meer literaire en associatieve beschouwingen steeds meer naar de achtergrond gedrongen worden. Wie gewoon op persoonlijke titel schrijft over wat hij mooi, interessant en de moeite waard vindt, doet er binnen de kringen van theoretici niet echt meer toe.
Potentiële gewelddadigheid
Alleen al vanuit dat perspectief is Het raadsel van het licht van Cees Nooteboom een welkome verademing. Deze selectie van essays, gedichten en besprekingen, allemaal over beeldende kunst, is de gepassioneerde getuigenis van een bewonderende liefhebber. Nooteboom plaatst niets tussen zichzelf en het kunstwerk, hij verschuilt zich niet achter objectiverende theorieën of zienswijzen. Hij probeert het kunstwerk waar te nemen in wisselwerking met het eigene van zichzelf. Dat is onmiddellijk duidelijk waar hij de essayvorm achter zich laat en naast het kunstwerk een gedicht van zijn hand zet. Het kwetsbare kunstwerk wordt door het even kwetsbare gedicht omcirkeld &#8211; het is als een omhelzing in een lichte dans die beide laat stralen en dan weer los en alleen laat.
Nooteboom is zich van de potentiële gewelddadigheid van de beschouwing maar al te zeer bewust. In haar voorwoord citeert Susanne Schaber, de samenstelster van Het raadsel van het licht, een gedicht van Nooteboom. &#8216;Wie het aanzien niet breekt, ziet niets./ Wie niet de beschouwing volvoert,/ herhaalt het geziene.&#8217; In al zijn stukken verzacht Nooteboom die noodzakelijke inbreuk op het kunstwerk door zichzelf te relativeren zonder aan visie en perspectief in te leveren. Een sterk voorbeeld is zijn stuk over Giovanni Battista Tiepolo. Deze grootmeester uit de Italiaanse barok trok zijn sporen door geheel Europa. Zijn plafondschilderingen behoren tot het mooiste en spectaculairste wat de schilderkunst heeft voortgebracht, met die in het bisschoppelijk paleis Würzburg (Duitsland) als onbetwistbaar hoogtepunt. Nooteboom begint zijn stuk met de vraag wie Tiepolo eigenlijk is. Hij vraagt zich dat ongegeneerd af als hij langs het Rijksmuseum loopt en een aankondiging ziet dat er etsen van Tiepolo te zien zijn. Hij gaat naar binnen, raakt gefascineerd door deze kunstenaar en koopt bij een antiquariaat een boek over hem. Hij maakt daar uit op dat zijn mooiste fresco&#8217;s zich in Würzburg bevinden. Ik heb geen idee, schrijft hij dan, waar dat ligt en wat Tiepolo daar deed. Vanuit kunsthistorisch oogpunt is dat een zwaktebod, vanuit beschouwelijke rijkdom een meesterzet.
Niet gehinderd door de ballast van eeuwen studie en kunsthistorische verguizing en waardering, zo lijkt het dan, bestijgt Nooteboom een paar maanden later de paleiselijke trappen in Würzburg met het ontvouwende wonder van Tiepolo boven zich. Het is tegelijk een ontstijgen aan de onwetendheid, de klim naar kennis en inzicht, de overgang van noviet naar meester. De taal waarin Nooteboom dit werk vervolgens weet te vangen, is ongeëvenaard. Die is nooit academisch of theoretisch maar open, speels en precies. Zijn taal doet recht aan de complexiteit van het werk en de werkelijkheid van het werk: de ijskoude winterstilte van het paleis. Nooteboom heeft het over rondspattende allegorische figuren, het geweld van een big bang en de vaart die de figuren naar de kanten uiteendrijft. Hij raakt daarmee het raadsel van Tiepolo in zijn kern.
Het is namelijk alsof Tiepolo in zijn plafondschilderingen het ordenende perspectief van de Renaissance heeft losgelaten en een wereld verbeeldt die op hol geslagen is. In het ongestructureerde, zelfs lege midden van zijn plafonds lijkt zich de nieuwe tijd van de Franse Revolutie aan te kondigen: ontkerstend, democratisch, vrij. Zijn heiligen en mythologische gestalten zijn in die wereld hun vertrouwde weg kwijt en dwalen aan de rand. Het verleidt Nooteboom tot de vraag of Tiepolo de essentiële leegte zag van wat er na zou hem komen en zijn prompte antwoord is: waarschijnlijk niet. Maar Nooteboom ziet het wel en heeft zo zijn aanvankelijke onkunde ver achter zich gelaten en de lezer moeiteloos meegenomen in zijn gegroeide inzicht. De prachtige afbeeldingen vergroten dat op elke bladzijde.
Onverzadigbaar
Sommige essays zoals dat over De dame met de eenhoorn zijn ware prozagedichten. Hij beschrijft daarin de vijf wandtapijten over de zintuigen in het Parijse Musée de Cluny. Ingehouden, lyrisch tekent Nooteboom met woorden de tapijten na. &#8216;Met een oneindig los en licht gebaar raakt haar open linkerhand aan de gedraaide hoorn (die van de eenhoorn), zichtbare kuisheid, onzichtbare wellust. Het okeren bokkenoog met de zwarte, starre pupil kijkt verzaligd op naar het lange, naar hem toevallende haar, een stroom. Het samenzijn van de maagd en de eenhoorn wordt een intiem tafereel, barstend van ingetoomd verlangen, zo niet hoornige geilheid.&#8217;
Als het om kunst gaat, is Nooteboom gretig en onverzadigbaar. Het raakt hem ten diepste. Hij reist er de wereld voor af en brengt uren in musea en tentoonstellingen door. De kunst die hem lief is, is tactiel, zij bezit een even geploegde als verleidelijke verfhuid en zij roept bij hem cultuurhistorische en existentiële vragen op. &#8216;Kunst wat hang je toch/ vraatzuchtig tegen het zijn van de dingen,&#8217; zegt hij niet voor niets in zijn gedicht over een stilleven van Paula Modersohn-Becker. Conceptuele kunst, installatie- en videokunst komen bij hem niet aan bod. Is dat erg? Nee, integendeel. Hij begaat die zijden van het kunstmassief die vaak onbetreden blijven omdat die niet hip of in zijn.
Zonder zich daar ook maar iets aan gelegen te laten liggen, trekt Nooteboom er soeverein op uit. Gekleed in het onmodieuze maar elegante maatkostuum van zijn taal gaat hij de kant op die hem bevalt en gaandeweg verrijkt hij de kunstbeschouwing. &#8216;Mijn bevoegdheden,&#8217; zegt hij zelfverzekerd, &#8216;zijn verzinnen en beschrijven.&#8217; En zo komt hij ook het kunstwerk nabij.
Rilke, geschilderd door Paula Modersohn-Becker, 1906
Zo dus die Rilke, in 1906,
gezicht melaats van gedichten,
ogen alleen maar pupillen, zwarte knikkers
op het trottoir van de dood.
Kraag hoog en stijf, oren later aangezet
met in het midden een vlek
die hoort wat de wereld verloochent
voor het dichten begint.
Dit is geen portret van een lichaam,
hier is een requiem binnenstebuiten
gekeerd met een mes van sonnetten,
schoonheid besmet en geblakerd.
Hier geen gravinnen, prinsessen,
het kapsel snijdt van dat voorhoofd
een plein vol verschrikking,
hier alleen nog de mond van de rouw.
Cees Nooteboom, ‘Het raadsel van het licht’, De Bezige Bij, 192 p. (geïllustreerd), € 59,90

Lex ter Braak

Van noviet naar meester

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel