Memoires / De jonge jaren van Victor Klemperer
Als Victor Klemperer (1881-1960) als Duits soldaat tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het front in Noord-Frankrijk zit, pijnigt hem een gevoel van totale leegte, van de nietigheid van alles wat er om hem heen gebeurt. Er is geen groter lijden dan de innerlijke troosteloosheid, noteert hij. Tegen de inhoudsloosheid van de eindeloze dagen helpen lezen en schrijven, maar steeds minder. Werk is er nauwelijks, alleen &#8216;altijd weer die vliegtuigcamouflage verbeteren. Dus cichoreistruiken en dorre takken aanslepen en over wegen en onderkomens verspreiden, en dat zo langzaam mogelijk.&#8217; De uren verstrijken zo langzaam dat ze roerloos stil lijken te staan. Als Klemperer een rokend vuur moet maken om de aandacht van de Engelsen te trekken, wordt hij door friendly fire van zijn sokken geblazen. De Engelsen besteden geen enkele aandacht aan zijn vlammende signaal. Hoe, vraagt hij zich af, moet je het niets uitbeelden?
Victor Klemperer is de schrijver van een oeuvre dat tijdens zijn leven bestond uit essays, literair-historische studies,verhalen en gedichten. Zijn huidige faam ontleent hij echter aan zijn postuum gepubliceerde autobiografische geschriften. Het pièce de résistance hiervan zijn de dagboeken van 1918 tot 1959: het beklemmende verslag van Klemperers verblijf in de Duitse geschiedenis. Het opkomende nazisme, het antisemitisme, de oorlog, de Jodenvervolging, de hoop en mislukking van de DDR slaan als vloedgolven over zijn leven. Het in het geheim noteren van zijn gedachten, waarnemingen en analyses hielp hem te overleven. &#8216;Observeer, bestudeer, prent je in wat er gebeurt; morgen ziet het er al weer anders uit.&#8217;
Papieren soldaatjes
Er is nu een ander autobiografisch werk in vertaling verschenen, dat vertelt wat er aan de dagboeken voorafging: Curriculum Vitae. Herinneringen 1881-1918. Het schrijven aan deze memoires vormde voor Klemperer een mentaal houvast in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog. In schriften en op velletjes papier vertelde hij het verhaal van zijn jeugd, de wilhelminische jaren. Hij baseerde zich daarbij op oude dagboekaantekeningen die hij al vanaf zijn zestiende maakt. &#8216;Ik moest,&#8217; verklaart hij in zijn introductie, &#8216;voor mezelf overal schriftelijk rekenschap van afleggen, anders miste ik het gevoel van helderheid en, om zo te zeggen, van afronding van mijn ervaring.&#8217; Het schrijven aan zijn Curriculum Vitae is voor hem als het opstellen van papieren soldaatjes. Het is een vergelijking die bij terugblik voor zijn gehele oeuvre opgaat: het papieren woord van de schrijver neemt het op tegen het stalen geweld van de macht. Dat is georganiseerde en gecultiveerde wreedheid, schrijft hij in augustus 1942, in naam van de cultuur.
Curriculum Vitae is op voortreffelijke wijze vertaald en geannoteerd door W. Hansen en biedt de Nederlandse lezer de gelegenheid het leven van Victor Klemperer in samenhang met de dagboekdelen te overzien. Voor wie eerst een shortcut door diens leven en werk prefereert, kan te rade gaan bij Walter Nowojski&#8217;s De geest beslist. Victor Klemperers leven en werk (1881-1960). Dit beknopte essay begeleidt als aparte uitgave de vertaling van Curriculum Vitae. Een voorbeeldiger introductie tot het omvangrijke werk van Klemperer is nauwelijks denkbaar.
Klemperer, die romanist was en als docent verbonden aan verschillende universiteiten, zou zelf zeker niet voor deze gemakkelijke weg kiezen. Van de auteurs die hij wilde bevatten, las hij alles, opdat in een imaginair punt alles samen zou vallen. Wie zich aan Klemperers uitgangspunten wil houden en diens Curriculum Vitae werkelijk wil begrijpen, moet dus ook zijn essays, zijn Corneille-studie, zijn tweedelige Franse literatuurgeschiedenis en alle andere werken tot zich nemen.
Als criticus, schrijft Klemperer in Curriculum Vitae, is hij op zoek naar &#8216;de immanente wet&#8217; van het afzonderlijke werk. Die wet kan hij alleen vinden als hij de gehele schrijver in al zijn werken bestudeert, hem plaatst in zijn tijd en weet hoe hij zich ontwikkeld heeft. Op dit punt gekomen snijdt Klemperer zichzelf bruusk de pas af en constateert dat een dergelijke beschouwing meer die van de literatuurhistoricus dan die van de criticus is. De criticus moet oordelen, de wetenschapper beschouwen.
Het is een veelzeggende passage. Het verraadt de immanente spanning tussen de wetenschapper en de publicist in hem. Ik ben literatuurhistoricus, zegt hij zelf, en er is geen metier dat minder geschikt is voor een autobiografische onderneming. Het schrijven van je autobiografie is een subjectieve aangelegenheid die zich moeilijk laat rijmen met de objectiverende inzet van de wetenschapper. Die schurende tegenstelling verklaart mogelijk een opvallend aspect van Klemperers schrijverschap: zijn onbedwingbare zucht naar volledigheid. Het is alsof het subjectieve van de herinnering gesmoord moet worden in de volledigheid van de beschrijving. De omvang van zijn boeken is daar het plastische bewijs van: Curriculum Vitae beslaat in de Nederlandse vertaling meer dan duizend pagina&#8217;s, de gezamenlijke dagboeken, afhankelijk van de edities, een slordige drieduizend bladzijden.
Vrije schrijversbestaan
Een voorbeeld van Klemperers volledigheidsdrift zijn de beschrijvingen van de mensen die hij ontmoet. Ook al is dat kortstondig en eenmalig, zij worden volledig geportretteerd alsof zij de hoofdpersonen van toekomstige gebeurtenissen zijn. De journalist in Klemperer staat in die overvloed garant voor de rake observaties en de doordringende kracht van zijn taal.
Klemperer lezen is de grote geschiedenis van binnen uit aan den lijve ervaren. Hoe bijzonder dat is, blijkt in vergelijk met bijvoorbeeld Fünf Deutschland und ein Leben, de op zich zeer geslaagde autobiografie van Fritz Stern uit 2007. Stern is historicus en ook in de beschrijving van zijn persoonlijke leven blijft hij de wetenschapper. Zijn beschrijving van de vijf Duitslanden blijft op afstand: de tijd van keizer Wilhelm II, de Eerste Wereldoorlog, de Weimar-republiek, het nationaal-socialistische Duitsland, het naoorlogse Duitsland zie je bij hem vanuit de gewatteerde sky box. Bij Klemperer sta je midden op het aardappelveld.
Uit de dagboeken weten wij dat Klemperer schreef tegen de verdrukking in. In de nazitijd was dat een illegale activiteit die bij ontdekking de ergste straf op kon leveren. Uit zijn Curriculum Vitae blijkt dat zijn schrijven altijd op verzet stuitte. Zijn vader, rabbijn, en zijn maatschappelijk geslaagde broers zagen niet veel in zijn vrije schrijversbestaan, zij hadden liever dat hij voor een eerbiedwaardig beroep kiest. Ze spoorden hem aan zijn studie af te maken en ergens een professoraat te aanvaarden. Hun financiële ondersteuning was hoogst welkom, maar vergrootte de als bitter ervaren afhankelijkheid. Uiteindelijk zwichtte hij en richtte zich, maar niet van ganser harte, op de wetenschap. Toen hij na lang zwalken in 1920 eindelijk gewoon hoogleraar in Dresden werd, had de wetenschapper tijdelijk getriomfeerd.
Maar dat hoort al tot de tijd van de dagboeken, Curriculum Vitae sluit af in het jaar 1918, op het eind van de oorlog. Op een van de laatste bladzijden schrijft Klemperer dat &#8216;het vreselijke nieuws&#8217; van de wapenstilstand in elk geval een eind heeft gemaakt aan de eindeloze oorlog, maar dat niemand nog de innerlijke vrijheid had er werkelijk om te treuren. Hij zat op dat moment in Vilnius, Litouwen, waar een rode revolutie dreigde. In die vreemde stad besefte hij ten diepste dat hij niet bij de Litouwse Joden hoorde, maar bij Europa, bij Duitsland. Hij was een Duitser en keerde terug naar waar hij hoorde. &#8216;De trein zette zich in beweging. Mijn laatste gedachte voor het inslapen was: nu is de oorlog eindelijk voorbij&#8217; &#8211; niet wetend dat het voor hem als Jood in Duitsland allemaal nog veel erger ging worden.
Getob met populisme
Curriculum Vitae is een autobiografische Bildungsroman. Het is de wordingsgeschiedenis van Victor Klemperer die zich er van bewust wordt wie hij wel en wie hij niet is, wat hij wel en niet wil zijn. Het joodse geloof speelt voor hem geen rol, Duitser zijn is belangrijker dan zich beroepen op zijn joodse afkomst, hij is een oprecht patriot en gelooft in de Duitse zaak, al slaat de twijfel steeds vaker toe. Een saillant voorbeeld van gewetenswroeging is de vraag of het lezen van Shakespeare als een gebrek aan patriottisme begrepen kan worden, als het bewijs dat hij zich los wil maken van zijn eigen tijd.
In de loop van het boek schrijft hij echter steeds minder vaak dat &#8216;zoiets in Duitsland niet voor zou komen&#8217;. Zijn hoge opvatting van de Duitse cultuur en moraal legt het af tegen de oprukkende werkelijkheid. &#8216;Ik kan me,&#8217; aldus een ingelaste dagboeknotatie, &#8216;soms niet aan de gedachte onttrekken dat het eigenlijk geen druppel bloed waard is waar precies de grens tussen beschaafde landen loopt.&#8217; Helemaal loslaten kan hij het ook niet, want onmiddellijk voegt hij er aan toe: &#8216;Maar ja, het moeten wel echte beschavingen zijn.&#8217;
Net als in zijn dagboeken is Klemperer in Curriculum Vitae een sensitieve waarnemer van zijn tijd. Het boek is alleen al het lezen waard om de vracht aan dagelijkse observaties die het leven van toen in al zijn facetten prijsgeven. Maar ook blijkt hoezeer hij door zijn eigen tijd gevormd is: zijn taal, de argumenten, de visies en contradicties dragen daar alle sporen van. Maar er is weinig wat de lezer van nu niet herkent: zijn getob met het populisme, zijn verlangen naar waarheid en oprechtheid, zijn vragen naar de rol van de staat.
De werkelijkheid is voor Klemperer een leerschool, zoals zijn boeken dat voor de lezer kunnen zijn. En soms kan dat weer samenvallen. Om zijn studie over de redenaarskunst te kunnen schrijven, bezoekt Klemperer avonden van politieke partijen. Met name de sprekers van de sociaal-democraten doen hem altijd plezier. Hij vergelijkt hun retorisch gelijk met het optreden van Jan Klaassen die met een klap van zijn knuppel de ongewenste pop van het toneel mept.
De met Klemperer meelevende lezer voelt zich soms op een andere manier opgenomen in het spel van Jan Klaassen. Hij zou hem willen toeroepen: kijk uit, doe dat niet. Maar wie Klemperer goed leest, weet dat ook hij, de lezer, gevangen is in het spel van zijn eigen tijd &#8211; en dat er uiteindelijk geen ontsnappen aan is.
Victor Klemperer, ‘Curriculum Vitae. Herinneringen 1881-1918’, vertaling Wil Hansen, Atlas, 1360 pag., € 49,90
Walter Nowojski, ‘De geest beslist. Victor Klemperers leven en werk (1881-1960)’, vertaling Wil Hansen, Atlas, 48 pag., € 4,95

Lex ter Braak

Tijd van Bildung

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel