Remco Campert

Boven een zekere leeftijd giechelen mensen niet meer. Remco Campert (Den Haag, 1929) is een uitzondering. Wanneer ik me niet helemaal nauwkeurig uitdruk, wanneer hij tot een zin komt die zo in een column, gedicht of roman van hem had kunnen staan: een giechel die onmerkbaar overgaat in een kuch, oude man en jongen ineen. Hij woont in een groot herenhuis in het centrum van Amsterdam met grote ramen die veel licht vangen. Zijn vrouw en hij hebben ieder een eigen verdieping, zij laat voor hem boodschappenlijstjes achter met een hartje erop.

Deel uitmakend van de bijna uitgestorven literaire stroming De Vijftigers, is hij nu een van de grootste schrijvers van Nederland, herkenbaar voor iedereen, zowel in stijl als in verschijning; voor de trouwe lezers van zijn columns, de liefhebbers van zijn poëzie en de grote scharen mensen die hem nog altijd associëren met vroeg werk als Alle dagen feest (1955), Het leven is vurrukkulluk (1961) of Tjeempie! (1968). Of juist met later werk, zoals Een liefde in Parijs (2004) of Het satijnen hart (2006). De bibliografie is vrijwel eindeloos, de lijst literaire prijzen die hij in de loop der jaren heeft verzameld is lang. De Jan Campert-prijs (genoemd naar Remco’s vader), de Anne Frank-prijs, de P.C. Hooft-prijs (al in 1976), de Cestoda-prijs en in 2011 de Gouden Ganzenveer.

Al deze lof, al dit succes, het valt niet uit zijn gedrag af te leiden. Verlegen, zacht pratend, leidt hij me door zijn huis. Hij blijft in kamers staan en zegt: ‘Dit is dus de woonkamer.’ En hij loopt verder. Ergernis is er alleen als hij zichzelf ‘hoort babbelen’ of bij al te veel ‘gepsychologiseer’.

Ik wil hem spreken in twee delen. Eerst in zijn werkkamer, de beslotenheid waarin hij zijn wereld bijeen heeft geschreven, vol ironie en lichtheid, met de niet-opdringerige Campertse melancholie nooit ver weg. In zijn werkkamer is hij gegroeid van onbezonnen (‘De wereld swingt als de pest, en de rest is gemompel van bedelaars’) naar oud en broos. Daarna wil ik met hem door de stad lopen, de ronde maken waarover hij zo vaak schrijft als chroniqueur van het Amsterdamse leven van alledag. Langs zijn Albert Heijn, langs het Vondelpark waaraan hij ooit Het leven is vurrukkulluk heeft geschreven.

Hij leidt me naar boven. De werkkamer ruikt naar tabak, het is overal ingetrokken, het is een hete, licht in de neus prikkende geur. Op de tafel staat een zware typemachine. En er ligt een dik boek: Het juiste woord.

Geïnterviewd worden is niet uw fort, u heeft er zelfs een behoorlijke hekel aan.

Remco Campert: ‘Dat is niet hatelijk bedoeld, ik reageer gewoon tamelijk secundair. Vaak is mijn eerste reactie: Ja, dat weet ik niet meer, hoor, of ik verwijs naar vrienden met een onfeilbaar geheugen die dienst kunnen doen als encyclopedie. Mijn eigen, doordachte antwoord, en dan ook nog in de juiste formulering, komt vaak pas veel later, meestal diep in de avond of zelfs ’s nachts. Het is niet dat ik bang ben niet goed over te komen, dat maakt me niet uit, maar als ik mijzelf teruglees, lijk ik zo aarzelend. Misschien ben ik dat ook wel. En zo, met deze aarzeling, lever ik meteen het bewijs.’

In Mijn eenmanszaak (2010) schreef u dat u de nacht voor een interview vaak niet goed slaapt, en u ‘als een drenkeling uw leven doorneemt’. Wat zag de drenkeling vannacht?

‘Die drenkeling zag vooral Bernlef (de dag voor ons eerste gesprek overleden, DHvV). Een vriend, met wie ik naar Amerika ben gereisd, met wie ik heb geschreven. Soms weet je dat de dood eraan komt, wat het niet minder erg maakt, maar toch, iets zachter misschien. Ik wist niet dat hij ziek was. Dit was, hoe noem je dat,’ – hij maakt een handgebaar waarmee hij zijn taalgebruik ironiseert, zonder zich van de betekenis te distantiëren – ‘een donderslag bij heldere hemel. Op mijn leeftijd maak je nogal wat sterfgevallen mee en ga je meer letten op hoe iemand gestorven is, de omstandigheden. Het gegeven dat iemand gestorven is, is nauwelijks nog een verrassing te noemen. Van mijn generatie is alleen Gerard Kouwenaar nog over, van die van Henk (Bernlef, DHvV) alleen nog K. Schippers.’

Heeft u zich altijd deel gevoeld van een generatie?

‘Vroeger wel, ja. De Vijftigers waren een groep, we trokken samen op, er waren genoeg verschillen, maar er waren ook diepe overeenkomsten, al was het misschien nog meer het gevoel van lotsverbondenheid dat ons tot een groep maakte. Nu heeft het woord generatie weinig betekenis meer voor me, het is iets waaruit ik ben voortgekomen, niet iets waar ik bij hoor.’

Denkt u nog vaak aan overleden vrienden?

‘Ze komen wel eens langs in columns en gedichten, ze zijn niet verdwenen. Bert Schierbeek, Lucebert, dat waren vrienden en literaire voorbeelden, met mijn grote vriend Rudy (Kousbroek, DHvV) heb ik jaren in Parijs gewoond, samen in een kamer die kleiner was dan deze werkkamer. Die mensen raak je niet meer kwijt, al zou je het willen.

Sterven was iets onbevattelijks, maar ouderdom net zo goed. Toen ik twintig was, dacht ik van iemand van vijfendertig: die is stokoud. Oud was niet iets wat wij konden worden, het was een categorie bestemd voor anderen. Wanneer je jong bent, denk je: de dood, die komt later wel. Met als gevolg dat je er niet over nadenkt, nooit, ook niet als je, langzaamaan, zelf ouder begint te worden. En dan ineens ben je het, oud, en is de naderende dood een gegeven. Nee, Rudy en ik hebben het er nooit over gehad. Ik ben wel melancholisch, maar je kunt het ook overdrijven. Aan de dood hebben we nooit een woord vuilgemaakt.’ Hij rookt terwijl hij ademt, drukt weer een sigaret neer in zijn asbak en veegt de as uit over de bodem.

Heeft u moeite met het idee van de dood?

‘De dood vind ik niet eng, het is het sterven, dat lokt me niet zo. Ik mijmer er wel eens over, of ik een lang ziektebed zal kennen, waarbij het onvermijdelijke moment langzaam wordt aangekondigd, of dat het plotseling zal zijn. De dood zelf is een abstractie, daar valt niet aan te denken, de dood is niks, die is voor anderen, voor familie en vrienden. Maar erover nadenken heeft natuurlijk geen enkel nut.’

Welke boeken heeft u hier in de kast staan?

Een wat verbaasde blik, hij wendt zijn hoofd naar links, naar rechts, naar achteren, alsof hij zelf ook geen idee heeft. ‘De boeken zijn wat willekeurig geplaatst, volgens mij. Mijn eigen boeken staan er, de boeken van Rudy, van Kees van Kooten, Hermans, Reve. De poëzie staat in de andere kamer. Die is beter geordend.

Overigens is het niet zo dat een schrijver alsmaar leest. Ik loop de hele dag met het schaamrood op de kaken rond over wat ik allemaal niet gelezen heb, en ook nooit zal lezen. Oorlog en vrede stel ik al mijn hele leven uit. Als iemand over Madame Bovary begint, word ik wit van schrik: lul, had je het in die tachtig jaar niet één keer kunnen opbrengen om dat boek te lezen? Als schrijver lees je toch vaak om iets van andere schrijvers te leren. En de behoefte om te leren is een beetje voorbij, stel ik vast.’

Hebben uw werkkamers er altijd vergelijkbaar uitgezien?

‘Dit huis heb ik al zeventien jaar, en deze kamer dus ook. Hij is vol rommel, maar alles heeft een plek, ik kan alles vinden, het is een nest. Mijn vrouw kan soms ineens last hebben van opruimwoede, maar daar moet een mens zich niet te veel van aantrekken.

Hier in de buurt heb ik ooit een ander huis gehad dat ook over een echte werkkamer beschikte, maar eigenlijk ben ik in mijn leven te vaak verhuisd om tot vaste werkplekken te komen. Meestal waren ze tijdelijk. Een tafel, een stoel, wat boeken. Ik heb met Fritzi (Ten Harmsen van Beek, DHvV) op Jagtlust gewoond, daar was ruimte, maar kwam van werken niets terecht, het huis was regelmatig vol katten, konijnen, eenden en honden. In Antwerpen had ik ook een werkkamer, maar lang niet zo mooi en groot als deze. Dit is de beste werkkamer die ik ooit heb gehad.

Vroeger kon ik veel langer doorwerken. Nu heb ik het na een uur of drie wel gezien. En nu schrijf ik alleen nog maar overdag, anders raak ik te vermoeid. Vroeger schreef ik vaak ’s nachts, in de absolute stilte, alleen het getik van de schrijfmachine. In die roes kreeg ik veel gedaan.’

Waarom bent u zo vaak verhuisd?

‘Om te beginnen ben ik drie keer getrouwd geweest. Dan gaat het natuurlijk al hard. Maar vroeger verhuisde je sowieso vaker, heb ik wel eens het idee. Mijn moeder was actrice, vaak van huis, ik werd dan uitbesteed. Ik heb veel verschillende huizen gezien als jongen. Tijdens de oorlog woonde ik lange tijd in Epe, na de oorlog, toen er weer geacteerd kon worden, kreeg mijn moeder een arrangement aangeboden van de Toneelgroep Amsterdam. Dus ik ging met haar mee. Ik ben nog altijd dankbaar voor dat arrangement, want ik houd van Amsterdam, en als ze door Den Haag was gevraagd, had ik nu waarschijnlijk daar gewoond. Zo voorbedacht was het allemaal niet.’

Een van de mensen bij wie u gestald werd, was uw grootvader. Dat was voor het eerst dat u iemand meemaakte die schreef. Wat weet u daar nog van?

‘Ik herinner mij de diepe concentratie. Ik mocht hem niet storen wanneer hij aan het werk was. Het moest stil blijven, en dan kon ik hem zijn papieren zien volschrijven. Als ik iets zag, was het de mechanische handeling van het schrijven. Wat schrijven inhield, daar had ik geen idee van. Maar die concentratie had iets zeer geheimzinnigs.’ Hij staat op, loopt naar een boekenstapel, pakt twee boeken en legt ze voor me neer: vergeelde, half uit elkaar gevallen boeken, geschreven door zijn grootvader. ‘Over de Haagse Society,’ legt Campert uit. ‘Schandaalboeken. Louis Couperus wordt “Louis Poepjes” genoemd. Echte satire.’ Op het omslag staan naam, Joh. W. Broedelet, en titel, Hofstad. Op de bladzijden valt vooral de Franse spelling op. ‘Bouquet’ en ‘coiffeur’: de tijd dat Frans de eerste buitentaal was, en niet Engels. Campert gaat weer zitten, langzaam, met respect voor zijn gewrichten. ‘De herkenning van die concentratie ervoer ik pas later, toen ik zelf begon te schrijven, en dezelfde eisen stelde aan de mensen om mij heen. Maar geheimzinnig bleef het altijd, enigszins.

Mijn vader schreef ook, maar die heb ik maar drie keer in mijn leven gezien, als hij even kwam binnenwippen, en weg was hij weer. Ik was ook pas drie toen hij mijn moeder verliet, en hij stierf in de oorlog. Ik had hem graag leren kennen. Laatst heb ik over hem gedroomd. Ik ontmoette hem in een café, een soort Scheltema, en we omhelsden elkaar, ik werd wakker met een grote ontroering in mijn lichaam.’

Hij omhelsde wel terug?

‘Hij duwde me in elk geval niet weg. Nee, het was innig, van beide kanten.’

U bent uw hele leven verbonden geweest aan uitgeverij De Bezige Bij, die uit het succes van de clandestiene uitgave van uw vaders gedicht ‘De Achttien Dooden’ is voortgekomen.

‘Ja. Ik heb me altijd zeer betrokken gevoeld bij de uitgeverij en ben me altijd bewust geweest van die band met mijn vader, die door dat huis en door die boeken heen loopt. Die betrokkenheid heeft ook met hem te maken, zeker. De eerste keer dat ik daar binnen was, was het ook niet als Remco Campert, maar als de zoon van mijn vader, zestien was ik, toen de koningin op bezoek kwam. Pas daarna ben ik zelf gaan schrijven, eerst verhalen, poëzie natuurlijk, en, wat later, in 1961, mijn eerste roman, Het leven is vurrukkulluk. Die roman was niet geschreven als roman, ik was er niet met dat idee aan begonnen. Ik begon met die ene zin, “het leven is vurrukkulluk”. En daarna groeide het, werd het een kort verhaal. Het bleef groeien, tot een roman. Daarvoor had ik nooit gedacht aan het schrijven van een roman. Ik dacht in die tijd sowieso niet altijd aan schrijven, ik was ongedurig, stortte me liever in liefde en avontuur. En als ik schreef, zag ik mijzelf meer als een dichter, of iemand van het korte verhaal, in de traditie van de Amerikaanse humoristen, Robert Benchley, James Thurber. Het was altijd mijn droom om een keer in mijn leven in The New Yorker te staan.

En eigenlijk, hoewel ik na het succes van Het leven is vurrukkulluk altijd romans ben blijven schrijven, is dat gevoel nooit veranderd. Ik voel me, eigenlijk steeds meer, een dichter. Proza komt toch op de tweede plaats. Een tweede plaats is ook eervol, liefdevol, maar poëzie gaat voor. Nu ben ik weer bezig aan een roman. Hij moet voor mijn dood af zijn. Erna is schijnbaar veel moeilijker.’ Hij lacht pas als ik lach. Hij giechelt, ik niet. ‘Al hoorde ik over Bernlef ook dat hij een roman aan het schrijven was die hij per se nog in handen had willen houden. Je moet niet aan zulke zaken denken als je schrijft. Je moet gewoon schrijven. Echt af is het toch nooit. Het zou mooi zijn als we met een schone lei de dood in kunnen, met het idee dat er niets bij geschreven had kunnen worden, maar ik reken er niet op.’

Waarom voelt u zichzelf meer een dichter?

‘Omdat ik beter ben in poëzie dan in proza. En poëzie is er altijd geweest, ze heeft me altijd begeleid, is een constante geweest in mijn leven. Proza was niet constant, is iets van deadlines en druk. Poëzie is directer, geeft me een betere toegang tot wat ik wil zeggen, tot dat waarvan ik op dat moment zeker weet dat ik het wil zeggen. En poëzie geeft me ook het idee dat ik dat alles kán zeggen, en wel alleen op deze manier. Poëzie kan me verrassen, meer dan proza. Een woord is soms genoeg, een versregel kan me werkelijk opbeuren. Een hele lijst redenen, al met al. En ik kom sowieso uit een dichtersgeneratie. De meesten van ons waren dichters en schreven daarbij wel eens een boek. Die manier van denken is wel van invloed geweest, ik voel me er zeer aan verwant.’

In 1998 zei u in een interview in De Groene Amsterdammer: ‘Ik schrijf uitsluitend uit liefde voor het schrijven. Liefdesaffaires heeft men soms meerdere in het leven, terwijl schrijven voor mij een blijvende liefde is. Eeuwige trouw aan het schrijven is voor mij net zo vanzelfsprekend als zo lang mogelijk trouw blijven aan anderen. Een levensbehoefte.’ Nu is trouw doorgaans wederzijds, of niet bestaand. Hoe is dat in uw geval?

‘De trouw is over het algemeen wederzijds. Het schrijven is soms een wat wispelturige geliefde, maar toch meestal heel aardig, vol genade, zelfs nu ik wat ouder word. Ik heb geen grote blokkades gekend de afgelopen jaren, woorden verstoppen zich niet voor me.’

In uw column in de Volkskrant schreef u onlangs dat u geen familiegevoel heeft. En dat u zich daar schuldig over voelt.

‘Mijn twee kinderen zijn na de scheiding met hun moeder meegegaan. Ik heb een goede verstandhouding met ze, maar ik ben niet nauw betrokken geweest bij hun opvoeding, hun groeiende leven. Dat vader-moeder-kind-gevoel kende ik al niet als kind, en daarna ook niet als vader. Nee, ik ben geen goede vader geweest. Schrijven heeft toch altijd mijn eerste aandacht gehad. Dat is egocentrisch, maar het was wat ik deed, altijd heb gedaan, en er moest geld verdiend worden. Vergeet niet, het heeft lang geduurd voordat ik van mijn schrijven kon leven. En dat gevoel achtervolgt me nu nog, zeker met de economische tegenslagen, de crisis; dat het geld straks zomaar op kan zijn. Als het zover is, kan ik het huis dan wel houden? Dat soort vragen. Nee, die zijn niet reëel, maar ze zijn in me gegroeid, een restant van die tijd.’

Maar een schuldgevoel impliceert dat u spijt heeft, soms wenst dat u het anders had gedaan.

‘Dat heb ik nooit. Misschien was dit een voorbeeld van het onjuiste woord. Schuld heb ik nooit gevoeld. En gelukkig hebben anderen me die schuldgevoelens ook nooit opgedrongen. Volgens mij hebben mijn kinderen het me niet kwalijk genomen, ze hebben me nooit verwijten gemaakt. Ik kon niet anders.’

Boodschappen doen

We staan buiten. Hij wijst naar de overkant van de straat, waar een glasbak en een papierbak staan. ‘Daar begint meestal de dag. Met het weggooien van lege flessen en oude kranten.’ We beginnen te lopen. De stad is bezig met haar eeuwige verbouwing. Om ons heen het kabaal van werkmannen die met metaal in de weer zijn. Campert excuseert zich: ‘Ik vertel niet veel, ik loop altijd alleen.’

Al lopende vraag ik hem of hij vaak wordt aangesproken. ‘Het komt regelmatig voor. Laten we hopen dat dat nu weer het geval is, anders lijkt het of ik opschep. Mensen zijn over het algemeen complimenteus. Aangesproken worden doet me denken aan mijn grootvader, op straat in Den Haag, waar hij een bekendheid was.’ De kleinzoon wordt vandaag niet aangesproken, soms trekt hij blikken mee, van mensen die hem kennen uit de krant of van zijn boeken. We lopen over het Museumplein, op weg naar zijn Albert Heijn, een regelmatig terugkerend decorstuk in zijn column. Op de eerste ondergrondse etage aangekomen zegt hij: ‘De eerste daad van de dag: sigaretten.’ Vijf pakjes koopt hij, Marlboro Gold, en een krantje. ‘Altijd een karretje nemen,’ zegt hij, half tegen mij, half tegen zichzelf, om tegemoet te komen aan zijn hang naar routine, terwijl hij een futuristisch wit-blauw winkelwagentje losmaakt uit de rij. Hij pakt zijn boodschappenlijstje uit zijn zak. ‘Beleg,’ leest hij op. ‘Ja, welk dan?’ vraagt hij aan het lijstje.

De boodschappen van Remco Campert zijn zeer Hollands: melk, yoghurt, brood, kaas, worst en chocola. ‘Dit wordt een saaie reportage. Ik kan er ook niet meer van maken. Het is boodschappen doen.’ Tot slot lopen we langs het boekenrek. ‘Ik sta er weer niet bij,’ zegt hij vrolijk. Hij verliest het van Steve Jobs.

Drie dagen later lopen we naar het Vondelpark. Campert neuriet een bluesdeuntje. ‘Het park is veranderd,’ zegt hij. ‘Toen ik Het leven is vurrukkulluk schreef, was het park van ons, van de jongeren.’ Hij kijkt om zich heen. ‘Nu is het voor alle leeftijden.’ We lopen, maken een ronde, op zoek naar herinneringen en verhalen. Wanneer we even hebben gelopen, blijft hij ineens op het gras staan, getroffen. ‘Eigenlijk weet ik niet meer hoe het was, mijn herinnering is zo beïnvloed door wat ik er ooit zelf over heb geschreven, dat ik het gewoon niet meer weet.’ We lopen terug.

Geen weeklacht

We zijn weer in de werkkamer, de enige ruimte waarnaar hij altijd terugkeert. Ik vraag hem of speelsheid in taal hem moeilijker valt nu hij ouder wordt. ‘Ik merk dat mijn columns minder luchtig zijn dan vroeger. En dat zit me dwars. Ik wil mijn houding, die me in staat stelde het allemaal niet zo zwaar te nemen, terughebben. Die houding, die toon, bestaat nog wel, maar in proza. Nu ik een wekelijkse column heb, en er dus geen drie per week meer schrijf, is actualiteit onmogelijk geworden, wat ik schrijf is hoe dan ook achterhaald wanneer het verschijnt. Dus laat ik meer eigen gedachten neerdalen, en die neigen naar de sombere kanten van het bestaan. In mijn columns is de laatste tijd veel dood gekropen. Dan zie ik ineens een graffitidoodskop op een blinde muur, daar schrijf ik over, hoewel ik daar tegelijk weerzin voor voel.’

Bent u nog wel eens baldadig?

Een lange glimlach. ‘Niet zo vaak. Onder vrienden, lachen en drinken, ja, dan wel, maar niet meer zo vaak in tekst.’

Vindt u het vervelend wanneer men terugkomt op vroeg werk, zoals vorig jaar bij de Nederland Leest-actie, waarbij een miljoen exemplaren van Het leven is vurrukkulluk werden verspreid en u weer volop in de aandacht kwam?

‘Ik vind dat niet vervelend. Complimenten vind ik altijd aardig om te krijgen. En ik ben heel meegaand, vaak denk ik dan: verdomd, het was ook goed wat ik daar geschreven heb. Bij slechte kritieken denk ik: die man heeft groot gelijk, er klopt niets van. Maar over het algemeen ben ik me vooral en in toenemende mate bewust van de tijdelijkheid, en daarmee de relativiteit van zowel lof als kritiek. De dingen beklijven minder dan je denkt of hoopt, mensen vergeten snel. Dit is een constatering, geen weeklacht.’

Kan het u veel schelen hoe er later wordt teruggekeken op uw werk?

‘Eigenlijk helemaal niet. Ik hoop dat mijn familie nog wat kan verdienen aan de rechten, maar veel meer ook niet. Ik ben er toch niet meer. Egocentrisch, maar zo denk ik er nu eenmaal over.’

Even bescheiden als egocentrisch, lijkt me.

‘Ik ga niet zeggen dat ik bescheiden ben. Dat is zeer onbescheiden.’

U bent bescheiden.

‘Misschien wel. Ja, ik ben bescheiden.’

Maakt het u dan ook niet uit als mensen uw poëzie niet meer lezen?

‘Ha. Er bestaat hierin inderdaad een verschil tussen proza en poëzie. Ik zou het wel op prijs stellen als sommige van mijn gedichten in de letteren blijven. Dat vind ik wel een geruststellend idee. Een gedicht als “Lamento” bijvoorbeeld, is me zeer dierbaar. Voor de rest moeten de gedichten zichzelf maar uitsorteren.’

In Mijn eenmanszaak schreef u: ‘Misschien ben ik al een kluizenaar, zonder dat ik me ervan bewust ben.’ Heeft u meer de neiging tot terugtrekking?

‘Zeker. Eropuit zit er niet meer in. Vroeger ging ik vaak naar het theater, maar de avondactiviteiten heb ik uit het pakket geschrapt. Ik ben aan het einde van de dag moe. En die theaterstukken van tegenwoordig zijn ook zo onmenselijk lang, daar word ik ongeduldig van. Moe en ongeduldig, die combinatie is niet goed. Het liefste zit ik thuis. Alleen woensdag in de namiddag ga ik met mijn vrouw naar de bioscoop, iedere week, elk jaar. Er zijn delen van de stad die ik al jaren niet meer heb gezien. Een kluizenaar met zijn kleine uitstapjes.’

Maar veel van uw materiaal komt toch van buiten, van straatconversaties en dergelijke?

‘Dat is nog altijd zo. Ik loop met gespitste oren, zomaar lopen bestaat niet. Het gaat om flarden van gesprekken, losse zinnen die ik meeneem terwijl ik langsloop, fantaserend over de rest van dat gesprek. Een vrouw die tegen een andere vrouw zegt: “Heel gek, ik ontmoet altijd mensen.” Met zo’n zin ben ik een dag zoet. Wat zou zo iemand in godsnaam bedoelen? Meestal is haar stem dan al weggenomen door het verkeer, wat overblijft is de onwezenlijke, raadselachtige zin die ze zojuist heeft uitgesproken.’

Voelt u nog veel betrokkenheid bij anderen, mensen die u ziet of ontmoet, of, groter gesteld, bij de samenleving?

‘Er is te veel om betrokken bij te raken. En de tijd dat ik moeite stak in het oproepen van een sfeer van protest en actie is voorbij. Ik heb het op zijn beloop gelaten. Ik schrik er alleen maar van, van berichten uit het Midden-Oosten, of uit Den Haag. Vroeger kwam het nieuws een week later over de radio, er zat tijd en ruimte tussen, daarmee distantieerde je je vanzelf van alle ellende. Ik ervaar die mogelijkheid niet meer. De televisie, het internet; de ellende wordt in je gezicht gesmeten nog voordat je je hebt kunnen wapenen. Nu moet je ervoor kiezen om onbetrokken te zijn. En daar kies ik voor. Anders is het geen doen.’

Uw columns gaan vaak over een klein voorval, het dagelijkse, in de hoop, zo schreef u laatst, ‘het niet-bijzondere een paar honderd woorden lang bijzonder te maken’.

‘Zo is het. Jan Blokker zei ooit, en dat was niet depreciërend bedoelt, dat ik over niets schreef. Dat is iets anders dan zeggen dat waarover ik schrijf, nergens over gaat. Het gaat wel degelijk ergens over. Namelijk over niets.’

Bent u wel eens bang om iets nieuws te schrijven?

Hij blijft lang stil. Doet tweemaal een aanzet tot het aansteken van een sigaret maar legt hem steeds weer terug op zijn bureau. ‘Ja. Er is iets wat op angst lijkt, daar ergens, maar ik houd er niet van om erg te gaan graven.’

Zou u deze angst nader kunnen omschrijven?

‘Vroeger kende ik geen angst. Ik had nooit het idee dat ik aan iets begon waar ik misschien niet uit zou komen. Het lukt wel, dacht ik, altijd. Die zekerheid is weg. Die angst is nieuw en wordt aangevuld door het angstige besef dat het een angst betreft die ik niet eerder in mijn leven heb ontmoet.’

Bezweert u deze angst?

‘Hij drijft vanzelf over. Gewoon gaan zitten en beginnen.’

Is dit de enige angst?

‘Soms – maar dit is niet echt een angst, meer een zorg – denk ik: heb ik langzamerhand niet genoeg geschreven? Is het niet mooi geweest? Maar goed, wat zou ik anders moeten? Ik zou het niet eens erg vinden te stoppen met schrijven als ik iets anders te doen zou hebben. Maar dat heb ik niet, en iemand moet wel iets omhanden hebben. Dus uit arren moede begin ik maar weer met schrijven. Dit klinkt wel erg lusteloos.’

En zeker ten aanzien van poëzie ook wat ongeloofwaardig. Lusteloos een gedicht schrijven lijkt me onmogelijk.

‘Dat kan niet, nee. Poëzie blijft altijd levend, in beweging. Ik kan er ook niet voor gaan zitten, zoals bij proza of columns. Poëzie bestaat uit de plotselinge inval, en die voelt altijd nieuw en licht aan, hoe vaak je de sensatie ook al hebt gevoeld. Het welt op, van waaruit dat weet je niet, alleen het moment kun je onder woorden brengen: hoe laat het was, waar je je bevond, verder is er alleen de onherleidbare inval en het uiteindelijke resultaat: dichtregels. Het waar is trouwens meestal de straat. En dan ga ik gauw naar huis om de ingevallen regels op te schrijven. De stad, mensen. Een voedende buitenwereld heb ik altijd nodig gehad. En angst om te dichten, nee, die bestaat voor mij niet. Soms vermoed ik, dat ik een dichter ben.’