Amerikaanse kunst / Vergeten kunstenaars
Jaarlijks studeren aan hogescholen en universiteiten in de Verenigde Staten ongeveer tweehonderdduizend mensen af in de studierichting creative studies. Zij ontvangen een master&#8217;s degree in schilder- of beeldhouwkunst en mogen zich, gediplomeerd en wel, artist noemen. Tweehonderdduizend per jaar! De afgelopen tien jaar zijn er dus twee miljoen gecertificeerde kunstenaars bij gekomen in de Verenigde Staten, de autodidacten en principiële outsiders nog niet eens meegerekend.
Van het leeuwendeel van die twee miljoen horen we niets. Dat is natuurlijk terecht, want kunst is, ondanks suggesties van het tegendeel (&#8216;iedereen is kunstenaar!&#8217;), een kwestie van enkelingen. Maar wie is in staat tussen dat enorme aantal dat handjevol onontdekte échte talenten uit te lichten? Wie heeft daarvoor de tijd en het geduld? En dan nog: gesteld dat het mogelijk zou zijn, wie wíl er überhaupt aan beginnen die gigantische boterberg aan kunstwerken van twee miljoen afgestudeerden te onderzoeken op mogelijk onontdekte meesterwerken?
De kunstgeschiedenis wordt gezien als een organisme dat in elk tijdvak op onderdelen een ander uiterlijk aanneemt. Reputaties in de kunst zijn geen onwrikbare zuilen die tot in de eeuwigheid de hoge koepel van de kunstgeschiedenis stutten. Tja, dat weten we heus wel &#8211; maar weten we het ook? Kunnen we het ons echt voorstellen dat, bijvoorbeeld, over zo&#8217;n honderdvijftig jaar een nieuwe, nu nog vrij onbekende naam zal zijn toegevoegd aan het rijtje Grootmeesters van het abstract expressionisme, Pollock, De Kooning, Newman, Rothko? Is de hiërarchie van pop-artkunstenaars dan nog intact, met Andy Warhol als personificatie van de stroming, gevolgd door de vleugeladjudanten Claes Oldenburg, Roy Lichtenstein, James Rosenquist? Ligt er misschien ergens ter wereld in een opslagplaats van een particuliere verzamelaar of een depot van een plaatselijk museum een oeuvre van een tot nu onbekende nieuwe grootmeester stilletjes te broeien, struggling to get out?
Opgestoken middelvinger
Dit soort vragen dringt zich op bij het zien van Exile on Main Street, de tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Exile on Main Street, vernoemd naar het befaamde album uit 1972 van de Rolling Stones, is om verschillende redenen een waagstuk. Want, wees eerlijk: wie bezoekt linea recta het museum bij het zien van de namen Richard Artschwager, William Copley, Steve Gianakos, Alfred Jensen, Peter Saul, John Tweddle, John Wesley, HC Westermann en Joe Zucker? Op één na zijn deze kunstenaars geboren in de eerste drie decennia van de vorige eeuw. Een aantal is inmiddels overleden. Van deze negen genieten alleen Artschwager en Wesley sinds enkele jaren een &#8211; aarzelend &#8211; groeiende bekendheid.
Als schilderijen geluid konden maken, dan was het onmogelijk geweest om zonder oordopjes het Bonnefantenmuseum binnen te gaan, want met Exile on Main Street gaat de cerebrale museumstilte lekker vet aan flarden. De kunst van deze &#8216;ballingen&#8217; hangt te ronken, te vuilbekken, te schateren en te klateren, te schetteren en te spetteren. Sommige werken geven je een schmierende knipoog of steken de tong naar je uit, ze trekken gekke bekken of kijken kinderachtig scheel, en een enkel doek geeft je simpelweg de vinger. Up yours! Maar zelfs die opgestoken middelvinger heeft iets onmiskenbaar onbezorgds; de beeldtaal van Peter Saul (1934) William Copley (1919-1996) en ook die van John Tweddle (1938) mag opzettelijk vulgair zijn, de vulgariteit is altijd vrolijk en vitaal. Adellijke smerigheid is het wat Exile on Main Street met deze kunstenaars te bieden heeft, of beter gezegd: gesoigneerde stijlloosheid.
In Exile on Main Street gaat, naar inmiddels goed gebruik in de Amerikaanse kunst, de scheiding tussen high art en low culture in rook op. Toch wordt die scheiding niet beslecht door de tot traditie gestolde wetten van de reguliere pop-art. Die moest en moet het hebben van coolness en flirts met industriële massareproductie. Overbekend is inmiddels Warhols uitspraak dat hij een &#8216;machine&#8217; wilde zijn. Wat was hij opgetogen toen hij ontdekte dat voor de techniek van het zeefdrukken geen persoonlijke schildershandeling vereist was &#8211; want zélf schilderen, dat was het laatste wat Warhol voor ogen stond. Toen hem werd gevraagd waarom hij nu juist had gekozen om Campbell-soepblikken op het doek te plaatsen, antwoordde Warhol dat hij &#8216;niets&#8217; wilde schilderen: &#8216;Ik zocht naar iets dat de essentie van het niets was, en de soepblikken kwamen het dichtst in de buurt.&#8217;
Met die uitspraak in gedachten zijn de meesten van de tien van Exile On Main Street misschien wel anti-pop. In Exile on Main Street is &#8216;niets&#8217; een taboewoord; alle doeken zijn juist druk, driftig en overvol. Dankzij een uitbundig handschrift en een onbekommerd schildersgebaar worden de grenzen van de goede smaak, de &#8216;hoge kunst&#8217; én het beelddictaat van de massacultuur afgegraasd. Deze kunstenaars weigeren om cool te zijn, omdat hun doeken zinderen van hitte, van vreugdevolle warmte soms, maar soms ook van withete woede en laaiende onverzoenlijkheid.
Banneling
Over kunstenaars als Copley, Saul en de jongste van het stel Joe Zucker (1941) is in de catalogus te lezen dat zij niet alleen in hun werk, maar ook bij de keuzen waarvoor zij zich in hun leven gesteld zagen, bleven vasthouden aan die weigerachtigheid. Zij wensten niet te worden ingelijfd door de vaak modieuze en hype-gerichte kunstwereld van quasi-geïnteresseerde verzamelaars, ijdele galeriehouders en hooghartige kunstcritici. Zo weigerde William Copley in de jaren zestig zijn werk &#8216;uit te leveren&#8217; aan collectioneurs toen deze belangstelling voor zijn oeuvre toonden. Tegelijkertijd is het opvallend dat Copley zich zijn halve leven in het hart van de kunstwereld heeft opgehouden. Vlak na de Tweede Wereldoorlog opende hij een galerie waarin hij werk presenteerde van Max Ernst, Yves Tanguy, René Magritte en Man Ray.
Veelzeggend is een foto uit de jaren zestig in de catalogus van Exile on Main Street waar je Copley in het Stedelijk Museum in Amsterdam in gezelschap ziet van Duchamp, Ernst, Man Ray en Magritte. Waarom waren die vier meesters in 1966 in Amsterdam? Het antwoord zal verbazen: omdat hun gemeenschappelijke vriend William Copley er een tentoonstelling had! In 1966 nog gelauwerd en omringd door louter cracks als vrienden, in 2009 slechts marginaal bekend en in Maastricht opnieuw geïntroduceerd, nu als hardnekkig genegeerde maverick en banneling&#8230; Over fluctuaties van reputaties gesproken.
Mona Lisa kotst pizza&#8217;s
Dé ontdekking van Exile on Main Street is voor mij Peter Saul (1934), iemand die kunst maakt zoals ooit Johnny Rotten zong, of zoals ooit William Burroughs schreef. In zijn jonge jaren was Saul kortstondig lid van een inmiddels ook al geheel vergeten kunstenaarsgroep genaamd The Hairy Who, opgericht om tegenwicht te bieden aan de dominantie van de New York School, lees: de hogepriesters De Kooning en Rothko. Die twee, en ook de andere mannen van het abstract expressionisme, waren volgens The Hairy Who alleen in schijn rebellen en vernieuwers. De jongens van The Hairy Who meenden dat Rothko en zijn geestverwanten in werkelijkheid juist geniepig lonkten naar de erkenning die zij zeiden te wantrouwen. Hun eenkennigheid en onmaatschappelijkheid waren fake, aldus The Hairy Who.
En, eerlijk is eerlijk, Peter Saul maakt kunst waar Rothko vermoedelijk een enorme hekel aan zou hebben gehad, maar Andy Warhol evenzeer. Dat alleen al is een prestatie &#8211; Saul is niemands knecht, maar ook niemands vriend. Die artistieke onverzoenlijkheid verklaart waarom Saul jarenlang inderdaad een outsider, een exile is gebleven.
Saul zelf zag en ziet het tot op de dag van vandaag als zijn plicht om te treiteren en choqueren &#8211; maar dan wel feestelijk en opzettelijk puberaal. Een Amerikaanse recensent vroeg zich eens af wat er mis kon zijn aan het werk van Saul, waardoor het altijd onbekend was gebleven, bij connaisseurs én het grote publiek. Ja, wat is er mis mee? &#8216;Alles,&#8217; antwoordde diezelfde recensent. Alles! Dat is vrij veel.
Is Jackson Pollock inmiddels de geheiligde rebel, de nobele wilde en wijze sjamaan tegelijk? Geklets, Mickey Mouse kan het volgens Saul beter dan die pretentieuze dripper. Tekende Duchamp ooit een snor op het gezichtje van de Mona Lisa? Mooi, dan laat Saul haar in cartoonvorm pizza&#8217;s kotsen. En nog eens over Duchamp: was dat nou echt zo speels en ontregelend, het tentoonstellen van een urinoir? Welnee, Saul tekent Duchamps pisbak na, in cartoonvorm natuurlijk, maar dan wel met een grote zwarte Amerikaanse politie-agent ernaast die een joekel van een lul uit zijn broek haalt en die pisbak eens flink volspuit met &#8211; ja, wat is het? Sperma, urine of is het toch bedorven yoghurt?
Peter Sauls oeuvre is slechtgehumeurd, drakerig, pesterig, smerig en stuitend. Politiek incorrect is een eufemisme voor de schijnbaar puberale barbarij van deze kampioen van de wansmaak. Maar het intrigerende is dat die wansmaak zich onttrekt aan elke poging tot makkelijke omschrijving. Is het vrolijk anarchisme? Is het ongeveinsde woede? Is het slim uitgespeelde onnozelheid? Je komt er niet echt achter, misschien wel omdat Sauls beelden dit allemaal tegelijk zijn &#8211; en zich vervolgens razendsnel weer aan die etikettering willen onttrekken. Wat het ook is, het is intrigerende morele smeerpijperij.
Sereen, introvert en puur
Doordat Saul zo nadrukkelijk aanwezig is in Exile on Main Street en doordat hij de andere acht overklast in radicaliteit en onverzoenlijkheid, zou je vergeten dat sommigen van hen om heel andere redenen de aandacht opeisen. Tweede ontdekking van deze groepstentoonstelling is voor mij de kunstenaar die met zijn werk in veel opzichten kan fungeren als Sauls tegenpool: Alfred Jensen (1903-1981).
Ooit, een eeuwigheid geleden, werd zijn werk geprezen door destijds al beroemde collega&#8217;s als Jean Dubuffet en Donald Judd. &#8216;Jensens werk is radicaal omdat alle ruimte lijkt te zijn uitgebannen,&#8217; schreef Judd begin jaren zestig. Dat was bedoeld als compliment, en uit de mond van een minimalist als Judd is het dat zeker &#8211; maar anno 2009 dringen zich andere kwaliteiten op van Jensens doeken. De verknoping van moderne abstractie en oude Egyptische tekens bijvoorbeeld. Jensen leek te zoeken naar een uitweg uit de &#8216;harde abstractie&#8217;, een zoektocht die hij deelde met iemand als Rothko &#8211; over wie straks meer. Na alle spot, satire en sarcasme van Exile on Main Street is deze poëzie een verademing. Zeker is dat Jensens werk niet onder de subtitel van de tentoonstelling valt: bij hem geen &#8216;humor en overdrijving&#8217;. Jensens werk wil sereen, introvert en puur zijn.
Ondanks die eertijdse lof van Dubuffet en Judd is Jensen vermoedelijk de meest obscure van deze tentoonstelling. De andere acht kunstenaars keren nog wel eens in de indexen van naslagwerken terug &#8211; zo niet Jensen. Internet biedt een website over Jensens leven en werk; de site blijkt te worden bijgehouden door famileleden. Er staat onder meer dat Jensen een levenslange vriendschap onderhield met Mark Rothko.
Zou het echt? Dat denk je onwillekeurig, wanneer je dit leest. Toch voor de zekerheid zijn naam opgezocht in de grote Rothko-biografie uit 1993 van James Breslin. Wat blijkt? Alfred Jensen was inderdaad jarenlang Mark Rothko&#8217;s vertrouweling, hij voerde lange en intieme gesprekken met hem. Biograaf Breslin maakte zelfs uitgebreid gebruik van de transcripties die Jensen ooit maakte van die indringende tweegesprekken. Sommige uitspraken zijn prachtig: &#8216;Voor mij was Mondriaan een van de sensueelste schilders die ooit hebben geleefd.&#8217; En: &#8216;Kliekjes en scholen in de kunst zijn belachelijk. Denk jij dat De Kooning en Pollock elkaar ooit zouden hebben opgezocht in de Cedar Bar als ze niet eenzaam waren geweest?&#8217; En in het licht van Exile on Main Street raakt deze uitspraak van Rothko uit 1956 het hart: &#8216;Jij, Jensen, mag nu met jouw werk misschien niet worden erkend en herkend door de kunstwereld. Maar over tien jaar is het goed mogelijk dat jouw werk wordt bewonderd terwijl het mijne dan heel goed kan zijn vergeten. Het is vrijwel onmogelijk om een oordeel te vellen over onze tijdgenoten.&#8217;
Geen tien, maar meer dan vijftig jaren zijn verstreken, en van erkenning is nog steeds geen sprake. Maar toch. Een aantal werken van de &#8216;balling&#8217; van toen heeft een plek gekregen, niet in New York, noch elders in de Verenigde Staten, maar bij ons, in het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Goed, Main Street is het nog lang niet. Maar het is een begin. Er is een flinter van een zachtaardig en broos oeuvre terug de bewoonde wereld in gehaald. De onvrijwillige ballingschap is opgeheven.
‘Exile on Main Street’, t/m 27 september in het Bonnefantenmuseum, Maastricht, www.bonnefanten.nl

Joost Zwagerman

Ronken, vuilbekken en schateren

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel