Beeldende kunst / Expositie
Parijs! Zou iemand tegenwoordig een roman, kort verhaal of artikel durven te openen met die lyrische eenwoordzin? Het uitroepteken benadrukt vitaliteit, élan en bravoure, maar het huidige Parijs vraagt eerder om een interpunctie die weemoed onderstreept.
Parijs&#8230;
Ja, zoiets. Drie puntjes en dan stilte. En dan misschien, zoals Martin Bril het deed, de woorden &#8216;ach&#8217; of &#8217;tja&#8217; erachteraan.
Wie associeert het huidige Parijs nog met grote verwachtingen, met vernieuwing en vrijheid in de kunst? Parijs als kunststad moet het hebben van de glittering van gisteren, van de trots op voorbije avant-gardes, van mythen over een verdwenen bohème.
De veranderde status van Parijs laat zich illustreren aan de hand van Nederlandse romans van toen en nu. In Philip en de anderen (1954), het dromerige debuut van de toen piepjonge Cees Nooteboom, fungeert Parijs als een magische metropool die een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefent op de hoofdpersoon Philip: &#8216;Ik was gelukkig, omdat ik nu naar Parijs zou gaan. (&#8230;) O ja, ik geloofde dat ik me als een Romein voelde, voor het eerst in Athene.&#8217;
Vijftig jaar later fungeert de stad in Remco Camperts Een liefde in Parijs (2004) als aanjager van bitterzoete melancholie. &#8216;Hij was een dag in Parijs en had al vierentwintig uur nieuw verleden opgebouwd,&#8217; bepeinst de schrijver Richard Sanders daarin, kort na aankomst in Parijs. Deze ene zin vat uitstekend de veranderde status van Parijs samen. In de tijd van Philip en de anderen trok je naar Parijs om de toekomst naar je hand te zetten. Maar vijftig jaar later beland je in Parijs om je verleden uit te breiden.
Een vorm van traditionalisme
De tentoonstelling Paris Central. Vrije stad, vrije kunst uit de jaren vijftig in het Cobra Museum wil de sfeer overdragen als in de Parijs-passages uit Philip en de anderen: tientallen jonge kunstenaars uit Europa voelden zich vlak na de oorlog in Parijs vermoedelijk een &#8216;Romein&#8217;, &#8216;voor het eerst in Athene&#8217;. Omwenteling, experiment, artistieke vrijheid, relatieve armoede, kale zolderkamers en spaarzaam verlichte souterrains &#8211; heel de tot clichébeeld gestolde romantiek van de hemelbestormende hongerkunstenaar in het naoorlogse Parijs lijkt te herleven in het Cobra Museum Amstelveen.
Maar Paris Central wil méér zijn dan een ode aan een tijdperk. De tentoonstelling beoogt een aantal veronderstellingen te nuanceren over de naoorlogse concurrentie tussen Parijs en New York als &#8217;s werelds belangrijkste kunststad. De gangbare opvatting is dat Parijs die reputatie al kort na de Tweede Wereldoorlog moest afstaan aan New York, waar het abstract expressionisme van Mark Rothko, Willem de Kooning en Jackson Pollock in aanvankelijk kleine kring furore maakte, met grote gevolgen voor aard en aanzien van de naoorlogse nieuwe kunst. De zogeheten New York School van abstract-expressionisten onderscheidde zich van de Ecole de Paris door de nadruk op het gebáár van de kunstenaar. Action painting is de term die kunstcriticus Harold Rosenberg muntte voor de Amerikaanse abstracte kunst die vooral de neerslag wil zijn van het &#8216;proces&#8217; van het schilderen. Kunstenaars van de Ecole de Paris waren vooral gericht op het eindresultaat &#8211; wat in vergelijking met de action painting werd beschouwd als een vorm van traditionalisme.
Los van dit algemene stijlverschil blijft nog de vraag overeind waarom New York het &#8216;won&#8217; van Parijs als het gaat over canonvorming, over roem en reputatie van individuele kunstenaars. In de catalogus wordt die vraag als volgt gesteld: &#8216;Waarom bestaat er internationaal gezien een grotere waardering voor kunstwerken van Willem de Kooning en Jackson Pollock dan voor &#8211; bijvoorbeeld &#8211; (&#8230;) Nicolas de Staël of Jean Dubuffet?&#8217;
Die concrete vraag roept een eerdere tentoonstelling in herinnering: Paris: Capital of the Arts, 1900-1968, in 2003 te zien in de Royal Academy of Arts in Londen. Een onderdeel was gewijd aan de culturele kloof en de wedijver tussen Parijs en New York. Het uitdagende uitgangspunt was: New York mag de náám hebben van naoorlogse kunststad, maar de interessantste kunst uit die tijd werd in Parijs gemaakt. De oeuvres van kunstenaars als Jean Dubuffet, Pierre Alechinsky, Asger Jorn en Jean Fautrier vormen daarvoor het beste bewijs. Bij een toekomstige herziening van de canon zou vooral het werk van Dubuffet en Fautrier dat van Rothko en Pollock wel eens kunnen gaan overvleugelen.
Kunstenaars! Knokken!
Paris Central is te beschouwen als een Nederlands postscriptum bij Paris: Capital of the Arts. Paris Central bevat werk van meer dan vijfendertig kunstenaars. Dat is heel veel &#8211; iets te veel, misschien. Maar dat grote aantal is niet voor niets, benadrukken de samenstellers. Er wás nu eenmaal in die jaren in Parijs een overweldigend aantal kunstenaars aan het werk. De ironie wil dat juist die overdaad aan kunstenaars lastiger in kaart is te brengen dan het relatief kleine groepje abstract-expressionisten in New York. En geschiedschrijving is gebaat bij eenvoud en overzichtelijkheid.
Het relatief grote aantal kunstenaars in het na-oorlogse Parijs ging gepaard met een pandemonium van stromingen en sub-stromingen. Lyrische abstractie, tachisme, art brut, informele kunst, materieschilderkunst en Cobra &#8211; allemaal vonden ze hun oorsprong in dezelfde stad, in grofweg hetzelfde tijdvak. Dat is behalve veel misschien ook schimmig in vergelijking met dat ene abstract-expressionisme, waar alleen de term action painting als een klein bijkomend etiketje aan hing.
Er kwam bij dat in Frankrijk invloedrijke kunstcritici ontbraken die de artistieke activiteiten in het naoorlogse Parijs met gezag in kaart konden brengen, terwijl in New York de critici Harold Rosenberg en Clement Greenberg het klaarspeelden om de belangrijkste abstract-expressionistische kunstenaars vrijwel rechtstreeks de annalen van de kunstgeschiedenis in te schrijven. Voeg hierbij een zekere onhandigheid van Parijse kunsthandelaren en maecenassen in vergelijking met de doortastende galeriehouders uit New York, en het beeld van een zegevierend New York over Parijs is compleet. Wie een spannend verhaal over de wedijver wil maken, kan nog verwijzen naar een spectaculair handgemeen in 1960 tijdens de Biennale van Venetië tussen de New Yorkse Franz Kline en de Parijse Jean Fautrier. Kunstenaars! Knokken! Altijd goed om de mythe van rivaliteit tussen twee kunststeden in te kleuren.
Buiten de muren van het Cobra Museum gaat de ideeën- en kunststrijd tussen New York en Parijs nog steeds door, waarbij &#8216;Parijs&#8217; zich soms onbedoeld profileert onder verwijzing naar het cliché-credo: vroeger was het beter. Sprekend voorbeeld is het recent verschenen schotschrift Paris-New York et retour van de Parijse historicus Marc Fumaroli. In meer dan zeshonderd pagina&#8217;s (!) opent Fumaroli de aanval op wat hij noemt de &#8216;fenomenale charlatannerie en schaamteloze geldzucht&#8217; van typisch New Yorkse kunstenaars als Jeff Koons.
Geen kwaad overigens van Fumaroli over Pollock, Rothko en De Kooning. Sterker: Fumaroli noemt het abstract expressionisme de laatste echt interessante kunst uit de Verenigde Staten. Erna namen handige reclamejongens en -meisjes het over met hun aan de massamedia ontleende slappe grapjes. Met een hebzucht die te vergelijken valt met die van bankiers in dat land, verpesten Amerikaanse kunstenaars en entrepreneurs nu al jarenlang de internationale kunstwereld. Fumaroli&#8217;s remedie is klip en klaar: terug naar de authentieke en vooral integere bohème van Parijs!
Fumaroli&#8217;s schotschrift versterkt onbedoeld de indruk van Parijs als de stad die zichzelf als kunstmetropool eigenlijk al lang heeft gemusealiseerd: &#8216;a larger Florence&#8217;, zoals het in een recensie van Paris-New York et retour werd omschreven in Times Literary Supplement. Die typering zegt eigenlijk alles: wie haalt het in zijn hoofd om het Florence van Brunelleschi in ernst een op een te vergelijken met het New York van Koons? Paris Central zet een kroon op het hoofd van de grootvorst Parijs; daar hoort misschien een mooi volkslied bij, maar dan wel gespeeld op het orgeltje van yesterday.
‘Paris Central. Vrije stad, vrije kunst in de jaren vijftig’, Cobra Museum, Amstelveen, t/m 17 januari 2010

Joost Zwagerman

Parijs was beter

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel