Opeens is het stil op Lesbos

Zondag kwam ik aan op Lesbos om te helpen bij de opvang van vluchtelingen. Ik verwachtte hard aan de slag te moeten, en dag in dag uit eten te moeten serveren aan een stroom vluchtelingen. We maakten ons klaar voor het voeden van rijen van wel tweeduizend mensen: in de ochtend pap en in de middag soep en rijst. Daarna zou een avondploeg zich over de groepen ontfermen. Tot 1 uur ’s nachts zou er voedsel zijn voor de hongerige mensen, die vaak nog met hun natte kleding aan zouden sluiten in de rij.

Ik zou getuige zijn van de grootste vluchtelingencrisis van Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Honderdduizenden Syriërs, Afghanen en Irakezen betaalden tenminste vijftienhonderd euro aan smokkelaars in Turkije om in gammele rubberbootjes de oversteek naar Lesbos te wagen, een reis van een uur of twee bij goed weer. In totaal registreerde de VN vanaf 1 januari 2015 tot vandaag 544735 mensen die om asiel vroegen, hoeveel vluchtelingen zijn omgekomen tijdens de soms levensgevaarlijke overtocht is niet helemaal duidelijk. Er waren ‘dagen van dood’, zoals het lokaal wordt genoemd, tijdens welke ineens tenminste zestig mensen omkwamen. Op de nabijgelegen kleine begraafplaats was in november al geen plaats meer. Daar werden overgebleven stukken marmer gebruikt om de vluchtelingengraven te markeren.

Ik vraag me af of de veerboten van Samsom hier de komende tijd nog nodig zijn.

Maar veel heb ik nog niet kunnen doen. Het is dezer dagen stil op de stranden van Lesbos; in de opvangkampjes tussen de olijfbomen op het eiland is het leeg. Er komen nauwelijks nieuwe Syrische, Afghaanse of Iraanse gezinnen aan. En dus ruimen de vrijwilligers (het zijn er zeker honderd) de laatste vuilnis op en maken ze een wandeling door de prachtige dorpjes rondom het kamp. Anderen plannen alvast hun volgende missie: naar Libanon (miljoenen vluchtelingen) of naar Macedonië (vele vluchtelingen die dagen wachten voordat ze daar de grens naar Europa over kunnen)

PvdA-leider Diederik Samsom had het twee weken geleden nog over ‘veerboten’ die nodig waren om vluchtelingen terug te sturen van Griekenland naar Turkije. Maar ik vraag me af of dat op Lesbos de komende tijd nog nodig is.

De situatie op Lesbos lijkt Rutte vooralsnog gelijk te geven.

Voor premier Mark Rutte moet de stilte op het strand van Lesbos als een zegen voelen. Gisteren werd hij de Tweede Kamer nog aangepakt omdat hij had gezegd dat de vluchtelingenstroom door toedoen van de Turken van duizenden naar honderden per dag is gedaald. Hij zou goochelen met cijfers. CDA-leider Sybrand Buma zei zelfs ‘dat er sinds januari niets is veranderd’. Maar de situatie op Lesbos lijkt Rutte vooralsnog gelijk te geven.

Er gaan veel geruchten over wat er aan de hand zou kunnen zijn. De Turken zouden zomaar vluchtelingen dood schieten, vertellen de vluchtelingen ons die de oversteek maken. Er zouden op de Turkse strandwegen grote checkpoints staan die de mensen tegen zou houden. Niets is bevestigd.

Maar het lijkt er wel op dat de Turkse politie aan andere kant van het water veel strenger is geworden, waardoor het lijkt het alsof de afspraken die met de Europese Unie over het beter controleren van de vluchtelingenstroom zijn gemaakt nu zo langzaamaan worden uitgevoerd. Verder zien we zelf hoe de Grieken actiever op zee zijn met marineschepen die de hele nacht patrouilleren en soms boten oppikken, of boten terugsturen. En het lijkt effect te hebben. Op 8 februari kwamen er nog 1740 mensen aan op Lesbos, woensdag waren dat er niet meer dan 255 en gisteren lijken er nog minder te zijn. Vandaag is er geen boot aangekomen, volgens cijfers die de vrijwilligers via een Whatsapp bericht binnen krijgen.

De verhoogde activiteit aan Griekse en Turkse kant loopt vooruit op nog groter nieuws dat ook dit kamp al snel bereikte: gisteren werd bekend dat de Navo haar warships gaat sturen om de grote stromen vluchtelingen te stoppen. Naast de Griekse en Turkse kustwacht komen er nu dus ook schepen van de Navo bij, die hier, voor de kust van Lesbos, gaan patrouilleren. Nederland heeft al laten weten bij te willen dragen aan deze missie, liet premier Rutte gisteren weten.

Wat de Navo precies gaat doen om een blokkade op te werpen is nog niet helemaal duidelijk. Mogelijk sturen soldaten de bootjes terug, zodat vluchtelingen rechtsomkeert maken. Het lijkt er ook op dat de Navo de smokkelaars wil aanpakken, maar dat is vanaf hun warships vrij lastig. De mannetjes die vluchtelingen smokkelen en ze van nep zwemvesten voorzien werken op de Turkse stranden. En daar kunnen de kapiteins van de Navo vanaf de Egeïsche zee lastig bij.

Een ding is zeker: de vluchtelingen zullen blijven komen zolang de oorlog in Syrië en Irak doorgaat. Maar misschien niet meer via Lesbos. Misschien verlegt de stroom zich naar het eiland Chios, waar de laatste dagen veel mensen aankwamen, maar misschien wordt ook die route afgesloten. Vanochtend vertelde de VN dat er maar één bootje was aangekomen.

In vluchtelingenkamp Moria overheerst een gevoel van ongerustheid bij de vrijwilligers. Worden vluchtelingen nu ge-sandwiched tussen de oorlog in Syrië en de Navo-blokkade die ze weghoudt van Europa? Als tienduizenden Syriërs, Irakezen, Afghanen massaal worden tegengehouden in Turkije, zullen de drommen achterblijven in kampen die nog gebouwd moeten worden.

En zal iedereen nu netjes in Turkije blijven? Dat is niet de verwachting. Sommigen zullen misschien nog gevaarlijkere toeren uithalen dan die boottochten, om zo toch zo onopvallend mogelijk langs de grote oorlogsschepen van de Navo te komen, de Egeïsche zee toch over te steken, en zo de hoop om ook mee te genieten van de Europese welvaart niet op te geven. Vrijwilligers zouden ondertussen de oversteek naar Turkije graag maken, om ook daar eten te serveren. Maar het is de vraag of ze het land in komen.