Roman / A.F.Th. van der Heijden
De helleveeg is thuiskomen in het werk van A.F.Th. van der Heijden. In deze, voor zijn doen korte roman verhaalt hij de geschiedenis van ‘Tient­je Poets’, de tante van zijn alter ego Albert Egberts. Een smetvrezige sadiste, wapperend met een helgele stofdoek, toegerust met een messcherpe tong en het beulsgeduld om wraak te nemen voor wat haar in haar jeugd is aangedaan. Albert weet in een Festen-achtige familiesetting het gruwelijke geheim van zijn tante Tiny uiteindelijk te ontrafelen.
Strikt genomen is bovenstaande bewering over het thuiskomen te ruimmazig, want Van der Heijdens oeuvre bestaat eigenlijk uit drie zelfstandig te lezen componenten: de semi-autobiografische romancyclus ‘De tandeloze tijd’ (De helleveeg is deel 5); vervolgens de ‘bijproducten’: een reeks requiems, een korte filosofische roman als Het leven uit een dag, verspreide autobiografica; ten slotte een twééde roman fleuve, de puur fictionele, moderne mythe ‘Homo duplex’. Zijn jeugdwerk onder nom de plume Patrizio Canaponi beschouw ik als experimentele voorstudies van ‘De tandeloze tijd’.
Kun je kortom helemaal thuiskomen met De helleveeg, als op dat Brabantse landgoed twee diametraal verschillende residenties-in-aanbouw én een almaar uitbreidende dependance staan – ook al wemelt het van verbindingswegen en sluippaden? Ja, want ‘De tandeloze tijd’ is de bron; zonder die reeks was Van der Heijden niet de oeuvrebouwer van betekenis die hij is.Ik dacht niet dat het er nog van zou komen, het hernemen van ‘De tandeloze tijd’. Het in 1996 laatst verschenen deel van die reeks, het derde, bestond uit twee lijvige boeken: Het Hof van Barmhartigheid en Onder het plaveisel het moeras. Het gaat mij niet om die tijdspanne van zeventien jaar, maar om het effect van dat boek op het toenmalige Van der Heijden-lezerspubliek. Hij ging al achronologisch te werk in het publiceren van delen uit die reeks, en deed daarmee dus al een beroep op de wil tot inzet van zijn lezers. Maar met die twee fors bekroonde boeken leek hij zijn veeleisende hand overspeeld te hebben. Voor het eerst zag ik een van zijn werken als koffietafelboek eindigen, half of ongelezen, stil beschuldigend. Dat in schril contrast tot die kapot gelezen exemplaren van Vallende ouders (1983) of Advocaat van de hanen (1990) in menig boekenkast. Te weinig vaart, luidde de verklaring. De verzuchting weerklonk sindsdien: hij zou eens wat korter moeten uitpakken.
Misschien kwam Van der Heijden tot dezelfde slotsom. Een andere verklaring zie ik niet voor de ‘verthrillering’ van ‘De tandeloze tijd’-deel 3 tot de op vaart en intrige drijvende pageturner Doodverf (2009). Daarmee creëerde hij een nieuw instapmoment voor afgehaakte of nieuwe lezers van ‘De tandeloze tijd’. Mogelijk hing die behoefte ook samen met het bouwen van die andere, nog veeleisender cyclus: ‘Homo duplex’. De Movo Tapes (2006), Mim (2007) en Het schervengericht (2008) zijn bouwstenen voor een barokke kathedraal die verrijst op opgestuwde ambitie – wederom achronologisch gepresenteerd. Maar het gevaar (voor de schrijver) om vast te lopen en voor de lezer om de draad kwijt te raken is hier beduidend groter dan in ‘De tandeloze tijd’. Je kunt ook de bestemming bereiken zonder slagschip – die gedachte.
Heftig instapmoment
Het is een wonder dat we na Tonio (2011), het boek dat hij nooit had denken te hoeven schrijven, De helleveeg in handen hebben, een roman die ik in één adem uitlas en die de eerder genoemde thuiskom-sensatie oproept. Met dien verstande dat Van der Heijden nu niet meer zo’n grote boog om zijn brede waaier van verhalen spant als in de eerdere delen van ‘De tandeloze tijd’. In De helleveeg concentreert hij zich op zijn moeders jongere zus Tiny, een personage dat al voorbijkwam in De gevarendriehoek (1985). Het boek is zelfstandig te lezen en vormt dus weer een instapmoment in zijn romancyclus.
Een heftig instapmoment, want we krijgen heel wat voor de kiezen in De helleveeg: incest, een gefolterde grootmoeder, een pedonetwerk, een ‘engeltjesmaker’ met rouwranden van geronnen bloed onder haar puntige nagels – haar abortusgereedschap. En alles wat fijnzinnig gesuggereerd wordt in het begin van het verhaal wordt tegen het door die bundeling van paukenslagen naar melodrama doorschietende slot rigoureus verklaard. Had Van der Heijden als voorheen meer de ruimte genomen, dan was dat bezwaar ondergesneeuwd.
Maar anekdotisch is De helleveeg een feest. Als geen ander weet Van der Heijden die Brabantse familieverhoudingen bloot te leggen, het verstikkende katholicisme, de dubbele moraal als het ging om kuisheid, het verplichte ‘inwonen’ in de jaren vijftig. Dat alles gecentreerd rond Alberts twaalf jaar oudere tante Tiny, een slachtoffer dat op haar veertiende al ‘een grondig kapot wezen’ was – de suspense zit ’m erin wat er precies met haar is gebeurd. Maar van even groot belang in De helleveeg is de rol van Albert Egberts zelf. Dat element legitimeert het uitlichten van deze historie tot een zelfstandig deel van ‘De tandeloze tijd’.
Albert is niet zozeer de geboren observator, maar de door gezinsomstandigheden gedwongen waarnemer. Dat heeft alles te maken met zijn drankzuchtige vader, die zich ook na thuiskomst ’s nachts agressief kon gedragen. Voor een jong kind de meest onveilige omgeving denkbaar. ‘Roerloos luisteren en toekijken om het gevaar te bezweren, dat was voor mij in de loop van de jaren steeds meer een tweede natuur geworden.’ In eerste instantie brengt dat voordelen, zeker voor een latere schrijver als Van der Heijden zelf – Albert is theatermaker. ‘Ja, Tineke was een soort heilige. Maar niet voor wie, zoals ik, haar gewijde handelingen al tientallen jaren onder een zelfgeschapen mensenmicroscoop bestudeerde, en zo de vele facetten van haar gedrag had leren kennen.’ Op een bepaalde manier is Tiny in zijn vroegste jeugd zijn muze. Ze vertelt hem in bed schunnige verhalen met cliffhangers, in ruil voor stukjes chocolade-ei. De Siamese tweeling lust-kunst, of in Van der Heijdens geval lust-schrijven is daarmee geboren. Waarbij de dreiging die van Tiny uitgaat even inspirerend werkt. Zo staat ze, om redenen die ze niet aan een kind als Albert wil vertellen, in dubio of ze een vriend van haar vader, een jolige schoenlapper, in de huiskamer koffie met vergif zal brengen. Ze ziet ervan af. Albert gaat toch de huiskamer in, hij wil ‘met eigen ogen zien hoe Nico van Dartel van zijn koffie genoot zonder onder de tafel te glijden, terwijl dat net zo goed wél had kunnen gebeuren’. Tiny is voor hem iemand die de werkelijkheid kan veranderen. En misschien herkent hij in haar destructiviteit de zijne. Zijn vader zegt tenslotte, als hij zeventien is, tegen hem: ‘Het komt jou goed uit als zo’n helleveeg de hele familie kapotmaakt. Dan hoef je het zelf niet meer te doen.’
Maar ook is De helleveeg een roman over spijt. Spijt dat hij zijn aan Parkinson lijdende moeder Hanny op haar oude dag niet wist te beschermen tegen Tiny. Magistraal is de scène waarin hij ziet hoe Tiny haar zus bij het voeren steeds klapjes in haar gezicht blijft geven met een nat doekje. ‘Waarom greep ik niet in? (…) Ik besef nu dat ik haar uitleverde aan haar geduldige beul, Tientje Poets, die vastbesloten was het grote ongeluk van haar leven op zus Hanny te verhalen – met korte, schrijnende zweepstriempjes tegelijk.’
A.F.Th. van der Heijden, ‘De helleveeg’, De Bezige Bij, 255 p., € 18,50

Jeroen Vullings

Onder de mensenmicroscoop

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots