Maasvlakte bij nacht

Overdag is de ontwikkeling van de Tweede Maasvlakte onderwerp van nationale trots. Glunderend sommen verantwoordelijken hun feiten op: Nederland is tweeduizend hectare gegroeid, de kustlijn ligt drieënhalve kilometer verder in zee, de Rotterdamse haven is twintig procent groter dan voorheen. Mensenhanden hebben land gemaakt. De vergelijking met de Afsluitdijk en de Deltawerken is nooit ver weg. Op 11 juli van dit jaar werd er een mijlpaal gevierd: de sluiting van de zeewering. Koningin Beatrix gaf het startsein. Ze drukte op een rode knop, er klonk spannende muziek en daarna spoten drie schepen een mengsel van zand en water in de zee om het (grootste deel van het) laatste gat tussen twee zeeweringen op te vullen. Het werd live uitgezonden door de NOS, gepresenteerd en becommentarieerd door een enthousiaste Rik van de Westelaken: ‘Land gewonnen uit zee naar de beste Nederlandse waterbouwtraditie.’ En: ‘Best wel een historisch momentje, eigenlijk.’ Ronald Paul, toen nog directeur van de Projectorganisatie Maasvlakte 2, kreeg er een brok van in zijn keel, zei hij in dezelfde uitzending. Een paar uur later was het gat zo gedicht dat de aannemers (ook deels verantwoordelijk voor de Palmeilanden in Dubai) en hun teams elkaar in het midden van de aangesloten zeewering konden treffen. Ze juichten en spoten met champagne.

Overdag is er ook kritiek. Sceptici vragen zich af of het wel nodig is, die uitbreiding. Ze vrezen voor overcapaciteit en denken dat de Tweede Maasvlakte de Eerste Maasvlakte (vierduizend hectare industriegebied, aangelegd in de jaren zestig) zal kannibaliseren. Milieudefensie zet vraagtekens bij de duurzaamheid van het project. Het leidt tot nog meer luchtverontreiniging, zeggen ze.

’s Nachts houdt iedereen zijn mond. Fotograaf Marie-José Jongerius legde vanaf april 2011 bijna anderhalf jaar lang de landwinning in het donker vast. In het zand stonden bandensporen van ‘dumpers’, vrachtwagens die opvulmateriaal in het water kiepen. Op de betonnen kade, toen nog in wording, stond een achtergebleven ladder. De bouwplaats baadde in het licht, voor de veiligheid. Een futuristisch blauw-geel monster met rupsbanden stond in ruststand naast de harde zeewering. Het was een Blockbuster, een kraan die speciaal is ontworpen om de blokken steen te verplaatsen die de ‘harde zeewering’ vormen. De machine kan een gewicht van veertig ton verplaatsen en op vijftien centimeter nauwkeurig positioneren. Een eenzame bouwvakker dronk een kop koffie in zijn blauwe keet. Er werd ook gewerkt. Een sleephopperzuiger spoot onvermoeibaar zand in de zee.

Jongerius bezocht de Tweede Maasvlakte gemiddeld eens per drie weken en maakte de fotoserie Lunar landscapes, waarin het landschap zienderogen verandert van woestijnachtig en ongepolijst naar geciviliseerd. ‘De eerste keer dat ik er was, bewoog het nieuwe land onder je voeten als er boten tegen de kade bonkten.’

Hoe vaker Jongerius het project en het terrein onderzocht, hoe groter haar verbazing werd. Enerzijds kreeg ze ontzag voor wat mensenhanden kunnen: een land scheppen door meer zand in de zee te dumpen dan het water wegspoelt, blokken steen van veertig ton verplaatsen. Maar als ze daar dan stond in de donkerte, bijvoorbeeld die keer dat ze zich moest vasthouden aan het portier van haar auto om niet weg te waaien, vroeg ze zich af of de mens het uiteindelijk eigenlijk wel kan winnen van de natuur. ‘Soms lijkt het net of de mensheid voor god speelt.’ Ook om die tegenstrijdigheid te benadrukken, fotografeerde Jongerius alleen in het donker en alleen met gebruik van het al aanwezige (kunst)licht. ‘Het donker benadrukt het nietige van de mens, het kunstlicht juist de maakbare wereld.’

Door de confrontatie met het maakbare werd Jongerius’ werkterrein in haar ogen steeds ‘onaardser’. ‘Het was een wereld met een open toekomst en geen eigen geschiedenis.’ Met Lunar Landscapes wilde Jongerius de Tweede Maasvlakte een tastbare ontstaansgeschiedenis geven.

De aanleg van het nieuwe land begon in 2008. De laatste keer dat Jongerius op 11 juli op de Tweede Maasvlakte fotografeerde, had de koningin ’s middags op de rode knop gedrukt. Sindsdien is er weer veel veranderd. Onlangs werd de Maasvlakteweg officieel geopend. Over twee jaar zijn de eerste terminals af. Naar verwachting is het terrein rond 2030 volledig in gebruik. Als er behoefte aan is.

Tentoonstelling: ‘Marie-José Jongerius: Lunar landscapes’, Nederlands Fotomuseum, Rotterdam, 3 november t/m 13 januari.

Boek: ‘Lunar Landscapes. Maasvlakte 2’, nai010 uitgevers, 128 p., € 49,50