Stephen Vizinczey. Waarheid &#038; leugens in de literatuur. Lebowski, vertaling Frank Lekens, Paul van der Lecq en Rob Kuitenbrouwer, 471 p., € 24,90
****
door Aart van Zoest
Nadat Stephen Vizinczey zijn eigen literaire ei, Loflied op de rijpe vrouw, in 1965 gelegd had, gunde hij zich de tijd om essays en recensies over andermans werken te schrijven. Hij doet met verve kond van wat hij in de wereldliteratuur bemint. Met name Stendhal, Balzac, Von Kleist, Dostojevski, Twain. Ook anderen, van minder formaat. Zijn blik gaat over grenzen heen. Dat moet, vindt hij. En het moet de schooljeugd vanaf het begin worden geleerd, niks alleen literatuur uit eigen land.
Vizinczeys affiniteit gaat uit naar auteurs die de kachel aanmaken met clichéwaarheden. Van de gevestigde icoon Goethe moet hij weinig hebben. Zonder reserve spreekt hij zich uit, gepassioneerd. Een voorbeeld daarvan biedt een hartverscheurend hoofdstuk, dat begint met de zin &#8216;Ik heb een man gekend die opgehangen is&#8217;. Het gaat over de Hongaarse politicus Imre Nagy, over wiens executie György Faludy een gedicht schreef. Vizinczey citeert dat, zoals hij ook veel uit het werk van zijn gewaardeerde schrijvers citeert. Zo kruidt hij zijn analyses en levert tekstbewijzen die zijn stellingnamen ondersteunen. En die tegelijk inspireren tot het lezen van de oorspronkelijke teksten. Een dikke pil. Een schatkamer.
Willem Jan Otten, Kees Verheul, Clay Hunt. Niets heb ik van mijzelf. Een hommage aan het lezen. Van Oorschot, 203 p., € 17,50
**
door Lisa Kuitert
Niets heb ik van mijzelf is een estafetteboek. Willem Jan Otten opent met een lofzang op Kees Verheul, dan volgt een stuk van Verheul die Clay Hunt bejubelt, waarop een essay volgt van deze Hunt over de zeventiende-eeuwse dichter John Donne. Clay Hunt is de grote onbekende, van hem zijn verder geen titels in de Nederlandse boekwinkel te vinden. Maar we krijgen een beeld van hem in het subtiele en persoonlijke essay van Kees Verheul, die tijdens zijn verblijf in Amerika, in de jaren vijftig, les kreeg van Hunt. Hunt was de joviale, enigszins excentrieke vrijgezel die zijn studenten verraste door een exotische plant mee te nemen naar de collegezaal en dan droogjes te zeggen: &#8216;This is a penisplant.&#8217; Voor de jonge Verheul, die nog uit de kast moest komen, was het contact met zijn docent een bevrijding. Verheuls bijdrage laat zich lezen als een eerbetoon aan zijn oude leermeester die in 1977 vereenzaamd stierf. Je kunt zijn essay gerust het kloppend hart in deze bundel noemen, die voor het overige ietwat plichtmatig getoonzet is.
Stacy Schiff Cleopatra. Een vrouwenleven. Ambo, vertaling Corrie van den Berg en Carola Kloos, 376 p., € 24,95
**
door Anne Versloot
Intrigerende dame, die Cleopatra. Dat belooft wat. Stacy Schiff schreef een dik boek vol over haar. Een hele prestatie want er is niet zo gek veel over deze tot de verbeelding sprekende farao bekend, behalve dat ze even Egyptisch was als Elizabeth Taylor. De auteur, die eerder de Pulitzer Prize won met Vera, mevrouw Vladimir Nabokov, heeft alle bronnen geraadpleegd, op zoek naar elke snipper informatie. Vandaar dat deze biografie is dichtgetimmerd met voetnoten. Haar streven naar volledigheid resulteert in een brei van wetenswaardigheden en uitstapjes naar de bibliotheek van Alexandrië, waardoor er aan het eind geen touw meer aan vast te knopen is. Bovendien heeft Cleopatra een hoog &#8216;het zou zo maar kunnen&#8217;-gehalte. Het archaïsche taalgebruik doet de rest. Woorden als &#8216;getalssterkte&#8217; zijn niet meer van deze tijd, en staan lijnrecht tegenover de losse stijl waarin Ilja Leonard Pfeijffer de Griekse mythen in zijn nieuwe hervertelling (Prometheus, € 19,95) doet herleven. &#8216;Afrodite had maar één taak en dat was seks.&#8217; Kijk, dat is pas duidelijke taal.
Hein Hoffmann. 13 in de Oorlog. Hoe kinderen de Tweede Wereldoorlog beleefden. Balans, 287 p., € 17,50
****
door Lisa Kuitert
In de Tweede Wereldoorlog lieten de Duitsers alle postduiven doden omdat ze bang waren dat die geheime boodschappen naar Engeland konden overbrengen. Het is een van de vele aansprekende details in het boek 13 in de Oorlog. Hein Hoffmann is de auteur en tevens maker van de gelijknamige en veelgeprezen televisieserie. Met veel foto&#8217;s waarop vaak kinderen staan, en met citaten uit ooggetuigenverslagen van kinderen zien we de oorlogsjaren door de ogen van de jeugd. Die interesseerde zich voor de omstandigheden waaronder droppings plaatsvonden, wat verduistering inhield, en hoe met witte verf op de stoepranden zo veel mogelijk werd vermeden dat mensen in de gracht vielen &#8211; al gebeurde dat toch in Amsterdam in een jaar tijd 450 keer, waarbij 55 keer met dodelijke afloop. Ook gaat het boek in op de prangende vraag waarom Hitler niet door een held of spion bijtijds is vermoord. Alle meer dan veertig aanslagen mislukten. Uiteraard lezen we over het menu van de centrale keukens, over morsetekens en Engelandvaarders. Hoewel de onrustige opmaak tot zappend lezen uitnodigt, en het boek zonder register geen naslagkarakter heeft, is het toch een zeer geslaagde poging om de oorlog inzichtelijk te maken voor kinderen van elf jaar en ouder.

Lisa Kuitert

Aart van Zoest

Non-fictie

MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips