Madeleine Albright. Praagse winter. Ambo, vertaling Corrie van den Berg en Carola Kloos, 428 p., € 24,95

***

door Aart van Zoest

Memoire

Aan de zogeheten Praagse Lente is een Praagse winter voorafgegaan, dat benadrukt de door Madeleine Albright gekozen titel van haar boek, die door een ondertitel wordt gevolgd: Het verhaal van mijn jeugd in oorlogstijd, 1937-1948. Dat is bescheidenheid van de geboren Tsjechische die Amerikaanse werd en vier jaar lang minister van Buitenlandse Zaken was ten tijde van het presidentschap van Bill Clinton. Want ze plaatst die voor menigeen waarschijnlijk minder belangwekkende jeugdherinneringen binnen de context van een historische tijd waarin enorme veranderingen in Europa en de rest van de wereld plaatsvonden.

De grootste aandacht gaat in het boek uit naar wat er in Tsjechië in slechte zin veranderde, maar omdat Albright uitstekend in staat is om die treurnis binnen het algehele wereldgebeuren te plaatsen, is het boek als het ware ook een geschiedenisles, gegeven door een nauw betrokkene.

Haar heldere standpunten verwoordt ze in even heldere stijl, voorbeeldig.

Anton Constandse (red.),Hans Ramaer (inleiding). Alarm. Anarchistisch maandblad (1922-1926)Opstand. Revolutionair Maandblad (1926-1927-1928). Kelderuitgeverij, 400 p., € 45,- en 260 p., € 35,-

****

door Hans Renders

Tijdschrift-reprint

Anton Con­stand­se had al een bescheiden loopbaan als propagandist voor het anarchisme achter de rug toen hij op drieëntwintigjarige leeftijd in 1922 het anarchistische tijdschrift Alarm uitbracht, dat een helder beleid voerde: anarchisme ondersteunen, in al zijn vormen en overal ter wereld.

Onlangs verscheen een reprint van dit zeer zeld­zame en intrigerende tijdschrift. Hans Ramaer schrijft in zijn inleiding dat Alarm geïnspireerd was op het Berlijnse tijdschrift Die Aktion. Wochenschrift für Politik, Literatur, Kunst. Het was de tijd dat kunst en politiek dicht op elkaar zaten en overal in Europa dit soort tijdschriften verschenen. In het ‘kunstnummer’ van eind 1923 wordt Piet Mondriaan uitgebreid geciteerd, I.K. Bonset (Theo van Doesburg) legt uit wat hij onder Dada verstaat en Jac Krul publiceert experimentele poëzie à la Van Ostaijen terwijl Constandse uitlegt waarom impressionisme de kunst van de bourgeoisie representeert en expressionisme ‘de uitbeelding van de gedachte’ is van ‘de actieve persoonlijkheid’. Alarm steunde revoluties, maar bekritiseerde de Russische bolsjewisten vanwege de onderdrukking van anarchisten. Constandse kwam op dreef als hij het christendom kon aanvallen en als linkse revolutionair natuurlijk het kapitalistische Amerika.

Met hetzelfde radicale antimilitairisme, anti­klerikalisme en antikapitalisme bracht Constandse van 1926 tot 1928 nog een blad uit: Opstand. Revolutio­nair Maandblad. In een themanummer over Amerika riep Constandse op tot klassenstrijd. Het ‘Amerikaansch fascisme’ diende volgens Opstand met ‘onwettige’ en ‘onparlementaire’ middelen bestreden te worden. Constandse wist bekende kunstenaars aan te trekken, zoals Jan Wiegers van de Groningse kunstenaarsvereniging De Ploeg, de Vlaamse tekenaar Albert Daenens, maar ook Frans Masereel en Georgs Grosz. Of zou deze Duitse kunstenaar niet geweten hebben dat hij medewerker van Opstand was? Constandse maakte er een gewoonte van het Nederlandse anarchisme van een traditie te voorzien, koste wat kost. Daarom werden fragmenten van Domela Nieuwenhuis en zelfs van Erasmus gerecycled.

De twee reprints zijn voorzien van registers en een inleiding van Hans Ramaer, die ooit het anarchistische tijdschrift De As oprichtte, waarvan Constandse van 1973 tot 1983 redacteur was. Anarchisten hebben lak aan alles, maar de traditie moet hoog gehouden worden. Daarom alleen al wordt het tijd voor een biografie van Neer­lands belangrijkste anarchist: Anton Constandse.