Willeke van Ammelrooy

Daar is ze!, roept een fotograaf. Wil-leke van Ammelrooy zwiert over de rode loper in een paars pakje, de vossenstaartjes aan haar mantel dansen met haar mee. In een zee van flitsende camera’s schrijdt ze samen met haar man Marco Bakker de Utrechtse Stadsschouwburg in waar zo de openingsavond van het Nederlands Film Festival zal beginnen. Langs een groepje acteurs dat bij de deur staat te roken: Halina Reijn, Fedja van Huêt en Hadewych Minis. Toen Van Ammelrooy doorbrak als Mira in de gelijknamige film, waren zij nog niet eens geboren. En bestond het Film Festival nog niet.

‘In 1971 stapte een nagenoeg naakte vrouw uit het water van een Belgisch meertje,’ klinkt het even later in een zaal vol mensen uit de filmwereld. ‘Als Mira werd Van Ammelrooy het boegbeeld van een generatie vrouwen die zich vrij wilde vechten. Veertig jaar lang speelde ze sterke vrouwen. Ze groeide uit tot het icoon van de Nederlandse filmwereld.’ Onder luid applaus en gefluit betreedt Van Ammelrooy het podium en neemt glunderend het Gouden Kalf voor de Cultuurprijs 2012 in ontvangst. ‘Ik wil iemand bedanken voor dit Kalf,’ zegt de filmster, terwijl ze met haar ellebogen op de katheder steunt, de trofee in haar handen geklemd, haar ogen vol tranen. ‘Oma Tippie. Zij nam me stiekem mee naar de bioscoop als we eigenlijk boodschappen moesten doen; daar keken we samen naar films met Doris Day en Esther Williams. Ik wilde geen huisvrouw worden, maar filmster. En ik wist zeker: ik kom er ook.’

Onneembare vesting

Willeke van Ammelrooy belichaamt een belangrijk deel van onze filmgeschiedenis. Er is geen Nederlandse actrice met zo’n rijke filmografie als zij: van haar debuut in Joris Ivens’ documentaire Rotterdam Europoort in 1966 en haar doorbraak in Fons Rademakers’ Mira via een reeks Franse erotische films van Jean-Marie Pallardy, arthouse-films zoals It’s Me van Frans Zwartjes, naar Ciske de Rat in 1984 (‘Eindelijk waardering zonder dat ik uit de kleren hoefde’), de met een Oscar bekroonde film Antonia in 1995, Lijmen/Het been, The Lake House en dit jaar Beatrix, Oranje onder vuur. Ze speelde in meer dan zestig films en regisseerde er tientallen, waaronder documentaires en commercials.

In de week van de prijsuitreiking ontmoeten we elkaar bij haar thuis, een jarendertighuis in Beverwijk. Niets in de knusse woonkamer doet vermoeden dat hier Nederlands eerste echte naoorlogse filmster woont; geen foto, geen spoor van de drie Gouden Kalveren die ze won. De lamellen voor de ramen zijn grotendeels gesloten. ‘Dit is mijn veilige cocon,’ zegt Van Ammelrooy. ‘Hier dringt de buitenwereld niet binnen.’ Ze is casual gekleed met buideltas en instapschoenen, aan haar voeten ligt jack rus-sell Tippie te ronken. De vedette vertelt honderduit over haar ervaringen en belevenissen, strooit met smakelijke anekdotes en bloost als ze over de Cultuurprijs praat, ‘het ultieme’. Maar onder haar bravoure en ogenschijnlijke openhartigheid gaat een sterke drang tot controle schuil. Zij wil best terugblikken, maar de regie houdt zíj in handen. Zodra een onderwerp te zeer aan haarzelf raakt, verlegt ze de aandacht met een aanstekelijke lach of een uitnodigende blik op de koektrommel.

‘Een onneembare vesting met scheuren,’ noemde haar dochter, regisseur Denise Janzee, haar in haar documentaire Mijn moeder, de actrice Willeke van Ammelrooy (2008). Ze heeft haar moeder maar één keer zien huilen, op de begrafenis van haar vader. Denise leerde haar moeder vooral kennen via haar rollen. Haar emoties mogen dan van het witte doek spatten, in het echte leven houdt Van Ammelrooy haar gezicht liever in de plooi. Ook vanmiddag.

Motje

Willeke van Ammelrooy groeide op in een ‘keurig en warm’ arbeidersgezin, in het naoorlogse Amsterdam, waar de armoede nog in je nek hijgde en de wederopbouw in volle gang was. Haar ouders waren lieve mensen, zegt ze, van wie ze leerde ‘mee te marcheren in de maatschappij’. Haar vader ging elke dag naar de sigarettenfabriek waar hij chef-drukker was, haar moeder was ‘een soort superhuisvrouw’.

‘Ze had mij gekregen toen ze negentien was, en ging halsoverkop en vol schaamte het huwelijk in. Als ze met mij op straat liep, stootten de mensen elkaar aan en zeiden: “Kijk eens, een kind met een kind.” Nou, ze zou weleens bewijzen dat ze een goede huisvrouw was, ze was de hele dag aan het boenen en schrobben.’ Na zes jaar kwam er een zusje. ‘Zij werd een echt moederskindje. Ik ging meer mijn eigen weg. Haar wílde mijn moeder hebben, mij móést ze hebben, door mij moest ze trouwen. Mijn moeder zong vaak: “Mijn motje is mijn lotje.”’

Als vrouw kon je in die tijd niet zo gek veel, zag Willeke. ‘Mijn vader voedde mijn zusje en mij als mannen op, met het idee dat werk belangrijk is. Wij kregen de vrijheid ons te ontwikkelen. Mijn moeder hield hij liefdevol uit de wind. Ze wilde best leren autorijden, maar toen het tijdens de eerste les misging, besloot hij: dat hoef je nooit meer te doen.’ Ze zag hoe haar opa van vaders kant de vrouwen in zijn omgeving onderdrukte. ‘Die man had wel drie broeken aan, zo dominant was hij. Mijn zusje en ik logeerden er geregeld. Ik zie mijn omaatje nog huilend aan de deurklink hangen als hij weer eens woedend wegliep. Ik vond het er vreselijk en sloot me op in een denkbeeldige kring om te gaan tekenen. Van emancipatie wist ik niets, maar ik dacht wel: dit is oneerlijk, dit is fout. Nee, ik vond het niet zo’n leuke tijd om op te groeien en wist één ding: ik wilde niet die huisvrouw worden. Ik wilde een beroep, net als mijn vader.’

Oma Tippie van moeders kant bracht haar inspiratie. Die had een grote verkleedkist en speelde de toneelstukken die haar man schreef. Ze nam Willeke mee naar de bioscoop. ‘Daar droomde ik weg, film heeft mij een horizon gegeven. Ik besloot actrice te worden.’

Was het u om de aandacht te doen?

‘Nee,’ zegt ze terwijl ze door de vacht van Tippie kroelt. ‘Ik wilde uit mijn cocon komen, mezelf kunnen zijn in plaats van me verlegen terug te trekken. Als kind had ik al zulke heftige emoties dat ik bang was erdoor overspoeld te raken en blokkeerde. Dan wilde ik van alles roepen, maar alles sloeg naar binnen en het werd me zwart voor de ogen; een black-out.’ Thuis werd ook niet over gevoelens gepraat. ‘Dat deed je niet in die tijd, dat had ook met de oorlog te maken waar ieder met zijn eigen trauma uit kwam. Mijn vader vertelde elk jaar op 4 mei hoe zijn vriend naast hem op de Grebbeberg was doodgeschoten, meer hoorde je niet. Ik voelde van alles maar wist me er geen raad mee.’

Heeft u die black-outs ook in uw carrière gehad?

‘Och, zo vaak! Professor Nico Frijda heeft me er eens over geïnterviewd. Hij is van mening dat het vooral gebeurt als de tekst aan iets persoonlijk emotioneels raakt, of als er een belangrijke persoon in de zaal zit. Zelf herinner ik me de aanleiding nooit. Op zo’n moment word ik overspoeld door gevoelens die ik niet kan handelen. Dan raak ik de draad kwijt en sla ik hele teksten over. Het overkwam me voor het laatst toen ik na zes weken repeteren de vooroorlogse filmster Annie Bos op het toneel vertolkte. Toen wist ik helemaal niets meer, en dat vond ik zó erg.’

Sindsdien neemt ze een bètablokker als ze op het podium staat. ‘Dat werkt fantastisch.’

Maar die pillen waren nog niet in zwang toen ze eind jaren zestig haar eerste schreden op de planken zette. Ze had twee jaar als technisch tekenaar bij Shell gewerkt om haar ouders te plezieren en had lessen gevolgd bij de amateurtoneelvereniging van Arend en Teunke Hauer. Ze was er kind aan huis, hun zoon Rutger werd haar eerste grote liefde. ‘De Hauers waren compleet tegenovergesteld aan mijn eigen gezin. Ik voelde me enorm aangetrokken tot hun wereld vol cultuur, muziek en boeken, zo anders dan wat ik gewend was.’

Op de toneelschool werd ze in drie jaar tijd tot actrice klaargestoomd. Het was ‘een bevrijding’, acteren werd haar luikje naar de buitenwereld. Op die paar vierkante meter houten planken van het toneel durfde ze zich wel te tonen en kon ze gecontroleerd experimenteren met de kluwen emoties die in haar woekerde. ‘Ik was me toch gelukkig! Ik kon me eindeloos verdiepen in een karakter: waarom is zij zo angstig of naar? Ik zocht bij mezelf alle kleine stukjes tot ik het personage vatte. Maar omdat ik zo jong en naïef was toen ik naar de toneelschool ging, bleef ik achter in mijn eigen ontwikkeling. Ik werd een actrice; ik kon lopen als Joan Remmelts en praten als Ank van der Moer. Maar, vroeg een vriend mij eens, wie ben je nou eigenlijk zelf? Ik had geen idee.’

Lsd in Marokko

Ze was eenentwintig jaar en amper drie maanden bij het Nieuw Rotterdams Toneel toen ze zwanger raakte van haar latere echtgenoot Leendert Janzee, beeldend kunstenaar. ‘Ik wilde alles, een carrière als actrice en een gezin, ik was blij.’ Janzee bleek manisch-depressief en suïcidaal. Er volgden radeloze jaren. ‘Hij zei eens: “Als ik je niet zie, ben ik dol op je, en als ik je zie, moet je kapot.” Ik dacht hem met mijn liefde te kunnen genezen en ging me zo aan hem aanpassen dat mijn persoonlijkheid werd weggevreten. Als je te lang samen in een oude school woont en je hebt weinig contact meer met de buitenwereld, dan weet je niet meer wie er gek is. Hij wilde niet dat iemand iets over zijn ziekte te weten zou komen, ik mocht er niet over praten. Het was de hippietijd van tarot en voorspellingen, maar over je echte ik sprak je niet. Er waren ook nog amper psychologen en psychiaters. Ik moest het alleen oplossen, en dat gaat niet.’ Na haar repetities ging ze meteen naar huis omdat ze bang was dat haar man zelfmoord zou plegen. ‘Die angst voelde ik voortdurend.’

In die tijd speelde Van Ammelrooy de lesbische Miharca met haar onbeantwoorde liefde in het toneelstuk Tuin der lusten. ‘Leendert bleef maar herhalen dat ik Miharca was. Als ik in het stuk een man schopte, zei hij: die man ben ik. En gaandeweg wérd ik haar ook echt, ik ging praten en lopen zoals zij. Toen Leendert eens in de zaal naar mijn stuk kwam kijken, ben ik op het podium in elkaar gestort. Ik was niemand meer, niets.’ Ze reisde hem nog achterna naar een commune in Marokko waar iedereen aan de lsd zat. Haar ouders zorgden intussen voor haar dochter Denise. ‘Ik wilde alles beleven wat hij beleefde om hem te begrijpen. Ik heb dat drie maanden volgehouden. Toen kwam Mira goddank op mijn pad.’

In haar rol als de boerin Mira vond Van Ammel-rooy haar vrijheid. Mira kiest er in haar levenslustige, erotische vrijheidsdrang voor haar eigen weg te volgen. Ze laat zich niet door de verstikkende plattelandsmoraal temmen. Het is nog steeds haar liefste rol, zegt ze, samen met Antonia, ook zo’n oervrouw. ‘In beide vrouwen zit zoveel van mezelf. Vrije vogels zijn het, vechtend voor hun plek in de wereld. Mira’s blik toont dat zo mooi als haar geliefde wordt afgevoerd door de politie: hoeveel ik ook van je houd, ik ga niet op je wachten. Mijn leven gaat door.’

Maar dat was in de film.

‘In het echte leven was ik ten einde raad. Leen-dert werd steeds depressiever. De avond voor mijn repetitie kon hij doodleuk zeggen: ik neem afscheid van je, want ik maak er een eind aan. Ik ging toch werken en nam Denise met me mee naar de set. Werk was mijn redding.’

Schuldig

Kort na haar doorbraak verhing Leendert zich met haar sjaal. Tot op de dag van vandaag verwijten sommige vrienden van Leendert haar zijn zelfmoord, vertelt ze terwijl ze met haar handen friemelt. ‘Ze vinden mij schuldig aan zijn dood omdat ik volgens hen voor mijn werk als actrice koos in plaats van voor mijn man.’ Haar ogen beginnen te vlammen. ‘Leendert was ziek, een manische depressie is een ziekte, en als je dat niet weet ben je dom!’ Prevelend: ‘Ik weet wat ik voor hem over heb gehad. Mijn worsteling is een andere geweest: om weer lief te kunnen hebben. Ik was als de dood om mij weer in iemand verliezen.’

In korte tijd was ze weduwe én sekssymbool geworden. De vijfentwintig seconden die ze naakt op het witte doek dartelde hadden niet alleen het taboe op bloot in de publieksfilm doorbroken, maar haar ook het imago van seksbom bezorgd. En niet alleen jongemannen hingen posters van haar boven hun bed. De doorbraak als Mira viel ongeveer samen met het begin van de Tweede Feministische Golf en hoewel ze niet veel op had met het toenmalige feminisme, werd ze het boegbeeld van de emancipatiebeweging.

De ophef over naakt heeft ze nooit zo begrepen, zegt ze. ‘Bloot voor de camera hoort bij het vak omdat het bij mens-zijn hoort. Ik stond aan de basis van een nieuw op te bouwen industrie die erg preuts was. In elke Nederlandse film moest seks, anders kwam het publiek niet. Ik vond dat ik integer bezig was. Ook later heb ik er nooit moeite mee gehad, ik zet de knop zo om.’

Hebt u nooit spijt gehad van de reeks Franse softpornofilms?

‘Spijt heb ik nergens van. Die films hebben mijn werk wel een knauw gegeven, maar ik droomde ervan om filmster te worden en nam elke rol aan. Daarin was ik soms naïef. Ik wilde ervaring opdoen. En ik had het geld nodig voor mijn huis en mijn kind. Ik moest brutaal zijn en dingen snel oppakken om me door de filmwereld heen te worstelen, want er was geen agent of castingbureau. Ik kocht mijn galajurken op het Waterlooplein en ging met geleend geld naar het filmfestival in Cannes. Ik heb te veel tijd nodig gehad om de top van mijn carrière te bereiken. Niets is mij in de schoot geworpen, ik heb alles als eerste moeten doen.’

Had u eerder willen pieken?

‘Ja. Leeftijd is erg belangrijk als acteur, en zeker als actrice, je bent beperkt houdbaar. Maar in Nederland is er nog steeds geen opleiding filmacteren, dat een andere techniek vereist dan acteren in het theater; het moet meer naturel omdat het filmdoek alles uitvergroot. Dus ga je naar de toneelschool en moet je de rest in de praktijk leren. Carice van Houten en Monic Hendrickx zijn steengoede actrices, maar bij wijze van spreken al te oud voor Hollywood. Daar kom je tegenover acteurs als Pitt en Damon te staan die al vanaf hun achtste acteren; je bent geen partij. Toen ik jong was, wilde ik het natuurlijk wel maken in Hollywood, maar ik was realistisch over mijn kansen. Je kunt de overstap alleen maken als je de hoofdrol hebt in een Nederlandse film die in Amerika succesvol is. Toen dat met Antonia gebeurde, was ik daar met mijn vijfenvijftig te oud voor. En van plastische chirurgie wilde ik niet weten. Tegen jong talent roep ik dan ook: Europa! De Europese cultuur staat veel dichter bij de onze, en je maakt er meer kans op interessante rollen.’

Twintig jaar lang heeft ze geprobeerd ‘een schooltje voor filmacteren’ uit de grond te stampen. ‘Het is me niet gelukt, want ik ben zakelijk onhandig. Nu geef ik masterclasses aan de acteursopleiding Lucidare in Hilversum. Ik vind het geweldig om mijn kennis door te geven, de kinderen te leren filmacteren en te behoeden voor valkuilen.’

Wat zijn uw valkuilen geweest?

‘Ach, dat zijn er zoveel. Afspraken werden aan de lopende band niet nagekomen. Het begon al met Mira, toen Fons Rademakers tegen de afspraak toch mijn schaamhaar toonde. En mijn naam is meer dan eens gebruikt om geld los te peuteren bij het Productiefonds, waarna ik uit het script werd geschreven, of vervangen door een andere actrice. Om die reden ben ik al snel het filmvak gaan leren; regie en techniek. Ik wilde de regie houden. En ik wist dat de rollen niet voor het oprapen zouden liggen naarmate ik ouder werd.’

Inderdaad verstomden het rumoer en de aandacht rond Van Ammelrooy in de jaren tachtig. ‘Tussen mijn veertigste en vijftigste was er qua rollen een dip. Ik vond dat wel erg – en het was sowieso een lastige, labiele tijd door de overgang – maar ik heb zeker niet naast de telefoon zitten wachten.’ Ze maakte tientallen filmpjes en documentaires over sociale thema’s als menstruatie, borstamputatie, de rolverdeling van man en vrouw binnen het gezin. Dit alles in de aanloop naar haar lang gekoesterde droom: een eigen speelfilm regisseren.

Een eerlijke strijd

Geestelijk overleven is hét thema in haar leven en werk. Na tien jaar van personele, productionele en financiële tegenslagen verscheen in 1994 haar speelfilm De vlinder tilt de kat op. Een man krijgt de diagnose MS en distantieert zich steeds meer van zijn vrouw en kind. Van Ammelrooy wilde een gelijkwaardige relatie tonen. ‘Als je partner ziek is, gaat ieders medelijden naar hem of haar uit en raakt de relatie uit balans. In mijn film laat ik twee volwassenen samen vechten voor een goed leven; het is een eerlijke strijd, ook tussen man en vrouw.’ Ook het einde moest positief worden.

Wilde u in uw verbeelding uw relatie met Leendert herschrijven?

Zachtjes: ‘Ja, het is mijn film geworden, als ik er nu over nadenk.’

U heeft het nogal voor uw kiezen gekregen, ook later in uw leven. Uw man Marco Bakker veroorzaakte in 1997 een dodelijk ongeluk, en in 2008 kreeg u eierstokkanker. Hoe overleeft u zelf, geeft u uw emoties een plek door te acteren?

‘Over het ongeluk wil ik alleen zeggen dat het nog elke dag onze levens beheerst. Van de kanker ben ik na een zwaar ziekbed en elf dagen op de intensive care hersteld. Je gebruikt alles wat je in je leven meemaakt bij het acteren, het vormt je bagage. Maar het is niet zo dat je er iets mee verwerkt.’ Ze laat een lange stilte vallen. Dan vervolgt ze: ‘Een tijdlang ben ik methodacting uit de weg gegaan omdat ik niet mijn eigen zeer wilde gebruiken, ik was bang om weer door die hel te moeten. Ik ben er toch mee begonnen omdat ik maar niet kon huilen. Ik moest mijn hoofd in een zak uien stoppen of glycerinedruppels in mijn ogen te doen. Nou, er gíng een wereld voor me open toen een regisseuse mij met methodacting liet oefenen! Je moet dan tijdens je monoloog aan een emotionele gebeurtenis ouder dan zes jaar denken, zodat je gaat huilen. Ik dacht aan de zelfmoord van Leendert, maar het kan net zo goed je zieke hondje zijn. Na veel oefenen vergat ik de aanleiding, maar ging ik wel op het juiste moment huilen. Je kunt de emotie reproduceren zonder de pijn zo intens te voelen, een trukendoos. Tijdens het acteren put je uit een soort geheugen van gevoelens.’

Slijt daarmee de oorspronkelijke pijn?

‘Nee, je gaat er even naar terug, maar laat het verleden rusten. Ik weet nog precies hoe ik vlak voor Leenderts dood op het balkon stond in Amsterdam en dacht: kan de pijn nog erger? Als ik er weer aan denk, zoals nu, moet ik me snel op iets anders concentreren. Die pijn wil ik niet meer voelen. Die verdwijnt niet, ook niet door hem te gebruiken bij het acteren.’

De sterfscène

Ze springt op om het verbandje op Tippies hals te verschonen; hij is gebeten door een andere hond. Ander onderwerp, lijkt ze ermee te willen zeggen. Ze zet verse koffie en wijst op de trommel met chocoladekoeken. Zelf neemt ze er geen. Ze ‘moet’ een paar kilo afvallen na een heerlijke zomer in Midden-Frankrijk met haar man. Daar staat hun huisje, omgeven door boerenland. Het is er alsof je door de wereld van Mira of Antonia wandelt. ‘Ik wil nu elke dag zo veel mogelijk genieten, vooral van mijn kleinzoon. Als ik mijn kleine familietje zie, ben ik gelukkig. Daar gaat het om in het leven.’

Hoewel ze met haar rol als Beatrix laat zien dat er ook voor actrices op leeftijd nog interessant werk is, had ze met Antonia eigenlijk al in 1995 afscheid genomen van haar carrière. In de speelfilm van Marleen Gorris keert oermoeder Antonia terug naar het platteland van haar jeugd om vanaf haar sterfbed terug te blikken. ‘Het was voor mij het vervolg op Mira, een soort afscheid. Ik had geen hoofdrol meer verwacht, met deze rol was de cirkel rond.’

Ze moest er wel de moeilijkste scène uit haar carrière voor spelen: de sterfscène. ‘Je kunt niet spelen alsof je dood bent, net zoals je klaarkomen niet kunt spelen. Het is onmogelijk op dat moment naar jezelf in de spiegel te kijken om er een beeld van te krijgen. Dus draai je wat met je ogen, suggererend dat daaronder van alles gebeurt. Want als je kijkt, kom je niet klaar, hahaha.’ Weer die bulderende lach. ‘Sterven… ik wist niet waar ik dat vandaan moest halen. Hoe weet je nou wat het is? Dus dacht ik aan het zwarte gat waarin ik gezogen word als ik te veel voel. Daarover zeg ik vaak: ik ging dood.’ Wat de scène verder bemoeilijkte, was dat Van Ammelrooy niet mocht huilen van de regisseur. ‘Het publiek moet huilen, niet de acteur. Ik moest mijn laatste adem uitblazen en laten zien dat ik leeg was. Toen heb ik mij zó geconcentreerd en minutenlang alleen maar gedacht aan de geliefden die ik ben kwijtgeraakt, dat mijn eigen gevoel aan de oppervlakte kwam. Het maakte ook emoties los die ik niet nodig had om Antonia te spelen, en even kwam Willeke heel dichtbij. De scène is intens geworden, de heftigste uit mijn carrière omdat de grens tussen mijzelf en mijn personage vervaagde. Daarna ben ik naar buiten gerend, de nacht in, en heb vreselijk gehuild.’

Acteurs zijn heer en meester over hun emoties. Alleen in een rol geven ze iets van zichzelf prijs. Zelfs haar eigen dochter Denise leerde haar moeder Willeke niet echt kennen. Denises documentaire werd onlangs op het Nederlands Film Festival vertoond. Op de set schreeuwt, lacht en huilt Van Ammelrooy. Als er geen camera is, toont ze weinig emoties.

Hoe ziet u dit zelf?

‘Ik schijn een harde kop te hebben. Ik ben van het alleen oplossen, altijd geweest. Na de begrafenis van Denises vader heb ik besloten nooit meer te huilen waar ze bij was. Dat had ik al te veel gedaan. Ik wilde haar die ellende besparen. Denise vindt het negatief dat ik mijn emoties niet uit, maar het is háár ontwikkeling, en de film is háár verhaal. Ze heeft ook tijd nodig gehad om mijn relatie met Marco te begrijpen. Want Marco is heel anders dan haar eigen vader, die was voor haar altijd nummer één. Ze maakt nu zelfs een film over Marco.’

Raakt het u dat uw dochter meer echt contact met u had gewild?

‘Nou, we hebben een heel sterke band, ze heeft me echt wel leren kennen, hoor. Ik zag onze botsingen vroeger als groeistuipjes, het waren er nogal wat. Ze wón elk gesprek en elke discussie; ze wón altijd.’

Dat ging niet over gevoelens.

‘Nee, als ik beledigd was kon ik een hele dag zwijgen, dat vond zij vreselijk.’ Ze lacht, maar haar ogen doen niet mee. ‘Dat ís natuurlijk ook heel erg.’

Het is heel lang stil. Dan: ‘Niemand mag me zien als ik verdriet heb, dan trek ik me terug. Ik kom pas weer tevoorschijn als ik weer kan lachen. Het doet me te veel pijn als mensen naar binnen kijken, alsof er een wond blootligt. Ik heb ook een aardige klap gehad van de publiciteit. Er is een tijd geweest dat kinderen op straat “seksmaniak” naar me riepen. En na het dodelijke ongeluk heb ik me in mezelf teruggetrokken. Hoe ze over me praten en schrijven, die dingen doen pijn.’ Maar de grootste deceptie na het ongeluk zijn haar ‘vrienden’. ‘Velen lieten ons vallen. Mijn vertrouwen in mensen heeft toen een deuk opgelopen. Intussen moet je zien te leven met de gevolgen van zo’n ongeluk.’ Ze trekt Tippie op schoot. ‘Ik wil geen pijn meer voelen en daarom bescherm ik mijn gevoelens tegen de buitenwereld. Die emoties zijn van míj, en alleen als ík ze wil laten zien toon ik ze. Mijn leven is één lange strijd om mijn gevoelens een beetje in bedwang te houden. Ik heb er eindelijk vrede mee hoe ik ben.’