De verkoper van een gere­nommeerde Amster­damse boekhandel kwam er rond voor uit: de liefhebbers van het fonds van de uitgeverij Coppens &#038; Frenks zijn lid van een sekte. Misschien had hij daarin wel gelijk en is het maar een handjevol gelovigen van het goede en mooie boek dat daarvoor naar de winkel gaat. Voor de uitgever is het jammer dat zijn volgelingen slechts een sekte vormen, ook al zijn de geloofsartikelen van zijn bedrijf even eenvoudig als sympathiek: ten onrechte vergeten auteurs opnieuw uitgeven in fraai gedrukte en gebonden boeken.
Voor die auteurs put de uitgever voor een groot deel uit de niet-Nederlandse literatuur van het interbellum. Gek is dat niet. De hedendaagse roman heeft diepe wortels in het vooroorlogs modernisme, dat niet alleen een nieuwe manier van schrijven wilde uitvinden, maar ook een nieuw – zij het niet altijd even opgewekt – mensbeeld wilde laten zien.
Dat modernisme was een internationaal verschijnsel, Zuid-Amerikaanse schrijvers waren er evenzogoed in geïnteresseerd als Italiaanse of Duitse. In Brazilië had men naast auteurs als João Guimarães Rosa of Graciliano Ramos ook de in Nederland vrijwel geheel onbekende Dyonélio Machado (1895-1985), wiens in 1934 verschenen roman De muizen tot een latere fase van het modernisme kan worden gerekend. Nu ligt het eind van het interbellum alweer driekwart eeuw achter ons, wat de auteurs uit die periode er in onze ogen niet hipper of actueler op maakt; het modernistisch experiment heeft inmiddels afgedaan en van z’n opvolger, het post-modernisme, wordt ook al niet veel meer vernomen. Nu de literatuur van toen niet meer kan meeliften op een haar gunstig gestemde tijdgeest en al helemaal niet met de hedendaagse waan van de dag, moet ze het zelfstandig zien te rooien.
In het geval van Machado lukt dat vrij aardig, al betrap je je erop dat er tegelijk ook een ander over je schouder meeleest die de roman voortdurend in een historisch en plaatsgebonden perspectief wil zetten, waardoor die niet meer tijdloos is – en dat is toch wel een voorwaarde wil een roman uit een voorbije periode in het heden overleven.
De muizen beschrijft een dag uit het leven van Nazianzeno Barbosa, die op een ochtend de melkboer niet meer kan betalen. De hele buurt luistert mee als de arme klerk het krediet wordt opgezegd. Diep vernederd probeert Nazianzeno het benodigde geld te lenen. De hele dag doolt hij door de stad, verzint koortsachtig plannen om snel wat te verdienen, probeert zijn chef, vrienden, kennissen, pandjesbazen over te halen hem te helpen. Pas ’s avonds lukt het hem het bedrag te lenen. ’s Nachts in bed wordt hij uit de slaap gehouden door de gedachte dat het geld, dat hij voor de melkboer op de keukentafel heeft klaargelegd, door de muizen wordt opgegeten. Dit ‘verhaal’ lijkt weinig opzienbarend en heeft hier en daar misschien wel sentimentele kanten, maar als zo vaak is de intrige niet het belangrijkste onderdeel van een moderne roman.
Met Nazianzeno heeft Machado een ‘held’ zonder illusies gekozen. De man heeft nog wel zijn trots, maar wat blijft daarvan over als je met de hoed in de hand om geld voor de melkboer moet vragen? Ten gevolge van zijn armoe heeft Nazianzeno ook niet het gevoel dat hij met de wereld meedoet. Links en rechts ziet hij welvarende mannen in koele witlinnen pakken in en uit hun auto’s stappen. Hij weet dat hun wereld onbereikbaar voor hem is, maar van die andere, die daaronder, wil hij nog wel dromen: ‘(&#8230;) de man van de uitdragerij, die achter in een donker hoekje zit met zijn pijp in de mond (…) lijkt hem op die gemiddelde, onwetende en benijdenswaardige doorsneemens&#8230;’ Of: ‘Op straat, in de tram, zou hij net zo zijn als de anderen. Dat was nog het fijnste gevoel?…’ Zijn armoe maakt hem in zijn eigen ogen een onvolkomen mens, hij kan niet zo zijn als de anderen.
Tezelfdertijd is de lezer getuige van Nazianzeno’s strategieën om uit de impasse te raken. De innerlijke stem die dan spreekt is bij Machado in goede handen. Met groot inzicht laat hij het gespartel van zijn ‘held’ zien, die na elke mislukking van zichzelf vindt dat hij ‘vecht’ – al is het wel tegen de bierkaai.
Aan het einde van de dag heeft hij uiteindelijk het geld voor de melkboer kunnen lenen, maar de lezer weet dat hij daarbij een dubbele schuld heeft opgelopen omdat hij, wat hij eerder die dag had weten te lenen, naar het gokhuis heeft gebracht om het daar in een roes van redeloos optimisme te verspelen.
Machado heeft een aangenaam lichte en laconieke manier van schrijven die de soms koortsige atmosfeer van de roman neutraliseert. Of dat goed is weergegeven weet ik niet omdat ik over de kwaliteit van de vertaling van Harrie Lemmens niet kan oordelen, maar zijn Nederlands is goed evenals het nawoord dat hij heeft geschreven. In het begin wordt de lezer even op het verkeerde been gezet omdat Lemmens ‘snuit’ schrijft in plaats van ‘gezicht’, maar al gauw wordt duidelijk dat voor Nazianzeno de muizen niet alleen op zijn keukentafel rondscharrelen maar ook in mensengedaante overal in de stad opduiken. Aangezien het Portugees geen onderscheid maakt tussen ‘muis’ en ‘rat’ – beide zijn ‘rato’ – krijgt het boek naderhand een nog navranter tintje.
De muizen is een mooie roman, en niet alleen voor sektariërs.
Dyonélio Machado, De muizen, Vertaling, Harrie Lemmens, Coppens &#038; Frenks, 165 pagina’s, € 24,95

Allard Schröder

Muizen of ratten?

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots