<div class="lead">
<p>In haar gepassioneerde essay <em>Ik kom in opstand, dus wij zijn. </em><em>Nieuw licht op verzet</em> onderzoekt Eva Rovers recente Twitter-revoltes. Voor een échte revolutie blijkt meer nodig dan een hashtag, betoogt ze.</p>
</div>
<p>Een kleine handleiding voor het verzet, die zou nog van pas kunnen komen. Dezer dagen moet je op alles voorbereid zijn. Eva Rovers toont met haar essay <em>Ik kom in opstand, dus wij zijn. Nieuw licht op verzet</em> dat zij snakt naar een geslaagde revolte. Na schuinsmarcheerder Boudewijn Büch, wiens biografie zij schreef, onderzoekt zij in dit essay de regelrechte weigeraar, de opstandeling, degene die ‘hartstochtelijk leven’ verkiest boven een fysieke of ‘mentale zelfmoord’. Het zijn termen van Albert Camus, aan wie zij ook haar titel ontleent. ‘Ik kom in opstand, dus wij zijn’ schreef de Franse schrijver-filosoof aan het slot van het eerste deel van <em>l’homme revolté </em>(1951). (Om er overigens aan toe te voegen: ‘en wij zijn alleen’).</p>
<h3>Essay passionel</h3>
<p>Je hebt het essay met voorbedachten rade, en je hebt het <em>essay passionel</em>. De latere Nobelprijs-laureaat Camus wist beide vormen te combineren, Rovers’ tekst zit duidelijk in de tweede categorie. In elke zin lees je haar verbijstering, haar woede ook, om ‘de absurditeit van het bestaan’ waar Camus als enige juiste levenshouding de opstand tegenover wilde zetten. En zoals Camus in filosofische bewoordingen ageerde tegen de excessen van het communisme, vloeit haar betoog over van een beschouwend begin naar een bevlogen betoog tegen de verstikkende deken van het neoliberalisme, de enige ideologie die het alom beleden einde van de geschiedenis lijkt te hebben overleefd (de waanbeelden der fundamentalisten buiten beschouwing gelaten). En het ergste is, schrijft Rovers, dat we niet eens meer beseffen dat het een ideologie is. ‘Het is de ultieme realisatie van Goebbels’ befaamde uitspraak: “Het geheim van propaganda is mensen zodanig te doordringen van de gewenste ideeën, dat zij niet beseffen dat zij er überhaupt van doordrongen zijn.” (…) De ideologie getrouw consumeren wij ons een slag in de rondte en denken oprecht dat we daar gelukkig van worden.’</p>
<p><q class="pull-right">In elke zin lees je haar verbijstering, haar woede ook, om &#8220;de absurditeit van het bestaan&#8221;.</q></p>
<h3>Revolutie 2.0</h3>
<p>Haar intense verontwaardiging over de status quo geeft Rovers’ essay kracht en geloofwaardigheid. Ingewikkelder ligt het met haar analyse van de #-revolutie, ook wel ‘revolutie 2.0’ genoemd. Die termen verwijzen naar een aantal opstanden, te beginnen met die in Iran in 2009 na de verkiezing van Mahmoud Ahmadinejad tot president. De omwenteling in Egypte in 2011, de Occupy-beweging en de Turkse ‘Gezi-park-protesten’ zijn andere voorbeelden die Rovers noemt. Bij elk van deze bewegingen speelden sociale media een grote rol. ‘Een enkele Facebook-post of hashtag lijkt voldoende om dictators af te zetten en diepgewortelde misstanden te veranderen,’ omschrijft Rovers de teneur in de dagen dat het Tahrirplein in Caïro volstroomde met digitaal opgetrommelde opstandelingen.</p>
<p>Drijvende kracht achter de Facebook-pagina die het Egyptische volk op de been bracht, was Wael Ghonim, destijds een rijzende ster binnen Googles marketingafdeling in het Midden-Oosten. Mede dankzij hem werd dictator Mubarak door het volk ontvolgd. Maar het kreeg er Al-Sisi voor in de plaats en de profielfoto van Egypte veranderde amper. Rovers citeert Ghonim: ‘Ik zei ooit dat wanneer je een land wilt bevrijden, je niets anders nodig hebt dan een website. Ik had ongelijk.’</p>
<h3>Kort door de bocht</h3>
<p>Die frustratie en teleurstelling over het mislukken van de Arabische lente bepalen vervolgens Rovers’ blik op de mogelijkheden van een #-revolutie. Dat de Arabische lente is mislukt, valt helaas niet te ontkennen. Toch denk ik dat Rovers een te korte lijn trekt tussen het gebruikte middel en de uitkomst. Veel van de ‘revoluties 2.0’ zijn mislukt, schrijft zij, ‘terwijl je met de mogelijkheden van sociale media toch eclatante successen zou verwachten’.</p>
<p><q class="pull-left">Rovers citeert Ghonim: &#8216;Ik zei ooit dat wanneer je een land wilt bevrijden, je niets anders nodig hebt dan een website. Ik had ongelijk.&#8217;</q></p>
<p>Dat is haast nog korter door de bocht dan een gemiddelde Trump-tweet. Bijvoorbeeld het gegeven dat de opstandelingen in de Arabische wereld en in Turkije het leger tegenover zich vonden, dat per definitie het geweld niet schuwt. Of dat machthebbers, zolang ze er nog zitten, in staat zijn de sociale media en desgewenst het hele internet gewoon uit te zetten. Rovers ziet die repressie wel, maar zij legt een verband met de manier waarop de opstanden waren georganiseerd. ‘De veelgeprezen Twitter-revolutie bleek toch geen Revolutie 2.0.’</p>
<p>Ik zie dat verband niet. Eclatant succes is alleen te verwachten als de ene partij <em>sterker</em> is dan de andere. Dat wil zeggen getalsmatig, organisatorisch en fysiek sterker. Rovers besteedt aan die derde factor de minste aandacht, terwijl die nog altijd de belangrijkste is. Onze werkelijkheid kan nog zo gedigitaliseerd en virtueel zijn, met een hashtag begin je niks tegen de geheime dienst, de gevangenis en de hondenbrigade.</p>
<h3>Driestappenplan</h3>
<p>Over de eerste twee aspecten van overmacht – het getalsmatige en het organisatorische – zegt Rovers veel behartigenswaardigs. Wie nog wel eens droomt van in opstand komen – de enige manier volgens Camus waarop de mens zichzelf kan verwezenlijken – kan er zijn voordeel mee doen. In haar geschiedenis in vogelvlucht van geslaagde en gesneefde opstanden, maakt Rovers onderscheid tussen ‘vele stemmen’ versus ‘eenstemmigheid’, tussen de snelheid waarmee mensen zich bij een beweging aansluiten en onderling communiceren versus de overtuiging en verbondenheid waarmee ze dat doen. Wrang maar onontkoombaar is de conclusie dat consensus méér is dan een hashtag. Terecht constateert Rovers dat ‘het bij recente protesten vaak ontbreekt aan één duidelijke boodschap’. Zij wijst, met Camus, op de noodzaak van een driestappenplan.</p>
<ol>
<li>Doe eerst goed zelfonderzoek, voel de verontwaardiging.</li>
<li>Zoek dan <em>in levenden lijve</em> contact met gelijkgestemden en vergewis u ervan dat allen hetzelfde voelen en het eens zijn over het doel van de opstand.</li>
<li>Trek dán pas naar de Dam, beste opstandige lezer.</li>
</ol>
<h3>Een eigen radiozender</h3>
<p>Rovers vergelijkt de #-revoluties met de Amerikaanse burgerrechtenbeweging uit de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Mocht zij zich verder ontwikkelen als theoretica van de opstand, dan zou het interessant zijn om ook de Amsterdamse kraakbeweging uit de jaren tachtig als casus te nemen. Dat was een heuse opstand tegen het plaatselijk en nationaal gezag (&#8216;Geen woning, geen kroning&#8217;), en het zou interessant zijn om te weten waar Rovers die plaatst. Die krakers hadden een sterke band, met hun honden en hanenkammen woonden ze vaak samen onder een (gekraakt) dak, en de solidariteit tussen de diverse kraakpanden was groot: zodra ergens een ontruiming dreigde, kwamen de bewoners van andere panden helpen verdedigen.</p>
<p><q class="pull-left">Wrang maar onontkoombaar is de conclusie dat consensus méér is dan een hashtag.</q></p>
<p>Hun doelen waren helder: het voorkomen van sloop ten behoeve van de metrolijn en een halt aan de speculatie met leegstaande panden. De kraakbeweging had nog geen hashtag, maar wel een eigen radiozender (Radio de Vrije Keizer), en kon voor het overige rekenen op de loyale berichtgeving van de publieke Radio Stad Amsterdam. Toch kwam er wel een kroning en geen woning. Hoe ziet zij dat?</p>
<h3>Cyber-jihad</h3>
<p>Maar er is een grotere omissie in Rovers’ inventarisatie van opstanden. Het voorbeeld bij uitstek van een opstand die voor een zeer groot deel via de sociale media tot stand komt en die nochtans aan een succesvolle opmars bezig is, lijkt mij IS. Onthoofdingsvideo’s circuleren mondiaal en brengen ‘strijders’ in beweging om naar het front te trekken of om elders aanslagen te plegen. Het kalifaat leunt zwaar op deze mobilisatie via de cyber-jihad. De ‘absurditeit van het bestaan’, om met Camus te spreken, kent vele vormen.</p>
<div class="info-box">
<p>Eva Rovers, <a href="https://www.vn.nl/product/kom-opstand-dus-eva-rovers/" target="_blank"><em>Ik kom in opstand dus wij zijn. Nieuw licht op </em><em>verzet.</em></a> Ambo | Anthos. 84p., € 10,-</p>
</div>
