&#8216;Sorry&#8217;, smst de interieurverzorger, ongeveer vier uur nadat hij had zullen aanbellen. Hij vindt het heel vervelend dat het nu alweer niet is gelukt om op de afgesproken tijd langs te komen om schoon te maken. Helemaal de tijd vergeten. 
Als hij er maar niet helemaal de brui aan geeft, zoals zijn vier voorgangers.
&#8216;Nou tot volgende week dan maar!! :0)&#8217; sms&#8217;en we terug. Als deze schoonmaker ermee stopt, is dat de vijfde in een paar jaar tijd. Ze hebben te veel adresjes, of ze hebben iets beters gevonden.
Daar zitten we dan. Het voorjaarszonnetje schijnt door de groezelige, met meeuwenpoep besmeurde ramen. Ineens vallen ook de stofwolken achter de radiator op, en de vieze kozijnhoekjes. We denken: er moeten mensen zijn die weten hoe je kozijnhoekjes schoonmaakt. Dat wist vroeger iedere huisvrouw. Zouden we soms de enigen zijn die dat niet weten? 
Het is kortom hoog tijd voor de grote schoonmaak. Maar zelfs als we er, als randstedelijke zzp&#8217;er, tijd voor zouden kunnen vinden, zouden we niet weten hoe het in z&#8217;n werk gaat. Tv-programma&#8217;s waarin dames achter de koelkast en in doucheputjes kijken, zappen we met plaatsvervangende schaamte weg. Stel dat die dames ineens bij ons zouden aanbellen. Tijdschriftartikelen die in het voorjaar vijftig dingen beloven die je met natuurazijn of met een doorgesneden ui kunt doen, brengen in de praktijk vooral adviezen als: koop een kleurige emmer en zet een vrolijk muziekje op. Dat helpt ons ook niet veel verder. 
Maar wat is dan precies de grote schoonmaak, en hoe ging die grote schoonmaak vroeger, dat willen we weten.
Poblematische vlekken
In Vrouw des huizes, de cultuurgeschiedenis van de Hollandse huisvrouw van Els Kloek, lezen we dat de huisvrouw nergens zo&#8217;n begrip was als in Nederland en al in de Middeleeuwen bekendstond om haar properheid. Koken vond ze niet belangrijk en erg rein op zichzelf was ze niet, weten we uit zeventiende-eeuwse verslagen van buitenlandse reizigers, maar het burgerlijk ideaal van properheid en gezelligheid kreeg des te meer aandacht. Er zijn verhalen bekend van buitenlandse gasten die tot hun stomme verbazing door de dienstmeid naar een paar pantoffels werden gedragen om de hal schoon te houden.
In deze tijd wordt het begrip &#8216;grote schoonmaak&#8217;, zo leert een googlerondje, nog het meest in verband gebracht met het uitmesten van computers en met de politiek. Verder komen we op internet vooral terecht op fora waar mensen problematische vlekken bespreken en op sites van schoonmaakbedrijven. Waar de grote schoonmaak precies vandaan komt, blijft onduidelijk. Het zou van oorsprong een Joods gebruik kunnen zijn, waarbij de huizen voor Pesach van iedere kruimel gegist voedsel ontdaan moesten worden. Bestond al in de zeventiende eeuw. Verder lezen we over zonnige voorjaarsdagen die het vuil in huis vol in het licht zetten, de behoefte van mensen aan een nieuw begin, een ritueel dat bij Pasen hoort.
Oneindige rij technieken
We schaffen het standaardwerk Ik kan huishouden aan, onder redactie van P.J. Sarels van Rijn. Het werd geschreven in 1954, ruim tien jaar voor het begin van de tweede feministische golf, als de huisvrouw in &#8216;het lak-en-chroom-keukentje van haar hypermoderne flatje met kant-en-klaar-levensmiddelen in een ogenblik een maaltijd op tafel kan brengen, haar stofzuiger bespeelt en met telefoon en girorekening onzichtbare diensten bestuurt&#8217;, schrijft dr. Annie Romein-Verschoor in de inleiding. 
Het is dan zover gekomen dat de huisvrouw, na eeuwen zwoegen en laten zwoegen, heeft geleerd dat &#8216;de beste huisvrouw niet is, wie het langste werkt, maar wie met het minste werk het beste resultaat bereikt&#8217;. Toch is het nog steeds aanpoten, blijkt uit Ik kan huishouden. Het boek bevat een hele reeks wonderbaarlijke feiten. Zo wordt onderscheid gemaakt tussen wel twintig verschillende borstels, voor diverse doeleinden, die ook nog in allerlei kwaliteiten zijn te krijgen. De borstels zelf moeten nota bene ook worden schoongemaakt. &#8216;Mooie borstels uitsluitend op de zijkant of hangende drogen,&#8217; waarschuwt het boek. Nooit borstels &#8216;op de haren laten staan&#8217; of &#8216;omgekeerd wegleggen, daar het water dan in de bevestigingsplaatsen van de haren dringt. Ook niet op de kachel of bij de verwarming zetten. Ten slotte de bovenkant even opwrijven.&#8217; 
Een oneindige rij van technieken wordt besproken. Ook dingen als bijvoorbeeld het opvouwen van een pyjama. &#8216;Beginnen met de broek. Dubbelvouwen, de lange (achter-) kant naar buiten. Het kruis omslaan, niet breder dan de breedte van de onderkant der pijpen. Lengte in drieën of vieren, dit is afhankelijk van de lengte van het jasje. De zomen van de pijp moet bovenop komen te liggen. [&#8230;] Het pyjamajasje wordt op de broekbreedte gevouwen. Op deze breedte de zijkanten van het jasje omslaan. Het jasje moet hiervoor met de rug naar boven liggen. De mouw met de vouw langs deze vouw leggen. Lengte dubbelvouwen, zodat de onderkant tegen het laagste punt van de schouder komt te liggen. De broek tussen het jasje leggen.&#8217; 
Ook vernissen, het verzenden van pakketjes, lijmen, vernieuwen van het kraanleertje, timmerwerk, repareren van zeil en linoleum en matrassen behoort tot de taken van de huisvrouw. Er is zelfs een hoofdstukje &#8216;Electriciteit in de huishouding&#8217;.
Gordijnloze ramen
Ik kan huishouden geeft schema&#8217;s van een dagelijkse huishouddag van half acht &#8216;s ochtends tot acht uur &#8216;s avonds. Bij het kopje koffie mag de huisvrouw gerust even gaan zitten, want &#8216;Een kopje koffie is dat waard!&#8217; 
Het boek bevat ook weekschema&#8217;s, waarmee de grote schoonmaak tot een minimum beperkt kan worden. De schrijfster waarschuwt dat de voorjaarsschoonmaak geen schrik voor man en kinderen moet worden. &#8216;Het is helemaal niet nodig om plotseling het huis van de zolder tot de kelder kaal en ongezellig te maken, met gordijnloze ramen en nergens een plekje om rustig te eten of gezellig bij elkaar te zitten.&#8217; 
Er volgen wat raadgevingen voor een schoonmaak waar de huisgenoten zo weinig mogelijk van merken. Maak er een soort kampeertijd van, suggereert de schrijfster. Altijd één kamer gezellig houden, op de bovenste verdieping beginnen en naar beneden werken, ondanks de drukte voldoende aandacht aan de voeding besteden en een goede werkindeling maken. De gegeven werkindeling is summier. De details van de grote schoonmaak spreken kennelijk voor zichzelf in 1954.
Ruime sortering borstels
We trekken naar Friesland om een ervaringsdeskundige te ondervragen. De achtenzeventigjarige Tine Faber-Bosma weet ons veel meer te vertellen. Ze komt van een boerderij in het Friese Hijlaard, woonde later met man en vijf kinderen op een veebedrijf in het Friese dorp Hemrik, en verhuisde naar een &#8216;burgerwoning&#8217; in Bakkeveen toen haar jongste zoon de boerderij overnam en er met zijn gezin ging wonen. 
In het fotoalbum zien we Tine met een schort voor en een kapje op in een pannetje roeren, op de gereformeerde huishoudschool in Amsterdam. Daarna werkte ze tot haar trouwen in 1960 als gezinsverzorgster. Ze houdt van schoonmaken, hoewel ze soms ook best even een tijdje in een kledingwinkel had willen staan. In de schuur staat een ruime sortering borstels. Tot ver in de jaren zeventig deed ze de grote schoonmaak, net zoals haar moeder en haar schoonmoeder. Haar man Siem was er niet dol op. Met al die drukte moest je wegwezen. Tijdens de grote schoonmaak, beweert hij, kreeg je amper te eten. Sommige gezinnen leefden in de stal omdat het huis schoon moest blijven. Dat vindt Tine allemaal heel erg overdreven.
Vroeger veel viezer
Het was een gigantische klus, die volgens een strikte volgorde werd uitgevoerd (zie kader). Haar moeder ging nog grondiger te werk dan Tine. Die liet haar dochter zelfs de bakelieten lichtschakelaars met witte wrijfwas oppoetsen. De grote schoonmaak kon weken duren en was lang niet altijd voor Pasen klaar. Het begon voorzichtigjes op de eerste mooie dag in maart en kon in mei nog in volle gang zijn. De grote schoonmaak draaide namelijk om één ding: de kachel. De hout- of oliekachel, die in de koude maanden veel viezigheid veroorzaakte, werd uiterlijk begin mei afgekoppeld. 
De huizen waren vroeger veel viezer, zegt Tine. In de slaapkamers waren geen kachels of dubbel glas, dus was het er altijd vochtig. In de keuken werd op petroleum gekookt, dat wilde nog wel eens walmen. In de kelder was het vaak schimmelig. Daar stond zo nu en dan een laag water. Badkamer en toilet waren niet aanwezig. In de tuin stond een &#8216;húske&#8217; met een ton die wekelijks werd geleegd. 
De apparaten veranderden alles; de eerste stofzuiger &#8211; in Hijlaard verscheen die na de oorlog, de aanmerkelijk schonere gaskachels. Begin jaren zestig had Tine drie kinderen in de luiers en was ze een van de eersten in het dorp met een volautomatische wasmachine. &#8216;Dat kon niet veel wezen,&#8217; zeiden schoonzusjes en de vriendinnen. &#8216;Wacht maar,&#8217; zei Tine. &#8216;Over zes jaar hebben jullie ook een wasmachine.&#8217;
Nadat in 1977 centrale verwarming werd geïnstalleerd, is ze met de grote schoonmaak gestopt. Hoewel, eigenlijk doet ze elk jaar nog een kleine grote schoonmaak. Het is niets in vergelijking met de grote schoonmaak van vroeger &#8211; daar kon je geen baan naast hebben. De keukenkastjes hebben, maart 2012, alweer een grote beurt gehad, de vitrages zijn in de wasmachine geweest en de overgordijnen zijn geborsteld. 
We zitten nog met één prangende vraag. Hoe doe je dat eigenlijk met de kozijnhoekjes, die je met een doekje nooit schoon krijgt? Gewoon, met een kwastje, zegt Tine. We nemen ons voor om komend weekend meteen een kwastje te kopen. De ramen gaan open. En we gaan op zoek naar een nieuwe interieurverzorger, eentje die afspraken nakomt.
De grote schoonmaak
van Tine Faber-Bosma in Hijlaard (tot 1960)
Fase 1: slaapkamers en overloop(zonnige dag begin maart) Dekens en matrassen naar buiten slepen, op stoelen hangen en kloppen. Zomer- en winterkleren luchten. Zakken winterkleren binnenstebuiten keren en met terpentine borstelen. Klerenkasten ragen en schoonmaken. 
Plafond (planken) met groene zeep afnemen. Ramen en deuren boenen. Behang afvegen. Vloer vegen/dweilen. Ramen lappen met zeemleer en spiritus. Winterkleren opbergen en zomerkleren in de kast hangen. 
Fase 2: kachel(als het warm genoeg was, en dat kon tot begin mei duren) Kachel afkoppelen en uitvegen. Pijpen schoonmaken, alle onderdelen inwrijven met kachelpoets. Dit desgewenst door de smid laten doen. Pijpen vullen met kranten. Wegzetten op zolder. 
Fase 3: woon- en eetkamer (bij goed weer) Serviesgoed uit de kasten nemen en schoonmaken. Kasten uitboenen. Nieuw papier op de planken leggen. Alle meubels, vloerkleden en matten naar buiten brengen. Zittingen stoelen kloppen en afnemen met azijnwater. Matten en kleden kloppen. Plafond (planken) afnemen met water en groene zeep. Kasten en bedsteden uitsoppen. Behang vegen. Ook achter de kasten vegen. Bij veel rookaanslag opnieuw behangen. Ramen zemen en houtwerk afnemen. Zeil vegen en dweilen, eventueel in- en uitwrijven met wrijfwas. Kleden/matten naar binnen. Stoelen vochtig afnemen en in- en uitwrijven met wrijfwas. Stoffen zittingen met azijnwater afnemen. Foto&#8217;s uit lijstje halen en alle onderdelen schoonmaken. Schemerlampen uit elkaar schroeven en alle onderdelen schoonmaken. Koper en zilver poetsen. 
Fase 4: gang/kelder/keuken (bij goed weer) Loper buiten uithangen en uitkloppen. Plafondlamp losschroeven. Alle onderdelen schoonmaken. Plafond afnemen, muren afvegen of opnieuw witten. Kelder leeghalen, uitschrobben en opnieuw witten. Keukenkastjes in keuken en bijkeuken leeghalen en schoonmaken, inhoud uitzoeken en schoonmaken/weggooien. Plafond en muren schoonmaken of opnieuw witten. Tegels en voegen schoonmaken.
Fase 5: buitenboel (bij goed weer) Dakgoten leeg laten halen door de mannen. Goten schoonvegen. Houtwerk ramen en deuren met sop afnemen en ramen lappen.

Nienke Denekamp

Matrassen naar buiten, kachel op zolder

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips