Haruki Murakami
Volgens W.F. Hermans mocht er in een klassieke roman bij wijze van spreken geen mus van het dak vallen zonder dat het betekenis had voor het thema van het werk. Met andere woorden: elke gebeurtenis, hoe onbeduidend ook, moest er toe doen en zin voor het geheel hebben. Tenzij &#8216;het de bedoeling van de auteur is geweest, te betogen dat het in zijn wereld geen gevolgen heeft als er mussen van daken vallen. Maar alleen dan.&#8217; Of hij zich daar zelf altijd aan heeft gehouden, doet er nu even niet toe.
Van de Japanse schrijver Haruki Murakami is een vergelijkbare uitspraak niet bekend. Maar stel dat hij die had gedaan, dan had hij misschien gezegd dat een mus van het dak valt omdat dat nu eenmaal op een zeker moment zomaar plaatsvindt en derhalve geen betoog nodig heeft. Sommige gebeurtenissen duiken zomaar in een roman op, zoals in het leven er ook altijd dingen zomaar gebeuren of waargenomen worden die &#8211; vaak ogenschijnlijk &#8211; geïsoleerde incidenten blijven en voor de waarnemer geen andere betekenis hebben dan die welke hij eraan toekent &#8211; als hij dat al doet. Wanneer zulke voorvallen in een verhaal of roman voorkomen, is moeilijk te zeggen wat ze betekenen of wat hun werking is of nog zal zijn. In Murakami&#8217;s romans en verhalen vallen met enige regelmaat dergelijke mussen van het dak, zonder dat de auteur er verder nog op terugkomt. De mooie en vooral opmerkelijk lange passage waarmee Kafka op het strand opent, zou waarschijnlijk op de afkeuring van Hermans en zeker van een aantal van zijn volgelingen hebben kunnen rekenen, aangezien er later alleen nog terloops naar wordt terugverwezen &#8211; en dan nog indirect en alleen duidelijk voor de oplettende lezer.
Magisch
In het gelijknamige openingsverhaal van Murakami&#8217;s bundel Na de aardbeving verdwijnt de vrouw van de hoofdpersoon, nadat ze lange tijd zwijgend heeft zitten kijken naar televisiebeelden van de desastreuze aardbeving die de stad Kobe zojuist heeft getroffen. De reden die ze in een briefje voor haar vertrek geeft, heeft niets met de aardbeving te maken. Ze verwijt haar man slechts dat hij leeg is.Toch wordt er een verband tussen de twee gebeurtenissen gesuggereerd, omdat ze nu eenmaal in dezelfde context voorkomen.
Het woord &#8216;gesuggereerd&#8217; schreef ik bijna werktuiglijk op, maar eigenlijk is nergens uit op te maken dat de schrijver wil dat de lezer een oorzakelijk verband tussen de aardbeving en het vertrek van de vrouw ziet. Het is de lezer die automatisch dat verband legt, omdat de titel hem dat aanreikt én omdat hij gewend is aan een goed gecomponeerd verhaal volgens de &#8216;klassieke&#8217; Hermansiaanse regel dat alles met het thema te maken moet hebben. Zo is hij het gewend en veel schrijvers verwachten ook van hun lezers dat zij dat gewend zijn; ze verlangen van hen dat zij het boek zo lezen.
Of zoiets mogelijk is, is vers twee. Dit uit de nadagen van de romantiek stammende primaat van de auteur, en de ondergeschikte, volgende rol van de lezer zijn tegenwoordig niet meer zo vanzelfsprekend. Auteurs als Murakami laten in hun fictie dingen gebeuren die op menige lezer raadselachtig overkomen. Dat hij tegelijk zijn lezers de vrijheid geeft die raadselachtigheid naar believen uit te leggen of zonder rationele uitleg te ondergaan, wordt niet door iedereen gezien, omdat de traditionele leeshouding in de weg zit, die immers aan de lezer nauwelijks een zelfstandige rol toekent.
Lezers &#8211; ook de professionele &#8211; die realistische of plot-driven romans voor de enige acceptabele houden (en dat zijn nog steeds de meeste), staan dan letterlijk voor raadsels; ze voelen zich door de schrijver aan hun lot overgelaten. Getergd vragen ze zich af &#8216;waar het verhaal eigenlijk over gaat&#8217;. Ze begrijpen niet dat de rollen nu deels omgedraaid zijn. De auteur verwacht iets van zijn lezers. De aardbeving, het weglopen van de vrouw, de leegheid van de man en de gebeurtenissen die daarop volgen, kunnen in één ervaring een soort band aangaan, maar om die te ontdekken heb je niets aan een plausibel klinkende verklaring. Er bestaat geen rationeel, maar een &#8211; als u mij deze term toestaat &#8211; magisch verband tussen de aardbeving en het vertrek van de vrouw en de leegte die zij in haar man heeft aangetroffen.
Sluimeren
Hoe werkt dat?
Wat je leest, verbindt zich vanzelf met alles wat je al eens eerder hebt gelezen, gezien, gehoord of meegemaakt. Een verhaal neemt in ieders hoofd vanzelf en meestal onbewust een nieuwe, door dat hoofd bepaalde kleur aan, die ervaren wordt en niet of nauwelijks kan worden beredeneerd. Zaken die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben, kunnen een abstracte, dat wil zeggen niet te beredeneren sensatie oproepen. De mate en intensiteit waarin dat gebeurt, bepaalt de soort ontvankelijkheid van de lezer voor fictie en uiteindelijk ook zijn talent, want ook dat heb je voor lezen nodig.
In het tweede verhaal van Murakami&#8217;s bundel: Landschap met strijkijzer, stookt een groep jongelui onder leiding van de oudere Miyake op het strand een vuur van aangespoeld drijfhout. Uiteindelijk blijven Miyake en het meisje Junko bij het dovende vuur achter. Terloops vertelt ze dat ze ergens mee zit dat niet zo makkelijk over zal gaan. Wat het is, wordt niet duidelijk, er wordt geen enkele hint gegeven; ook het voorafgaande geeft geen uitsluitsel.
&#8216;Wat moet ik nu doen?&#8217; vraagt ze ten slotte aan Miyake.
Waarop hij antwoordt: &#8216;Ik weet het niet. We zouden samen kunnen sterven. Wat vind je daarvan?&#8217;
&#8216;Klinkt wel goed.&#8217;
De aanleiding voor deze opmerkelijke wending is nergens met zoveel woorden in het verhaal te vinden. Goed, de aardbeving in Kobe is in het verhaal eerder even aan bod gekomen, als voorwerp van puberhumor, maar de conclusie dat zowel Miyake als Junko daarvan zo ondersteboven zijn dat ze zouden willen sterven, is te simpel en wordt door het verhaal niet gerechtvaardigd. Het dialoogje komt aanvankelijk als een verrassing, maar wordt bij het verder lezen als &#8216;logisch&#8217; ervaren, zonder dat er evenwel een logische verklaring voor is. Onverwacht is er kennelijk een register in de lezer aangesproken dat tot dan toe had liggen sluimeren, wachtend op een passende gelegenheid, die hij ongetwijfeld niet bij het lezen van zo&#8217;n eenvoudig stukje tekst zou hebben verwacht.
Videoclips
Het volgende verhaal, dat de titel Thailand draagt, laat veel minder aan de verbeelding van de lezer over. Het chagrijn van het belangrijkste personage wordt vrijwel geheel door de auteur verklaard, waarmee het verhaal nogal gewoontjes aandoet en meteen het minste van de bundel blijkt te zijn. Het verhaal dat daarop volgt, Superkikker redt Tokio, slaat weer een heel andere toon aan, wanneer de hoofdpersoon, de heer Katagiri, een reuzenkikker in zijn appartement aantreft die samen met hem Tokyo wil redden.
Deze manier van schrijven is door de bank genomen eerder uit op het magisch moment, opgeroepen door een serie al dan niet samenhangende gebeurtenissen, dan op de klassieke pointe. Dat is niet nieuw, maar het zwaartepunt lag nog wel steeds op het laatste. Dat een verschuiving naar het eerste school zal maken &#8211; als dat niet al is gebeurd &#8211; is niet onwaarschijnlijk. In de videoclips en de reclame vertrouwt men al langer op de verbeelding en het vermogen van het publiek heterogene prikkels in één sensatie te ervaren.
Hermythologiseren
Zijn er oorzaken voor deze gang van zaken te vinden? In de jaren zeventig en in het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw stond de ontmythologisering van de wereld prominent op het programma. De mensheid moest het huichelachtig masker van het &#8216;valse bewustzijn&#8217; afgerukt worden. Omdat er eigenlijk alleen maar duidelijkheid bestond over wat níét gewenst was en onduidelijkheid over wat nu precies wél, dreigde deze beeldenstorm &#8211; want zo kun je het wel noemen &#8211; in de uiterste consequentie uit te monden in een onttoverde, materialistisch en utilitaristisch denkende wereld (als het aan links had gelegen) of in een chaotische en &#8211; ook wat de kunsten betreft &#8211; primitieve gemeenschap van parasieten en keuterboertjes (als de alternatievelingen hun zin hadden gekregen).
Het tij keerde bijtijds, de barricaden werden verlaten. Wat er daarna gebeurde, is niet gemakkelijk onder één noemer te vatten, omdat de na-modernistische tijd geen groot alomvattend plan voor de wereld leek te hebben. De ogenschijnlijke, niet onprettige wanorde die volgde, was geen enkel beletsel voor de kunsten, die inmiddels al schuchter de taak ter hand hadden genomen de wereld met nieuwe, nog niet eerder geziene, gelezen en gehoorde beelden en middelen te hermythologiseren en de betovering opnieuw op zijn merites te beschouwen. Met hulp van de techniek bleek veel mogelijk. Sindsdien is het op dat front niet meer rustig.
In de literatuur werd deze nieuwe tijd het duidelijkst zichtbaar in de poëzie, die het inmiddels futloze parlando en het koude alleen door ingewijden gewaardeerde hermetisme de rug toekeerde. Het verhalend proza bleef vasthouden aan oude modellen omdat publiek en recensentendom, conservatief als ze waren, lieten merken geen nieuwlichterij te blieven. Degelijke romans van klassieke snit moesten en moeten het zijn, met een kop, middenstuk en een staart en het liefst &#8216;soepel geschreven&#8217;, zoals een recensent het onlangs uitdrukte, zodat het &#8216;leest als een trein&#8217;, om een ander te citeren. Losse einden, uitwijdingen, gebeurtenissen zonder kop of staart, zomaar van het dak vallende mussen, parodieën die niet meteen als zodanig opvallen of parodieën die dat helemaal niet zijn, dat alles wordt de arme schrijver onverbiddelijk als onkunde of fout aangerekend. Het is de hedendaagse boekbesprekers &#8211; de paar goede niet te nagesproken &#8211; dan ook aan te rekenen dat ze zich zelden afvragen wat de schrijver en zijn redacteur, die het werk grondiger kennen dan welke recensent ook, bewogen heeft dergelijke elementen bewust in een roman toe te laten. Waarschijnlijk hebben die dat gedaan omdat het ogenschijnlijk vreemde, het uitwijdende, het mateloze, het terloopse, het incident zonder context, de plotseling van het dak vallende mus bij het leven horen, dat nu eenmaal vele onoplosbare en onopgeloste raadsels kent en nog talloze losse eindjes, wanneer het er uiteindelijk mee ophoudt.
De wereld door de literatuur iets van zijn betovering teruggeven, er nieuwe beelden en mythen voor scheppen, is dat de opgave die schrijvers op zich zullen nemen, voorzover ze dat al niet gedaan hebben? Zo dat gebeurt, zal het niet altijd tot beelden vol rozengeur en maneschijn leiden, zoals het werk van A.F.Th. van der Heijden al heeft laten zien, maar dat kan ook niet de bedoeling zijn.
Terug naar Haruki Murakami. In Nederland wordt hij door een grote schare liefhebbers graag gelezen, maar de meeste kranten- en televisieredacties rukken niet op volle sterkte uit wanneer er iets nieuws van hem verschijnt. Dat is jammer. Hoewel hij met zijn miljoenenpubliek niet te beklagen is, zou het goed zijn wanneer hij bij ons de eer en aandacht krijgt die hem toekomt, al was het alleen maar omdat het voor ons literair klimaat geen kwaad kan.
Haruki Murakami, ‘Na de aardbeving’. Verhalen, uit het Japans in het Nederlands vertaald door Elbrich Fennema. Atlas, 192 pagina’s, € 19,90.
‘Blind Willow, sleeping woman’. Uit het Japans in het Engels vertaald door P. Gabriel en J. Rubin. Vintage books, Londen, 436 pagina’s, € 13,95.

Allard Schröder

Literatuur in de nieuwe tijd

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel