R.I.P. Lady Gaga, de laatste kotspartij van het postmodernisme

Ik zit in mijn eentje in de bioscoop. Ik kijk naar haar. Ze draagt geen make-up, een crop top en een strakke spijkerbroek. Ze beweegt zich met de panache van een blue collar New Yorkse. Ze gooit een vuilniszak met een vloeiende beweging in een container. Haar kaken malen kauwgom. De nieuwe Lady Gaga, terug van heel lang weg geweest.

Sinds A Star is Born, waarin Lady Gaga overtuigend naar een Oscar lijkt te reiken, zegt iedereen van haar te houden. Maar ik hield als eerste van haar. Ik bedoel: ik was geen Little Monster. Ik ben bang voor grote concerten en ik krijg het niet voor elkaar om überhaupt fan van iemand te zijn. Ik ben best bereid iemand te aanbidden, maar dat moet dan toch een beetje wederzijds zijn. Dat neemt niet weg dat ik haar op de voet volgde. Mijn obsessie mondde zelfs uit in een masterscriptie, gewijd aan haar werk, al flink wat jaren geleden. Ongedoucht en in het gezelschap van een volle asbak zat ik op mijn studentenkamer over een glamorous leeftijdsgenoot te schrijven, die in alles meester van de elementen leek.

Rammende Eurotrashdeun

Stefanie Joanne Angelina Germanotta is geboren in New York, in een Italiaans-Amerikaanse familie. Ze was een ijverige leerling aan een katholieke eliteschool waar toekomstige socialites als Nicky Hilton ook heen gingen. Ze werd gepest: natuurlijk, zou ik bijna willen zeggen. Niets beter dan het verhaal van het buitenbeentje om de mensen aan je te verbinden. Ze maakte al vroeg muziek, trainde haar stem, speelde in clubs en schreef in eerste instantie voornamelijk voor andere popsterren. Mensen vonden haar niet mooi genoeg om een miljoenenpubliek voor zich te winnen.

Op een dag kreeg ze de kans. Ze kamde haar pony over haar ogen, deed een hooguitgesneden pak aan en kwam met een rammende Eurotrashdeun voor het eerst de huiskamers binnen.

‘Ik ben geen feminist. Ik hou van mannen. Ik juich mannen toe.’

Haar eerste clip bij de single ‘Just Dance’, tien jaar geleden uitgebracht, deed me niet veel. Ja, ze had Bowies bliksemschicht op haar wang geklad en de clip was redelijk gritty, op een soms naar Nan Goldin neigende manier, maar verder was er vooral veel blond en veel been in beeld. Niks nieuws onder de zon. Een popzangeres die heel licht speelt met wat retro-avantgardistische elementen, maar niet al te gek, want het wereldwijde publiek moet zich er lekker bij voelen. Ook waren haar politieke opvattingen aan de – toen – veilige kant. In 2009, toen de nieuwe feministische golf nog niet was losgebarsten zei ze: ‘Ik ben geen feminist. Ik hou van mannen. Ik juich mannen toe.’

In een rolstoel

Maar in de jaren daarna explodeerde ze, soms bijna letterlijk. Waar voorganger Madonna één keer in de zoveel tijd een masker opzette – de SM-meesteres, de spirituele guru, de katholieke maagd –, was bij Lady Gaga sprake van een eindeloze hoeveelheid transformaties, op en door elkaar heen.

Ja, er was de vleesjurk, gemaakt van stukken rauwe biefstuk inclusief een karbonade als pedant hoedje. Maar er waren ook de hoorntjes die uit haar voorhoofd leken te groeien. Het kopje thee dat ze overal mee naar toe nam. De woeste Venus-van-Botticelli-haren. De monumentale Elizabeth I-jurk van latex met de enorme kraag, waarin ze de huidige koningin Elizabeth ontmoette.

En dan haar performances. Het bloed dat over haar buik stroomde bij de MTV-Awards van 2009, waarna ze zich als een dode koe liet optakelen. Of hoe ze als glitterend skelet schokkerig richting een brandende piano bewoog, om daarna bombastisch op de toetsen te rammen en als een engel te zingen.

En soms maakte ze een faux pas, zoals die keer dat ze in een rolstoel optrad, terwijl ze die niet nodig had. In 2011 al problematisch, nu praktisch ondenkbaar.

Bobbel in haar broekje

Een specifieke signatuur leek ze niet te hebben, het verbindende element was juist de diversiteit binnen haar verschijningsvormen. Lady Gaga volgde een lijn die van Andy Warhol via Grace Jones bij David Bowie en Madonna uitkomt, om vervolgens al die invloeden zonder hiërarchie door elkaar heen te gebruiken.

Gaga zette haar lichaam in als een tabula rasa dat zelf geen betekenis droeg. Gender, seksualiteit en zelfs menselijkheid werden continu bevraagd.

Er was de obsessie met fame, die Warhol ook had. Er waren de kostuums die Grace Jones en David Bowie echoden. Er was het met Madonna gedeelde Italiaans-Amerikaanse verleden. Maar Gaga zette, in tegenstelling tot die anderen, haar lichaam in als een tabula rasa, dat iedere keer op expressionistische of dadaïstische wijze werd ingevuld, maar zelf geen betekenis droeg. Gender, seksualiteit en zelfs menselijkheid werden continu bevraagd.

Haar diep uitgesneden topje werd gecombineerd met een bobbel in haar broekje. Haar gezichtsvormen werden door protheses zo veranderd dat ze van een andere planeet leek te komen.

Misschien was Gaga wel de laatste kotspartij van het postmodernisme. Een wervelende, praktisch onnavolgbare brij van verwijzingen en maskers, die niet meer te overtreffen valt.

Elviskuif

Tegelijkertijd ontving ze applaus door zich bij meerdere gelegenheden uit te spreken voor transgenderrechten, de gay community en de vrouwenzaak.

In 2010 voerde ze uitgebreid campagne om de ‘Don’t Ask Don’t Tell’-regel, waarbij soldaten met een queer-identiteit gedwongen werden hun identiteit binnen het leger geheim te houden, te verwerpen. Haar nummer Born this Way werd gepresenteerd als anthem voor iedereen die het gevoel heeft niet aan de norm te voldoen. Ze omarmde haar Little Monsters als verschoppelingen die bij haar, the Mother Monster, vrij konden zijn om te vieren wie ze wilden zijn.

Haar laatste echte waagstuk was de introductie van haar mannelijke alter ego: Jo Calderone. Hij zong op de MTV Music Awards in 2011. Hij had, gek genoeg, niets te maken met de barokke verschijningen waar Gaga haar publiek tot dan toe op trakteerde. Jo Calderone was een Italiaans-Amerikaanse jongen met een Elviskuif, een dun snorretje, een wit T-shirt en een sigaret achter het oor.

In interviews sprak hij over Gaga alsof zij zijn gestoorde ex-vriendin was, maar de ontmaskering bleef uit. Calderone was Calderone: een man uit één stuk. Binnen het oeuvre van Gaga vormde hij op dat moment een vreemde eend in de bijt: er was niets carnavalesks aan zijn verschijning. Jo Calderone behoorde niet tot Gaga’s eindeloze reeks aan verwarrende imago’s, maar vormde simpelweg een zeer overtuigende, realistische vermomming.

De grote goeroe

Maar, zoals dat vaak met popsterren gaat: langzaam begonnen haar bronnen op te drogen. In de jaren daarna veranderde haar team van ontwerpers en imagobewakers, getiteld ‘The Hause of Gaga’, van samenstelling. Mensen vertrokken, andere werden ontslagen.

Er ontstond chaos, misschien was er sprake van wat Kanye Westiaanse hoogmoed aan Gaga’s kant. Er werd een album gefabriceerd, getiteld Artpop (2013), dat zowel pretentieus als compleet oppervlakkig was. En dan niet leeg op de Warholmanier, die er een feest van kon maken om een hamburger te eten, maar werkelijk onbevredigend saai.

Helaas heeft Marina Abramović de gave om popsterren in humorloze kunstenaars met een grote K te transformeren.

Misschien had de beroemde performancekunstenaar Marina Abramović er iets mee te maken. Gaga was gefascineerd door haar, begaf zich naar een landhuis in upstate New York en leerde daar van de grote goeroe zelf. Helaas heeft Abramović de gave om popsterren in humorloze kunstenaars met een grote K te transformeren, die opeens denken dat ze pas werkelijk onvergetelijk zullen worden als ze drie weken lang monotoon schreeuwend op de grond hebben gelegen. Zo ook – tijdelijk – Gaga. En Artpop flopte.

Doodgeblondeerd haar

En even leek het erop dat Gaga definitief zou verdwijnen. Ze had last van depressies en van allerlei ziektes. Ze viel tijdens een concert. Tours werden gecanceld. Er verschenen foto’s van haar, nu echt in een rolstoel. Ongelukkig, met gekromde rug.

Ze maakte wat uitstapjes met jazzlegende Tony Bennett en toonde daar, in klassiek zwart met verlegen blik, nog maar eens hoe vaardig ze kan zingen.

Er kwam een documentaire, waarin ze ons vooral onverbloemd haar door pijn geteisterde lichaam toonde. Masseurs, dokters, kleedsters: we waren getuige van een eindeloze parade van geduw en getrek, waarin zij steeds kleiner, naakter en kwetsbaarder werd.

Wat overbleef was een vrouw in een vale joggingbroek, met doodgeblondeerd haar. Een nieuwe Gaga, een Amerikaanse middle of the road-vrouw.

Burgermeisje met gouden stem

Op haar laatste album, dat ze in 2016 maakte, probeerde ze dan ook afstand te nemen van alles wat haar tot die tijd definieerde. Geen circus meer, maar een roze cowboyhoed en steil blond haar. Alleen al in de titel, Joanne, klonk de behoefte opnieuw te beginnen door haar afkomst te eren. Joanne is Gaga’s tante, gestorven aan lupus, naar wie ze vernoemd is. Wat we voorgeschoteld kregen was een degelijk rockalbum van een vrouw die deed alsof ze eindelijk grounded was door zichzelf zonder opsmuk binnen een muziektraditie te plaatsen.

Joanne werd redelijk goed ontvangen, al leverde het haar geen glorieuze comeback op. Maar daar was dan, net over de helft van 2018, de klapper die alle ogen weer op haar richtte. A Star is Born, de derde remake van een film uit 1937, geregisseerd en geschreven door Bradley Cooper. Gaga had al eerder verdienstelijk geacteerd, onder meer in American Horror Story. Ze verscheen daar als een doorschijnend witte menseneter met bloedrode lippen, in de erotisch geladen vampiertraditie die Bram Stokers Dracula en Interview with the Vampire al eerder inzetten.

Vreemd genoeg lijken Ally’s optredens als popfenomeen wel een parodie op de prestaties van Gaga zelf. Ally’s act is zouteloos: van de ‘gekke’ rode Jessica Rabbit-haren tot aan de brave choreografietjes

In A Star is Born volgen we het pad van Ally, het burgermeisje met de gouden stem die door een gearriveerde countryzanger (Bradley Cooper) wordt bemind en gelanceerd. Uiteindelijk kosten zijn verslavingen hem de kop en blijft zij alleen achter: gevierd en doodeenzaam. Ally’s verhaal hint naar dat van Lady Gaga zelf: van pianospelende kroegzangeres die omwille van haar grote neus bang is nooit geliefd te zijn, naar dansende en pompende mega-act. Maar vreemd genoeg lijken Ally’s optredens als popfenomeen eerder een parodie op de prestaties van Gaga zelf. Ally’s act is zouteloos: van de ‘gekke’ rode Jessica Rabbit-haren tot aan de brave choreografietjes. Alsof de filmmakers geen zin hadden om heel lang na te denken over wat Ally dan precies voor soort artiest is: een flauwe, clichématige illustratie van haar werk is voldoende.

Object in mannenhanden

De film gaat dan ook veel meer over countryzanger Jack. Ally is slechts object in mannenhanden: eerst die van haar vader, dan die van Jack, dan die van haar manager. Jack kan een taart in haar gezicht smeren of op het podium waar zij haar eerste Grammy ontvangt in zijn broek pissen: ze blijft bij hem.

Ally spreekt niet voor zichzelf, Jack praat door middel van haar lijf.

Of, zoals publicist Lindsey Romaine in een blog schreef: ‘De film gaat over de manier waarop vrouwen slechts als kader dienen voor het verhaal van mannelijke pijn en angst. De film gaat over hoe vrouwen maar doen en maar doen en maar doen en gestraft worden voor hun liefde, zorg en voor hun bestaan.’

Aan het einde lonkt er geen bevrijding: in de laatste scène zingt Ally tijdens Jacks herdenking een duet met hem in haar eentje. Ze imiteert zijn stem. Zelfs nu spreekt ze niet voor zichzelf, maar praat hij door middel van haar lijf.

Decolleté tot aan haar navel

Terwijl ik in die bioscoopzaal zit, slaat de twijfel hevig toe. Hoe kan Lady Gaga, zeker in deze tijd, zich aan zo’n truttig sprookje overleveren? Ziet ze dan niet wat er om haar heen gebeurt? Dat film- en seriemakers steeds progressiever en inclusiever zijn? En vooral: is ze dan echt haar neusje voor vernieuwing verloren? A Star is Born is een (tranentrekkend) vehikel voor de gemiddelde Trumpstemmer: een conservatief melodrama voor de grote massa die verlangt naar vroegere tijden toen vrouwen nog van mannen waren.

In oktober zie ik Lady Gaga op de rode loper van Cannes als Hollywooddiva uit de jaren twintig paraderen. De juiste jurk, de juiste glimlach: een klassieke schoonheid, rechtstreeks van Sunset Boulevard. Weer later verschijnt ze bij de Amerikaanse Elle Awards in een oversized, maar prachtig gesneden pak (met decolleté tot aan haar navel) en speecht ze eindeloos en hevig geëmotioneerd over haar ervaringen met seksueel grensoverschrijdend gedrag in Hollywood. In haar inleiding vertelt ze minutenlang hoe ze ’s ochtends allerlei jurken past ‘met het verdrietige gevoel in mijn hart dat het alleen maar gaat om wat ik aantrek’ tot ze (wát toevallig) een veel te groot mannenkostuum in de hoek van de kamer ziet hangen en besluit dat ze daarmee de mensen tegemoet gaat treden, omdat ze de kraaltjes en veren haat. In haar verdere betoog spreekt ze voornamelijk over de kracht en intelligentie van vrouwen. Of nee: van Hollywoodvrouwen.

Drie weken later neemt ze bij de Patron of the Artist Awards in een glamorous en strapless jurk een award in ontvangst en vertelt ze over het belang van zorg voor geestelijke problemen in – jawel – Hollywood.

Ze draait wat de mensen van haar vragen. Een beetje progressiviteit, de juiste outfit op het juiste moment en vooral heel veel goed getimede authenticiteit om de mensen thuis aan het huilen te maken.

En inderdaad: a star is born. Lady Gaga zal die Oscar waarschijnlijk wel krijgen, als nieuwe darling van Tinseltown. Was ze eerst nog een ambigue verschijning die performances óver roem maakte, inmiddels is ze definitief de roem zelf geworden. En zoals dat gaat bij mainstream grote sterren: echt spannend zijn ze nooit. Haar maskers zijn definitief gevallen, wat over blijft is Lady Gaga zelf. Een tabula rasa die keurig draait wat de mensen van haar vragen. Een beetje progressiviteit zo hier en daar, de juiste outfit op het juiste moment en vooral heel veel precies goed getimede authenticiteit om de mensen thuis aan het huilen te maken.

Ik loop uit de bioscoop naar huis. Aan de keukentafel zet ik de grote hit uit A Star is Born, het duet ‘Shallow’ op, en dwing mijn vriend de teksten van Bradley Cooper op zich te nemen. Ik doe haar stem. Het is heerlijk, haar mooiste nummer wat mij betreft.

Maar de liefde is voorbij.