<h5>Spullenbazen in zwaar weer</h5>
<p>Als zijn zoons ergens willen komen in het leven, dan moeten ze niet op de kermis blijven. Dat heeft hij ze altijd gezegd. Jan, zesde generatie van het Haags kermisgeslacht Vermolen, puft een wolk Marlbo­ro-rook uit zijn mondhoek en kijkt op naar zijn oliebollenkraam; een baken van kleur en licht op een verder koud en grijs Spui.</p>
<p>Het is januari. De ijzige wind die vanonder het zeil aan de voorzijde van de kraam naar binnen waait, blaast de frituurwalm alle kanten op. Nu de feestdagen achter de rug zijn, gaan de zaken maar moeizaam. ‘Op sommige dagen is mijn trots het enige dat me op de kermis houdt,’ zegt Jan. ‘Ik werk me kapot voor een scheet en drie knikkers. Maar goed, de dag daarna denk ik weer: wat ben ik gezegend dat ik hier deel van uitmaak. Dat ik een kermisjongen ben.’</p>
<p>‘Lekkâh bikkûh’, zegt de zijdeur van de kraam waarin hij minstens tachtig uur per week doorbrengt. Beslag draaien, in trays spuiten, frituren, omdraaien, uitlekken, in de vitrine leggen, suiker erop. Hij had ook een aparte frietkraam, maar omdat het uitbaten en onderhouden te kostbaar werd, is zijn huidige kraam nu om te bouwen. Friet op kermissen in de zomer, oliebollen op het Haagse Spui in de winter. Op zijn achtenzestigste hoopt Jan met pensioen te kunnen, maar die hoop slinkt met het seizoen. Samen met zijn vrouw, die ook fulltime in de oliebollen werkt, leeft hij van een inkomen dat vergelijkbaar is met een kleine uitkering. De kermiswereld verlaten is geen optie. Jan heeft alleen lagere school gehad. En ja, de school van het leven natuurlijk, maar dat telt niet op een cv.</p>
<p>Jan neemt zijn telefoon op. ‘Hee pikkemoos. Gefeliciteerd hè jongen. Moet je vanmiddag ook trainen? Mama en ik komen straks naar je toe. Doe je best hè? Dag jongen.’</p>
<p>‘Pikkemoos’ is de jongste zoon uit het gezin Vermolen, die sinds twee jaar in Enschede woont omdat hij bij FC Twente de jeugdopleiding tot keeper volgt. Hij is jarig vandaag. ‘Ze-ven-tien,’ mompelt Jan. Hij veegt wat opgewelde tranen weg. ‘Als ik het over mijn zoons heb, dan word ik zo emotioneel. Ik sta ’s ochtends op, regel wat zaken, ga naar de kraam en kom pas ’s avonds laat weer thuis. Ik heb altijd zo veel gewerkt, ik had mijn jongens wel wat meer willen zien.’</p>
<h5>Bieden</h5>
<p>De kermis verkeert in zwaar weer. Terwijl exploitanten (in jargon: spullenbazen) zich geconfronteerd zien met steeds hogere kosten als gevolg van gemeentelijke regelgeving, lopen hun inkomsten terug door de economische crisis. Goed personeel is nauwelijks meer te vinden, en de concurrentie is groot. Onder­tus­sen raakt het sociale karakter van de kermis alsmaar verder naar de achtergrond.</p>
<p>Veel faillissementen zijn er nog niet aangevraagd; de kermismens is taai. Wel is ongeveer de helft van alle attractiehouders tegenwoordig genoodzaakt ook buiten het seizoen, dat ongeveer loopt van maart tot oktober, door te werken. Voor hen is thuis uitrusten van acht maanden rondreizen en veertienurige werkdagen er niet meer bij. Of zoals Jan Vermolen het verwoordt: ‘Zonder onze winteractiviteiten gaan we allemaal dood.’</p>
<p>Vraag Jan naar de oorzaak van dit alles en hij wijst meteen naar de gemeentes. Nee, begin bij hem niet over alle wetten en regels waar hij en andere spullenbazen de laatste jaren mee te maken krijgen. Recent nog stelde hij met een groep collega’s een eisenlijst op, bedoeld om uit te delen in elke plaats waar hij met zijn friet en oliebollen staat. ‘Zoals het nu is geregeld, krijgen wij als kermisjongens twintig A4’tjes mee van gemeentes, met allerlei belachelijke regels waar we ons aan moeten houden. Niet te veel herrie maken, om zo-en-zo laat het licht uit, dat soort dingen. Maar wij hebben nooit iets te zeggen gehad over de manier waarop zij met óns omgaan. Dus we gaan dingen eisen. Dat ze plaats maken voor een kermisdorp waar de kermismensen hun slaapwagen kunnen stallen, bijvoorbeeld. Het zal mij benieuwen hoeveel gemeentes hier iets mee gaan doen. Het is zo geen leven.’</p>
<p>Doorn in het oog van menige spullenbaas is het open verpachtingsbeleid dat veel gemeentes voeren. Daarbij mag iedere attractiehouder bieden op een aangeboden standplaats. Naar uiterlijk of reputatie van een attractie wordt nauwelijks gekeken. Omdat de concurrentie onder exploitanten steeds verder toeneemt en er op elke kermis maar plaats is voor één zweefmolen of reuzenrad, is het effect van deze manier van verpachten dat de standplaatsprijzen alsmaar hoger komen te liggen, en dat ‘open’ kermissen steeds vaker te duur zijn voor kleinere exploitanten.</p>
<h5>Standplaats: 95.000 euro</h5>
<p>Voor iemand als Berry Ketelaars uit Tilburg bijvoorbeeld. Hij behaalde enkele jaren geleden zijn hbo-bachelor vrijetijdsmanagement, rolde via zijn schoonfamilie de kermiswereld in en draait tegenwoordig de ouderwetse Rups: een treintje dat rondjes rijdt over een kronkelende rail. Halverwege de rit gaat er een doek over het treintje heen, en rijd je een paar rondjes in het donker. Reuze spannend voor kleine kinderen.</p>
<p>We spreken Berry op de dag waarop de inschrijving is geopend voor de kermis in zijn woonplaats Tilburg. De grootste, best bezochte, maar door open verpachting ook duurste kermis van het land om te staan. Berry doet geen moeite om zijn Rups voor ‘Tilburg’ in te schrijven. De duurste standplaats kostte er vorig jaar 95.000 euro. Dat is nog exclusief de kosten voor stroom, personeel, transport en onderhoud. Al die kosten bij elkaar opgeteld, moeten worden terugverdiend met alleen de kaartverkoop. Bij attracties met een kleine capaciteit is dat praktisch onmogelijk. ‘Bieden op Tilburg heeft voor mij geen nut,’ zegt Berry. ‘Als je al een enorm bedrag kwijt bent aan het huren van je standplaats, en je verdient dat niet terug met je kaartverkoop, dan heb je een hele week voor niks gewerkt. Dat kun je in deze tijd niet te vaak hebben.’</p>
<p>Het enige wat exploitanten als Berry kunnen doen, is op dure kermissen hun ticketprijs verhogen. Maar in de praktijk komt het nogal eens voor dat plaatselijke wethouders een maximum stellen aan hoeveel een kaartje voor een attractie mag kosten. Om het leuk te houden voor de bezoeker. Die bemoeienis wordt door de Nederlandse kermisvakbond BOVAK ‘buitensporig’ genoemd.</p>
<p>En als attractiehouders wel vrij zijn om hun ticketprijs te bepalen, dan dient zich een ander probleem aan: de crisis. Consumenten geven aanzienlijk minder uit. Berry: ‘Ik snap het als klanten klagen over de hoge ritprijs. Daarom verhuur ik mijn attractie vaak, inclusief personeel, voor evenementen of personeelsfeesten. Dan betaalt de organisatie mij een vast bedrag en de bezoekers mogen vervolgens gratis draaien.’</p>
<p>Maar ook dat levert nauwelijks genoeg op om buiten het kermisseizoen wat gas terug te kunnen nemen. Dus werkt Berry ’s winters bij een autoverhuurbedrijf. Koffie zetten, administratie bijhouden, auto’s parkeren. Heeft hij in elk geval brood op de plank.</p>
<p>Kermisvakbond BOVAK organiseert regelmatig bijeenkomsten waarbij spullenbazen met wethouders in gesprek gaan over de toekomst van de kermis. Heikel punt voor de vakbond is dat veel gemeentes de verwachte kermiswinst opnemen in hun begroting. ‘Zó’n foute zet,’ zegt BOVAK-voorzitter Nicole Vermolen (geen familie van Jan). ‘Blijkt die beraamde winst namelijk tegen te vallen, dan zal het geld ergens anders vandaan moeten komen. Om dat te voorkomen, maken sommige gemeentes het voor de zekerheid alvast duur voor de exploitanten.’ Vermolen, zelf VVD-raadslid in Den Bosch, is er stellig over: ‘Wat mij betreft zouden gemeentes helemaal niks moeten verdienen aan de kermis. Geen euro.’</p>
<h5>Roemeens personeel</h5>
<p>Net als veel andere spullenbazen probeert Marinus de Weijer ’s winters het hoofd boven water te houden door oliebollen te bakken. On­dertussen hij is in afwachting van zijn nieuwe attractie: de Ultimate. Veertien meter breed, elf meter diep, zeshonderdduizend euro aan staal en licht. Slingert zestien mensen vijfentwintig meter hoog de lucht in. Hiervoor draaide Marinus zeventien jaar lang de Techno Dance, een apparaat dat bestaat uit een ronddraaiende kern met armen, waarvan de karretjes op en neer bewegen, als de klappende vleugels van een meeuw. Niet dat hij er zelf ooit in is geweest. Niks voor hem. In zijn nieuwe Ulti­mate gaat hij trouwens ook niet. Hoogtevrees.</p>
<p>Marinus, woonachtig in Emmerich, net over de Duitse grens, heeft de Techno Dance niet alleen verkocht omdat hij toe was aan iets nieuws. Ook om economische redenen is de Ultimate aantrekkelijker. Hij kan vervoerd worden met maar één vrachtwagen; dat scheelt brandstof- en verzekeringskosten ten opzichte van de twee wagens die hij nu gebruikt. Voor het opbouwen en afbreken van zijn nieuwe attractie is daarnaast minder personeel nodig. Zoals de meeste exploitanten heeft ook Marinus moeite met het vinden van goede werklui. Zijn zoon werkt ook op de kermis, maar die heeft een eigen attractie: de kinder-bungee. Zijn dochter doet helemaal niks in de kermiswereld. Marinus: ‘Zij heeft een eigen leven.’</p>
<p>Vacatures plaatsen heeft geen nut. Neder­land­se jongeren kiezen vrijwel nooit meer voor een baan op de kermis, volgens Marinus omdat ze ‘niet meer hard willen werken’. De laatste jaren nemen steeds meer spullenbazen daarom Pools of Roemeens personeel in dienst, dat wél bereid is lange dagen te maken en veel van huis te zijn voor een salaris dat niet ver boven het minimumloon ligt.</p>
<p>Marinus ziet daar niks in. ‘Ik durf dat gewoon niet aan. Veiligheid is bij een attractie zoals die van mij het hoogste goed. Het zou toch slordig zijn als ik een buitenlander aan zou nemen die niet kan zeggen: “Mevrouw, uw beugel zit niet goed, zo gaat u uit het karretje vallen.”’</p>
<h5>Jongleren met frikadellen</h5>
<p>Marinus is niet de enige die zijn bedenkingen heeft over ‘buitenlanders’ in de kermiswereld. Ook over de oneerlijke concurrentie van buitenlandse attractiehouders zijn sommige Nederlandse spullenbazen slecht te spreken. ‘Buitenlanders,’ zegt Jan Vermolen, ‘hebben niet te maken met allerlei beleidsregels waar wij ons wel aan moeten houden. Ze hoeven zich bijvoorbeeld niet altijd voor kermissen in te schrijven en mazzelen daardoor vaak met lagere pachtprijzen.’</p>
<p>Onlangs berichtte De Telegraaf over exploitanten die de veiligheidskeuringen van hun attractie zouden afkopen. Het zijn hardnekkige geruchten die maar moeilijk hard te maken zijn. Bij BOVAK-voorzitter Nicole Vermolen wil het er niet in dat Nederlandse exploitanten zich aan dergelijke praktijken schuldig maken, maar het zou haar niets verbazen als buitenlandse attractiehouders dat wél blijken te doen. ‘Er zit,’ zo weet ze te vertellen, ‘een maas in de wet die het mogelijk maakt voor buitenlandse exploitanten om zonder volledige keuring op Nederlandse kermissen te staan.’</p>
<p>Jan Vermolen moet moeite doen om niet al te vaak terug te verlangen naar vroeger. Omdat het ook hem zwaar valt fatsoenlijk personeel te vinden, probeert hij in zijn kraam zo veel mogelijk zelf te doen, maar dat gaat wél ten koste van de amusementswaarde die hij zo belangrijk vindt. ‘Kijk, als ik tijd van leven heb, dan kan ik er een show van maken. Beetje jongleren met frikadellen, friet in de lucht gooien, pirouette draaien, zout erop strooien.’ Zijn helblauwe ogen lichten op. ‘Zo was de kermis vroeger, in de tijd van mijn opa en mijn vader. Het was geen verzameling van attracties met oorverdovende stampmuziek. Het was een plek waar echte artiesten samen kwamen, een plek vol variété. Ik heb wel eens een oude opname gezien van de tijd waarin mijn vader op de kermis stond. Zag je een man bij de zweefmolen, die stond daar in een vliegenierspak zijn attractie te exploiteren alsof hij nog nooit wat mooiers gedaan had. Ik zeg je: de dag dat ik weer rustig met frikadellen kan jongleren, is de dag dat de kermis weer is waar hij moet zijn.’</p>
<h5>Missen</h5>
<p>Tja, vroeger. BOVAK-voorzitter Nicole Vermolen zou graag een kermistraditie hersteld zien die van nog langer geleden stamt: de nauwe band tussen de kermis en de katholieke kerk.</p>
<p>Begin december ging ze namens haar vakbond op bezoek bij de paus. Met haar in de audiëntiezaal bevonden zich nog zesduizend andere circus- en kermismensen, die vanuit alle hoeken van Europa naar het Vaticaan waren afgereisd om hun vak te promoten. Omdat de BOVAK een audiëntieverzoek had ingediend, kreeg Vermolen de gelegenheid om even hoogstpersoonlijk met de paus te praten. Na zijn ring te hebben gekust, sprak ze haar zorgen uit over de steeds verder verwaterde band tussen de kerk en de kermis – iets wat ze overigens twee keer moest doen, omdat er de eerste keer een fanfareband doorheen begon te spelen. Met het terugbrengen van de aloude traditie, betoogde Vermolen, zouden zowel de kermis als de kerk op meer publiek kunnen rekenen, wat het voortbestaan van beide zou kunnen helpen. Een boodschap die de paus ter harte zei te nemen.</p>
<p>Bernhard van Welzenes was er ook bij, in de audiëntiezaal. Van Welzenes is aalmoezenier.</p>
<p>Zo neemt hij zijn telefoon ook op. ‘Ja hallo, met de aalmoezenier.’ Naast het dopen van schipperskinderen en het zegenen van circusdieren legt hij zich vooral toe op het trouwen van kermislui. Het herstellen van de band tussen kerk en kermis is volgens de Nijmegenaar belangrijk omdat het wangedrag zou kunnen tegengaan. ‘Als mensen gaan vechten, drinken of gebruiken, dan komt dat vaak doordat ze een leegte voelen. God zou die leegte kunnen vullen, maar contact met anderen kan dat ook. Gemeenschapszin is wat een kermis succesvol maakt, en van tevoren samenkomen tijdens een kerkdienst en met elkaar praten zorgt voor bezinning. Stoer doen hoeft dan niet meer.’</p>
<p>De koppeling kerk-kermis is niet typisch iets uit het Roomse Zuiden. Van Welzenes verzorgt ook regelmatig kermismissen in Laren, Utrecht en Hoorn. Vaak vindt die dienst plaats in de botsauto’s. Er wordt een orgel geregeld dat naast de attractie wordt gezet. De aalmoezenier: ‘Soms heb ik zin om eens gek te doen, en dan ga ik zelf in zo’n karretje zitten tijdens de mis. Dat is nog best moeilijk met een gewaad aan.’</p>
<h5>Door blijven bakken</h5>
<p>Over anderhalve maand begint het nieuwe kermisseizoen weer. Voor de exploitanten betekent dat ook: nieuwe sores. In het Lenteakkoord dat in april 2012 door vijf politieke partijen werd ondertekend staat namelijk dat er vanaf 2013 in Nederland geen gebruik meer mag worden gemaakt van ‘rode’ diesel. Dat is diesel die onder een verlaagd accijnstarief valt, speciaal bedoeld voor voer- en vaartuigen die geen gebruik maken van de openbare weg. De meeste exploitanten hebben op rode diesel lopende aggregaten waarmee ze hun attracties van stroom voorzien. Nu er alleen nog maar ‘witte’ diesel mag worden gebruikt, die per liter 17 cent duurder is, kunnen veel spullenbazen die aggregaten niet meer betalen.</p>
<p>Er is nog wel een andere mogelijkheid om aan stroom te komen: gebruik maken van de stroomkastjes die gemeentes beschikbaar stellen. Maar dan zijn de exploitanten dus wel volledig afhankelijk van de tarieven van lokale leveranciers. Gevaarlijk, vindt Nicole Vermo­len. Haar vakbond heeft al acties aangekondigd. Het belooft een druk jaar te worden voor de BOVAK.</p>
<p>Voor Jan Vermolen zit er voorlopig niets anders op dan stug door blijven bakken. Oliebollen in de winter, friet in de zomer, en dat nog zeker een jaar of twintig. Zittend op zijn aanrecht steekt hij een nieuwe Marlboro aan, neemt een slok koffie uit zijn mok en staart nergens naar. ‘Ik reed een keer in mijn truck van de ene kermis naar de andere kermis, oliebollenkraam achter me aan. En toen keek ik uit mijn raam, zat er een man in alle rust langs de waterkant op een klapstoeltje. Koelbox erbij, hengeltje in de hand. Dat ben ik nooit vergeten. Als ik ooit nog eens vrije tijd krijg, dan is dat wat ik ga doen. Zitten en vissen.’</p>


Vera Mulder

Koude kermis

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips