Schrijfster en juriste
Ik ben het absoluut niet eens met Harold Pinter. De literatuur is niet het exclusieve terrein van de waarheid en de politiek niet dat van de leugen, zoals hij in zijn Nobelprijsrede beweerde. Objectieve waarheid bestaat sowieso niet, in de literatuur noch in de politiek. In de literatuur gaat het alleen om subjectieve waarheid. En in de politiek gaat het heel nuchter om het afwegen van belangen en om goed bestuur.
Ik ben door en door politiek en dankzij mijn bekendheid als schrijver heb ik vanzelf een groot gehoor voor mijn mening. Ik heb me bij de laatste verkiezingen samen met Günter Grass en enkele andere schrijvers voor de SPD ingezet. En dat terwijl ik helemaal geen SPD-mens ben. Ik heb niet zozeer vóór de SPD geijverd alswel tégen de CDU, die een absolute conservatieve meerderheid dreigde te krijgen. Daar was ik bang voor. Maar toen ik mijn kruisje op het stembiljet moest zetten, heb ik lang geaarzeld of ik wel SPD zou kiezen.
Politieke partijen zijn sowieso ten dode opgeschreven. Ik durf te voorspellen dat ze nog hooguit twintig jaar te gaan hebben. Voor de identiteit van mensen van mijn generatie hebben ze geen enkele betekenis. Partijen bieden je hele pakketten aan waarin allerlei belangen zijn samengebundeld. Als ik voor de liberalen stem vanwege hun burgerrechts­idealen, krijg ik er ook hun economische lariekoek bij. Als ik voor de Groenen stem vanwege hun atoompolitiek, kies ik ook voor zulke onzin als statiegeld op blikjes. Hoe moet je daar nou een keuze uit maken?
Je kunt je als schrijver ook op andere manieren politiek engageren. Dan moet je politiek wel breder opvatten dan Pinter, die het alleen maar over de grote machtspolitiek heeft. Politiek omvat het hele menselijke samenleven. In mijn essays, maar ook in mijn romans, stel ik diagnosen van de samenleving en die zou ik wel degelijk politiek willen noemen, al hebben ze niets met partijpolitiek te maken.
Neem mijn roman ‘Speeldrift’. daarin gaat het om de situatie waarin er geen gemeenschappelijke waarden meer zijn. Die situatie drijf ik op de spits. De scholieren Ada en Alev zijn elke moraal voorbij. Ze ontwerpen hun eigen regels en baseren zich daarbij op de spel­theorie, een wiskundige methode om beslissingen te nemen. Dat pakt wreed uit en dat zet ik nogal kras neer. Maar dat is niet meer dan een literair middel om een onmiskenbare tendens te laten zien. We hebben heel veel waarden afgebouwd en dan gaan mensen hun eigen regels stellen. Het slachtoffer van hun spel is de leraar Smutek, een naar Duitsland uitgeweken Pool. Smutek komt uit een wereld waarin de waarden nog intact zijn. Polen beschikt met zijn katholicisme over een ruime voorraad basiswaarden. Uitgerekend die Smutek raakt in handen van Ada en Alev, die hem in een seksueel dilemma dwingen. Ze chanteren hem, maar niet om geld, het gaat hun om kennis. Het is pure experimenteerdrift. Ze willen zien of hun speltheorie werkt. En ze willen Smutek aan het verstand brengen dat hij in ketenen leeft. Eigenlijk zijn ze klassieke vrerlichters.
Ada en Alev staan voor de toestand waarin we ons bevinden. Ze zijn pubers die hun eerste stappen zetten in de ontdekking van de wereld. De puberteit is in mijn ogen een symbool voor de collectieve toestand die optreedt wanneer waardensystemen instorten en er een fase van grote omwentelingen aanbreekt. De puberteit staat voor gebrek aan oriëntatie en angst. In die zin zijn Ada en Alev allegorische figuren. Daarom praten en handelen ze ook niet als scholieren. Ze hebben het over Nietzsche en Musil, over speltheorie en pragmatisme. Het zijn voor een groot deel kunstmatige figuren.
Als juriste hecht ik erg aan de rol die de rechter aan het eind van het verhaal speelt. Alev en Smutek komen voor het gerecht en Ada treedt als getuige op. De rechter, die ik “koude Sofie” noem, is erg onder de indruk van Ada’s getuigenis. Voor het eerst in haar loopbaan wordt de koele rationaliste geconfronteerd met iemand die totaal amoreel is. Dan beseft ze dat ze zelf ook geen antwoorden heeft. Gewoonlijk gaat een rechter bij zichzelf te rade om te besluiten onder welke regel een casus valt. Maar de morele oersoep waaruit ze dan put, is er niet meer. Daarom heft ze de handen, velt ze geen oordeel en verwijst ze de zaak door naar een hogere instantie.
Let wel, dit is allemaal sciencefiction. Ik ga uit van een situatie waarin het postnihilistische mensbeeld van Ada en Alev overheerst. Dat is in werkelijkheid nog niet het geval. Net zomin als dat er in de werkelijkheid helemaal geen waarden meer zouden zijn. Voor de verloren waarden is namelijk een belangrijke nieuwe waarde in de plaats getreden: de individuele en maatschappelijke vrijheid. Het verlies van waarden zie ik daarom niet als een bedreiging of als een voorbode van de ondergang van het Avondland. Het is een bijverschijnsel van de vrijheid waar onze voorouders tweehonderdvijftig jaar lang voor hebben gevochten.
We zitten op een enorme tank van vrijheid en daar moeten we behoedzaam mee omgaan. Individuele vrijheid brengt een hoop verantwoordelijkheid met zich mee en daar zijn we nog niet zo goed in, dat moeten we nog leren. Praat maar eens met mensen van zestien, achttien, twintig jaar. Voor hen is het gebrek aan oriëntatie een groot probleem. Ze leven in een wereld met een ongekende vrijheid die ze niet zelf hebben hoeven te veroveren door regels en taboes te doorbreken. Hun vrijheid is legitiem en zelfs gewenst. Hoe moeten ze er dan achter komen hoe ze moeten leven?
Existentialisten als Sartre hadden het ook over vrijheid en verantwoordelijkheid. Maar die kwamen uit een wereld waarin solide waarden heersten. Die gingen rustig op de grond zitten en dachten over de kosmos na. De jonge mensen van nu vliegen door de kosmos, die praten niet over ongebondenheid, maar ervaren die aan den lijve.
Het besef van die ongekende vrijheid is de eerste stap op weg naar verantwoordelijkheid. De tweede stap is dat je je weliswaar een individu waant, maar dat je weet dat je niet op jezelf staat, dat je bent ingebed in een systeem van sociale betrekkingen.
Dat lijkt een eenvoudige waarheid, maar het punt is dat je die tegenwoordig niet meer zo vanzelfsprekend krijgt aangereikt als vroeger, toen huwelijk, kerk en vaderland het leven richting gaven. Die instituties hebben afgedaan. De derde stap is dan dat je je eigen handelen beoordeelt aan de hand van de vraag of het anderen schaadt of voordeel brengt. Als je die stap maakt, ben je al een behoorlijk verantwoordelijk iemand, ook al draag je die verantwoordelijkheid alleen maar tegenover je vrienden, je kinderen of je ouders.
Ik betreur het dat men tegenwoordig niet meer utopisch denkt. Er zijn geen mensen meer die zich afvragen: okay, als er dan geen verbindende waarden meer zijn, hoe willen we dan met elkaar samenleven? We zien onze samenleving als iets onveranderlijks, als het eindpunt van een ontwikkeling. Fundamentele kritiek op de democratie is onmogelijk, dan ben je meteen een staatsverrader. Ik vind dat gevaarlijk. Democratie is niet de laatste staatsvorm. De mensheid bestaat al duizenden jaren, het is onwaarschijnlijk dat er na de democratie niets meer komt. En je hebt utopieën nodig om je hoofd schoon te vegen en je op die toekomst voor te bereiden.
Als alternatief voor de huidige democratische instellingen denk ik aan zelfregulatieve processen. Kijk naar het internet, de meest omvattende levensvorm die we nu hebben. Daar spelen wetten en regels nauwelijks een rol. Het recht is er nog amper doorgedrongen, behalve als het om klassieke vormen van criminaliteit gaat zoals diefstal en bedrog. De meeste processen die zich op het internet afspelen, zijn zelfregulerend. Mensen blijken heel goed tot wederzijds nut met elkaar te kunnen samenwerken. Ze worden niet meteen moordenaars en querulanten zodra je ze van de riem laat.
Ik heb veel in Bosnië gereisd en heb daar een boek over geschreven. In Bosnië moeten de mensen zichzelf zien te redden en dat lukt ze tot op zekere hoogte goed. Ondertussen verkeert het land in chaos, voornamelijk door de pogingen het te helpen. Het is een protectoraat, het is op een onnatuurlijke manier in tweeën gedeeld, het systeem is corrupt, op alle terreinen van het leven zijn er problemen. Maar als je de mensen erop wijst dat er voor de situatie in hun land geen enkele volkenrechtelijke legitimatie bestaat, halen ze hun schouders op. Voor hen heeft het volkenrecht geen enkele waarde.
Het staat er treurig voor met het volkenrecht. Volkenrecht is mijn vak, ik schrijf er mijn dissertatie over. Het bestaat voornamelijk in theorie, er is geen echte praktijk, er zijn geen krachtige instituten die het volkenrecht handhaven. Er is bijvoorbeeld niemand die de voormalige Groenen-minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer voor het gerecht daagt omdat hij zonder volkenrechtelijke legitimatie militair in Joegoslavië heeft ingegrepen. En er zijn steeds meer landen die net als de Verenigde Staten zeggen dat het ze geen reet kan schelen wat het volkenrecht zegt.
Maar het volkenrecht is mij te dierbaar om me daardoor te laten frustreren. Ondanks alles blijf ik hopen dat de politiek eens wakker zal worden en het volkenrecht serieus zal nemen. Ik wil het utopische idee niet opgeven dat het mogelijk is mensen te laten inzien dat ze er wel bij varen wanneer ze zich aan gemeenschappelijke regels houden. Daarom blijf ik me inzetten voor het volkenrecht. Ik hou graag de moed erin. Ik heb niet voor niets mijn roman Speeldrift een nogal kitscherig happy end gegeven. Veel lezers hadden na alle wreedheid en geweld het liefst een destructief einde gewild, waarin alles kapot zou gaan en er doden zouden vallen. Maar ik laat Smutek en Ada verliefd de opgaande zon tegemoet rijden. Dat vonden veel lezers een provocatie. En dat was het ook.

Antoine Verbij

Juli Zeh

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel