Interview / Schrijver Adam Johnson
Alles is klein naast Adam Johnson; de tafel in het Italiaanse restaurant, de serveersters, het glas warme gin in zijn kolenschop van een hand. Johnson (1967) is een geïnteresseerde, goedlachse, charmante Amerikaan. Hij vertelt over zijn drie kinderen die, net als zijn vrouw en hijzelf, aan vechtsport doen (&#8216;Mijn vrouw beheerst een wrede beenklem!&#8217;) en over zijn baan als docent creative writing aan Stanford University. Zijn grootlijvige kalmte is prettig en werkt aanstekelijk. Na het eten, als we buiten staan, wijst hij naar twee flikkerende lichtpuntjes in het zwarte hemelgewelf. &#8216;Jupiter en Orion,&#8217; zegt hij achteloos.
Het gemak waarmee Johnson zich in het buitenland voortbeweegt, zal hem ook tijdens zijn bezoek aan Noord-Korea goed van pas zijn gekomen. Elke minuut van de dag werd hij daar zenuwachtig in de gaten gehouden, en de mensen die hem in de gaten moesten houden op hun beurt weer door anderen. Zelf spreekt Johnson overigens niet van &#8216;North-Korea&#8217;, maar van &#8216;the DPRK&#8217; (Democratic People&#8217;s Republic of Korea). Een spottende ondertoon kan ik niet bespeuren, maar dat de auteur van de vuistdikke roman over de despotische dictatuur van Kim Jong-il de ironie van die naam niet ontgaat, staat buiten kijf. Ook het feit dat hij snel en hevig door iets is gefascineerd, moet hem bij het schrijven van zijn boek geen windeieren hebben gelegd. Zeven jaar lang las hij alles over Noord-Korea wat erover te lezen valt. 
&#8216;Gestolen leven was in eerste instantie een kort verhaal,&#8217; zegt hij. &#8216;Maar ik raakte compleet geobsedeerd door de getuigenverklaringen van dissidenten. De honger en de waanzin van dat land zogen me hun wereld in. Over Kim Jong-il kun je blíjven lezen en vooral ook blijven vertellen. De anekdotes zijn eindeloos.&#8217; Twee hoogtepunten: het waterpretpark waarin de Geliefde Leider graag in zijn eentje van de glijbanen roetsjte en de kidnapping van een Zuid-Koreaanse filmmaker en zijn vrouw (een actrice) met als doel hen een monster movie voor hem te laten maken. 
Johnsons vorige boeken, een roman en een verhalenbundel, waren fictieve en vaak absurdistische werken. Tot dusver geen sprake van engagement. Enerzijds was de stap om een roman te schrijven die een bestaande situatie moest duiden dus een grote, anderzijds sloot de volstrekt niet te bevatten krankzinnigheid van het minst toegankelijke en meest grillige land ter wereld perfect aan bij zijn eerdere werk. &#8216;Hoe meer ik te weten kwam over dit land, hoe meer ik recht wilde doen aan zijn bevolking. We hebben nog steeds het beeld van een bijna komische staat, geleid door die gekke Kim Jong-il met zijn grote bril. Gek genoeg kon ik juist door fictief over het land te schrijven het best weergeven hoe het er is. Ik heb de burgers een stem willen geven en dat kon ik alleen in de vorm van een roman doen.&#8217;
Gestolen leven vertelt het verhaal van Jun-do, een wees die ervan overtuigd is de zoon van de weeshuismeester te zijn. Zijn overtuiging komt voort uit het feit dat de meester hem het meest meedogenloos behandelt. Een wees in Noord-Korea is gedoemd tot een kort en hard leven van dienstplicht en dwangarbeid. Jun-do wordt ver van de relatief rijke hoofdstad Pyong­yang geboren. Na zijn tijd in het weeshuis wordt hij verbannen naar de tunnels onder de gedemilitariseerde zone tussen Noord- en Zuid-Korea waar hij de vechtsport taekwondo leert te gebruiken in volstrekte duisternis. Daarna volgt een periode van mensen ontvoeren op de stranden van Japan. Vervolgens gaat hij met een radio aan boord van een vissersschip om Amerikaanse berichten te onderscheppen en vertalen, en als kers op de taart mag hij mee met een diplomatieke missie naar Texas. De missie faalt jammerlijk, en in een land waarin falen wordt gezien als verraad, verdwijn je onherroepelijk in een strafkamp. 
Tot zover het eerste deel van Gestolen leven. Johnson gebruikt de onwetende wees als vehikel om ons langs de verschillende werelden van Noord-Korea te voeren. Jun-do is geen individu, maar een klein radartje in een koude, gigantische machine. Honger, gedwongen vrijwilligerswerk, indoctrinatie, zelfkritieksessies, marteling en grillig despotisme &#8211; het komt allemaal in geuren en kleuren aan bod, soms zelfs zo geur- en kleurrijk dat je er misselijk van wordt. Pas in het tweede deel van het boek verandert Jun-do geleidelijk in een persoon. Hij komt tot het besef dat hij altijd volstrekt inwisselbaar is geweest en begint langzaam, voorzichtig aan, hoop op een beter leven te koesteren, en zelfs op liefde. De twee delen verschillen erg in stijl en vorm, en Johnson is hierom in de vele recensies evenzeer verguisd als bejubeld. The New York Times stelde zelfs dat zijn engagement zijn fictie in de weg heeft gezeten. Hoe dan ook, moedig en origineel is het in elk geval.
Eerste mens
Breed lachend vertelt Johnson een laatste anekdote over zijn bezoek aan het National Museum in Pyongyang. &#8216;In een aparte ruimte lag een bruin stuk bot. Een vrouw zei ons dat het een stuk schedel was van de allereerste mens, vier en een kwart miljoen jaar oud, gevonden op de oever van de Taedong in Pyong­yang. Ze vertelde dat de mensheid is begonnen in Noord-Korea en zich vanuit daar over de rest van de wereld heeft verspreid. Toen ik haar vroeg: &#8220;Dus niet vanuit Afrika?&#8221; sloeg ze fel met haar aanwijsstok op een kaart aan de muur. &#8220;Pyongyang!&#8221; Op die kaart zag je allemaal pijlen die vanuit Noord-Korea naar buiten wezen. De mens zou van Noord-Korea via China naar Amerika en vervolgens Afrika zijn getrokken. En weet je waar hij pas als allerlaatst arriveerde? Juist ja, Zuid-Korea. Mijn persoonlijke gids keek naar me en vroeg: &#8220;En? Voelt u zich Koreaans?&#8221; Ik draaide me naar hem toe en zei: &#8220;Weet je, ik voel me inderdáád Koreaans!&#8221; Dit werd allemaal in ernst besproken. Ironie kennen ze niet in Noord-Korea. Iets anders zeggen dan je bedoelt wekt wantrouwen en wantrouwen kan je heel eenvoudig een enkeltje kamp opleveren.&#8217; 
Adam Johnson, ‘Gestolen leven’, Signatuur, 488 p., € 19,95

Henk van Straten

‘Ironie kennen ze niet in Noord-Korea’

Groetjes uit Engelen

Nederland breekt in tweeën

Verhaal van de Week

AfD wordt gevaarlijker

Duitsland

De Oranjezomer

Teun van de Keuken

Olie op het vuur

Hans against the machine

Ontsnappen aan onszelf

Essay escapisme

Bestaat 75 jaar

VN-Vluchtelingenverdrag

Oorlog Iran

Versterken het Iraanse regime

Aanvallen van Amerika

Zo raszuiver

Chard van den Berg

Het succes van ‘The Odyssey’

Cultuurstrijd