Hoe een tbs-kliniek patiëntenrechten schendt

Tijdens een verlengingszitting in 2010 merkte R. voor het eerst dat er iets niet klopte aan de manier waarop tbs-kliniek de Rooyse Wissel over hem rapporteerde. Hoofd behandeling Dakmar Teirlinck zei tijdens die zitting tegen de rechter dat hij ‘ernstige krenkingen’ bij R. had ‘gemeten’. Volgens R. was dat apert onjuist. In de kliniek had hij weliswaar geen vrienden voor het leven gemaakt, maar in de dagelijkse omgang met medepatiënten en sociotherapeutisch personeel stelde R. zich altijd heel gemoedelijk op. Zeker, hij had een grote mond, liet niet over zich heen lopen en vertelde iedereen die het maar horen wilde dat verschillende deskundigen hem hadden verzekerd dat hij ‘niks te zoeken had in de tbs’. Maar hij was nog nooit uit zijn slof geschoten, had zich expres niet op de kast laten jagen. Hoe had de kliniek dan toch ‘krenkingen’ bij hem kunnen meten?

R. realiseerde zich dat de behandelaar ‘gewoon stond te liegen tegen de rechter’. Maar hij kon het niet bewijzen. Dus besloot hij zijn gesprekken met medewerkers in de kliniek heimelijk op te nemen, zodat hij de volgende keer bij de rechter kon aantonen dat wat de kliniek in de officiële stukken opschreef niet klopte. Tussen 2010 en 2012 registreerde hij met zijn mp3-speler gesprekken met mensen zowel binnen als buiten de kliniek, onder wie een gedragsdeskundige en een ambtenaar op het ministerie van Veiligheid en Justitie. Op de tapes zijn verschillende medewerkers te horen die vertellen dat ze door leidinggevenden onder druk zijn gezet om negatief over R. te rapporteren en positieve gedragingen juist niet op te schrijven. Medewerkers die niet wilden meewerken, werden door leidinggevenden overruled. Anderen hielden hun mond uit angst voor represailles, zoals een aantekening in het personeelsdossier. R. zelf is vaak aan het woord op de tapes. Hij heeft dezelfde dictie als Wilders en komt over als een eigenwijze, dwingerige man. Hij laat anderen nauwelijks ruimte en doet (soms potsierlijke) pogingen om zijn gesprekspartners te manipuleren. ‘Het is in principe jouw werk om mensen te helpen,’ zegt hij tegen een sociotherapeut. ‘Hoe kan het dan dat jij mij hier laat verzuipen?’ ‘Ik ga me niet branden aan dingen waar ik niks van weet,’ is het antwoord. ‘Ik bedoel: ik weet dat het gebeurt, maar ik ga me er niet in mengen.’

Onthutsend beeld

De opnames, waarover Vrij Nederland beschikt, schetsen een onthutsend beeld. ‘Als je die gesprekken hoort, denk je: wat een gebrek aan kwaliteit,’ verzucht Peter Klaasen, psycholoog en advocaat van R. in verschillende beklagprocedures.
Tijdens een gesprek tussen R. en een therapeute over een behandelplan blijkt dat ze zijn dossier niet heeft gelezen, ook al is de afspraak weken van tevoren gemaakt. In een ander gesprek geeft een sociotherapeute toe dat ze in haar rapportage niet de feitelijke waarnemingen, maar haar gevoelens over R. noteert. ‘Soms kan ik je niet peilen,’ zegt ze. ‘En dan krijg ik een onaangenaam gevoel.’
R: ‘Wat is dat dan, ligt het aan mijn mimiek of aan wat ik zeg of doe?’
‘Nee, dat is het niet. Ik voel me bij jou gewoon niet op m’n gemak. Het is meer een onderbuikgevoel.’
Het is een patroon rond R. dat steeds terugkeert: onderbuikgevoelens die, vertaald in officiële stukken, tot maatregelen leiden maar die niet door feiten worden onderbouwd. ‘Objectief gezien kun je uit de dagelijkse rapportages niet anders concluderen dan dat R. zich altijd netjes gedraagt,’ zegt een medewerker die al-leen anoniem met VN wil praten. ‘R. heeft binnen de kliniek nog nooit een fysiek incident veroorzaakt. En toch vindt men hem als persoon een gevaar uitstralen. Op een gegeven moment is een dynamiek gaan spelen dat mensen zeggen: hij doet het misschien wel goed, maar dit is aangepast gedrag.’

Suggestief geïnterpreteerd

Vooropgesteld: R., een Marokkaanse Nederlander van 45, is geen lieve jongen. Hij belandde via een omweg in de tbs. In 2001 werd hij in België veroordeeld tot de maatregel van internering voor de moord op zijn Belgische vrouw. Na de moord veinsde hij geheugenverlies, zodat hij ontoerekeningsvatbaar werd verklaard, om zo een lange gevangenisstraf te ontlopen. Toen hij eenmaal was veroordeeld, ging het toch knagen. Volgens R. was er met zijn geestesvermogens namelijk niks mis, en nu zat hij wel in een Huis van Bewaring met uitzicht op een langdurig verblijf in een Belgische psychiatrische instelling. Dan nog liever een straf uitzitten in Nederland– hij had immers de Nederlandse nationaliteit. Hij pikte de sleutels van de chef-kok in de instelling, klom met twee andere gevangenen over de muur, stak de grens over en meldde zich bij de politie in Heerlen. In 2003 werd de Belgische interneringsmaatregel omgezet in tbs met dwangverpleging.
Na mislukte behandelpogingen in twee andere klinieken kwam R. in 2009 in de Rooyse Wissel terecht. Bij aankomst in de Limburgse kliniek ontstond al direct wrijving. R. moest in een potje plassen waar een vrouw bij stond. Als moslim had R. daar grote bezwaren tegen. ‘Ik vroeg: kan een man dat niet doen? Nee, zeiden ze, dat kon niet.’ De toon was gezet. In de juridische machtsstrijd die sindsdien tussen R. en de kliniek wordt gevoerd, probeert te kliniek aan te tonen dat R. wel, en R. dat hij géén narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft, en dus ook niet kan worden behandeld. Feitelijke gebeurtenissen worden daarbij door de kliniek voortdurend onzorgvuldig en suggestief geïnterpreteerd, aldus R. en zijn advocaten.
Zo is er de affaire met Anja, een Belgische vriendin met wie hij een relatie had vanuit de kliniek. Anja wilde meer met R. dan hij met haar. Na een ruzie belde ze naar de kliniek met het verhaal dat R. had gedreigd haar dochtertje te misbruiken. De volgende dag al kreeg ze spijt, aldus R. Maar de kliniek zag het als overtuigend bewijs van hoe gevaarlijk R. in werkelijkheid was. In de maanden erna werd Anja vrijwel dagelijks gebeld door leidinggevenden uit de kliniek, die wilden dat ze aangifte deed tegen R. Zo niet, dan was de impliciete dreiging dat haar dochtertje uit huis zou worden geplaatst, schreef Anja in een wanhopige brief aan R.’s advocaat, die in bezit is van Vrij Nederland. Ze bezweek uiteindelijk voor de druk, maar trok de aangifte later weer in. In latere brieven, versierd met hartjes en kusjes en tekeningen van haar dochtertje, schreef ze hoe vreselijk ze hem miste. In het verslag van de kliniek van het incident aan de rechter staat dat de ‘aanwijzing van een pedoseksuele voorkeur als zodanig mag worden benoemd, mits er niet wordt geschreven dat betrokkene vervolgd of veroordeeld is hiervoor.’
Na het telefoontje van Anja werd R. elf maanden lang in zijn bewegingsvrijheid beperkt: isolatie, afdelingsarrest, be-perkte bezoekregeling. R. diende daarover een klacht in bij de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). In het verweerschrift verdedigt de kliniek de maatregel met het argument dat ‘betrokkene in staat is tot schijnaanpassing en manipulatie van zijn omgeving als wolf in schaapskleren, verhulling en gecontroleerde agressie in kan zetten (zoals zichtbaar bij de uitbraak met gijzeling binnen een Belgische detentievoorziening).’
Het is feitelijk onjuist. R. was zonder geweld ontsnapt en bovendien had hij zich meteen bij de Nederlandse politie gemeld. Toch stond R. sindsdien te boek als ‘gewelddadig en vluchtgevaarlijk’.
Daarop diende hij ook bij het regionaal medisch tuchtcollege in Eindhoven een klacht in tegen Arjan de Groot, directeur Behandeling en Zorg van de Rooyse Wissel. De Groot vertelde de tuchtrechter dat ‘hem bijstond’ dat er sprake was geweest van uitbraak met gijzeling, dat hij toen zijn collega had gebeld, die ‘meende zich ook de uitbraak met gijzeling te herinneren,’ waarna het in het verweerschrift werd opgeschreven. Die onzorgvuldigheid werd hem door de tuchtrechter kwalijk genomen. De Groot kreeg een waarschuwing van het tuchtcollege, maar ging tegen de uitspraak in beroep bij het Centraal Medisch Tuchtcollege. ‘Het probleem is: als het eenmaal is opgeschreven, kom je er nooit meer vanaf,’ zegt R.’s advocaat Abdel Ytsma. ‘En zo schrijven ze hem uiteindelijk helemaal kapot.’

Ontzettend bang

Tegen de diagnoses en willekeur van de kliniek kun je eigenlijk weinig beginnen, zegt de Amsterdamse advocaat Jan-Jesse Lieftink. ‘Ze kunnen opschrijven wat ze willen. Om het aan te vechten, moet je een contra-expertise laten uitvoeren. Dat kost geld, en dat hebben de meeste patiënten niet.’
Wrang, want de kliniek heeft het niet altijd bij het rechte eind, constateert Lieftink. Zijn cliënt Jermaine R. (49) werd in 2006 veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf en tbs voor doodslag op zijn ex-vrouw. Op de noodlottige avond was ze onaangekondigd bij hem binnengelopen, boos, omdat hij de alimentatie niet zou hebben betaald. Er was een mes, een worsteling. En toen was ze dood. Als zoiets heftigs gebeurt, kom je in een achtbaan terecht, zegt Jermaine, een lange, gezette Surinaamse man van 49, op het dakterras van het kantoor van zijn advocaat. ‘Ik was ontzettend bang. Ik was nooit eerder in aanraking geweest met de politie. Ik wist niet wat er zou gebeuren.’ Zijn toenmalige advocaat adviseerde hem ‘gewoon mee te werken’ aan onderzoek in het Pieter Baan Centrum (PBC). Volgens psychiater Ad de Bruijn en psycholoog Arjan de Groot (de latere directeur Behandeling en Zorg in de Rooyse Wissel) leed Jermaine aan een ‘persoonlijkheidsstoornis niet nader omschreven (NAO) met theatrale, afhankelijke en vermijdende trekken.’ Er was gevaar voor herhaling, schreven ze in 2006 in hun rapport. Volgens Jermaines huidige advocaat Lieftink had er toen al ergens een belletje moeten gaan rinkelen. ‘Een kenmerk van persoonlijkheidsstoornissen is namelijk dat die zich openbaren rond de late puberteit. Meestal komt dat tot uiting in het gedrag: mislukte relaties, crimineel gedrag, drugsmisbruik. Bij Jermaine niets van dat alles. Hij had een keurige baan bij de universiteit, nooit drugs gebruikt, warme familiebanden en stabiele vriendschappen.’
Maar de Rooyse Wissel, waar Jermaine in 2009 werd geplaatst, nam de diagnose van het PBC klakkeloos over. Volgens de kliniek vertoonde Jermaine ineens ook ‘narcistische trekken’. Jermaine: ‘Ben je een beetje breedsprakig, kom je uit de grote stad, heb je een beetje kapsones en vertel je wat wel en niet goed gaat, dan wordt dat tegen je gebruikt. Dan wordt je verlof bijvoorbeeld stilgezet. Leugens komen jaar in jaar uit in officiële documenten terecht.’ In zijn behandelplan werd bijvoorbeeld steeds vermeld dat ‘instabiliteit op meerdere levensgebieden (financiën, werk, relationeel)’ een risicofactor zou zijn, wat niet klopte: Jermaine had juist altijd een inkomen gehad en de relatie met zijn ex had twaalf jaar geduurd.
Lieftink had inmiddels een second opinion over Jermaine gevraagd aan forensisch psycholoog Jack Oudejans. De uitkomst van dit onderzoek: Jermaine had helemaal geen stoornis en de kans dat hij opnieuw een delict zou plegen was minimaal. De rapportage bracht het gerechtshof in Arnhem aan het twijfelen. In juli 2013 werd Jermaine voor een nieuw, uitgebreid onderzoek naar het Pieter Baan Centrum gestuurd. De deskundigen van het PBC zeiden niet met zoveel woorden dat hun collega’s in 2006 een ernstige fout hadden gemaakt. Wel schreven ze dat er destijds onvoldoende rekening was gehouden met de culturele achtergrond van de van oorsprong Surinaamse Jermaine. Zijn uitbundige manier van communiceren was in Surinaamse kringen heel gewoon. Een stoornis had hij niet.
Op de zitting bij het Gerechtshof werd het feit alleen al dat Jermaine zich juridisch verzette tegen het verlengingsadvies door psycholoog Dakmar Teirlinck van de kliniek aangemerkt als een duidelijk teken van ‘narcisme’. Het rapport van Oudejans deugde volgens hem niet. Maar het gerechtshof in Arnhem nam het oordeel van Oudejans en het PBC over en beëindigde de tbs begin dit jaar al voorwaardelijk: Jermaine loopt sinds 20 februari vrij rond. Daarmee leek de volgende verlengingsaanvraag bij de rechtbank achterhaald. Toch liet officier van justitie Bernice de Ruijter de zaak op 3 maart voorkomen. In een hoogst ongebruikelijke eis vroeg ze de rechtbank om haar verzoek tot verlenging af te wijzen. ‘Want wat zeggen de deskundigen? En dan bedoel ik níét de kliniek. Ze zeggen dat bij Jermaine R. géén sprake is van een stoornis of een gebrekkige ontwikkeling van de geestvermogens, en óók geen recidivegevaar.’
Als afgevaardigde voor de kliniek was Arjan de Groot, dezelfde die Jermaine in 2006 de tbs had ingeschreven en die sinds 2012 directeur Behandeling en Zorg was van de Rooyse Wissel, in de rechtszaal verschenen, ook al had hij inmiddels vanwege privéomstandigheden ontslag genomen bij de kliniek. Hij hield vol dat Jermaine wél een stoornis had en dat het onverantwoord was om de tbs te beëindigen. ‘Diagnostisch gezien gaat het erom hoe je weegt,’ legde hij de rechters uit. ‘Je weet nooit alles over iemand, over zijn leven, er is altijd wel wat ruis, een grijs gebied. Hoe gaat iemand buiten de kliniek om met stress, met relaties? En waar je ruis hebt, dek je dat in je risicomanagement toch af als kliniek.’

‘Onbehandelbaar’

In het geval van patiënt R. gaat het veel verder dan alleen het afdekken van risico’s. In 2011 vroeg de kliniek de longstay-status voor hem aan omdat hij ‘onbehandelbaar’ zou zijn. R. tekende beroep aan, maar verblijft sinds september vorig jaar op de longstay-afdeling van de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught. Verschillende medewerkers zeggen dat er een heuse ‘vete’ tegen hem is gevoerd door de directie van de kliniek. ‘Zeker,’ zegt een van hen, ‘R. heeft op z’n minst psychopathische en narcistische trekken. Maar als hij doordramt, is dat óók omdat hij vindt dat hem onrecht wordt aangedaan en hij gehoord wil worden. Wat je ziet bij hem, en bij meer patiënten, is dat het “wel of niet aardig vinden van de patiënt” is gaan meespelen. Maar nergens in ons arbeidscontract staat dat je de patiënt aardig moet vinden. R. heeft door zijn houding een heel team ontwricht, in de zin dat hij met sommige mensen nog wel praatte en met andere niet. Daar werd in meegegaan. Ik vind dat onprofessioneel. De Rooyse Wissel heeft hier forse steken laten vallen. Want hij was wél in behandeling te krijgen. Maar men wilde niet. Dat is het zure aan dit verhaal.’
De vraag is overigens: wélke behandeling? Een tbs-behandeling wordt normaal gesproken gebaseerd op een delictanalyse en een delictscenario aan de hand van het originele strafdossier van de tbs’er. Maar R. kwam erachter dat het Belgische strafdossier nooit in de Rooyse Wissel (of eerdere klinieken) aanwezig is geweest. De kliniek was officieel dus niet eens in staat geweest om een behandelplan op te stellen of bepaalde risicotaxatietesten af te nemen.
R. heeft alweer een nieuwe tuchtklacht ingediend tegen De Groot, wegens onzorgvuldig handelen en het niet-informeren van de rechter over het ontbrekende strafdossier.
Met zijn talloze procedures en zijn weigering om in De Rooyse Wissel behandeld te worden, drijft R. de kliniek tot wanhoop – en niet alleen de kliniek. ‘De heer R. is nog nooit níét in beroep gegaan tegen een rechterlijke beslissing,’ merkte officier van justitie Geuns fijntjes op tijdens een verlengingszitting op 15 januari bij de rechtbank Maastricht. Dat kostte veel tijd, vond hij. ‘Probeer eens iets anders uit – al spéélt u maar dat u begrijpt dat er eens iets anders moet gebeuren. Het is nogal dwingend. U wilt de rechtbank ertoe dwingen om anders te beslissen dan op grond van de rapportages. Ik vraag de rechtbank om niet de bonus te geven van: je krijgt wat je wilt als je je maar tien jaar verzet.’
Tijdens de zitting in Maastricht had de officier van justitie het ontbreken van het dossier weggewuifd als een onbelangrijk detail. De tapes met gesprekken waaruit blijkt dat de kliniek steken heeft laten vallen, heeft hij ook niet beluisterd.
Binnen de kliniek was het bestaan van de heimelijke opnames van R. al sinds november 2012 bekend. R. bood ze ook aan bij de Commissie van Toezicht, die erop toeziet dat de rechten van patiënten worden beschermd. De Commissie deed er uiteindelijk niets mee. De Rooyse Wissel zelf beschikte niet over de tapes, ook al zou daar herhaaldelijk om zijn verzocht, laat de kliniek desgevraagd weten. Ook de rechters en de meeste deskundigen hebben er niet naar willen luisteren. Volgens psycholoog Cremers is dat nu eenmaal ‘zeer ongebruikelijk’, zei hij tegen de rechter in Maastricht. ‘De usb-stick met opnames zou ook achteraf bewerkt kunnen zijn.’ Psychiater Erik Mol heeft wel een hoogleraar gezondheidsrecht geraadpleegd over ‘wat zijn rol en opdracht’ in dezen was. Die had gezegd dat er ‘misschien wel grote problemen in de kliniek zijn, maar dat dat niet viel onder de opdracht van de gedragsrapporteur.’

Zondebokmechanismen

Transcultureel psychiater Joop de Jong heeft wél naar de opnames geluisterd. In opdracht van R.’s advocaten voerde hij een contra-expertise uit en concludeerde dat R. niet voldeed aan ten minste vijf van de negen criteria uit de DSM-IV voor iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis – hooguit aan twee, en dan nog is dat beeld cultureel gekleurd. Zo wordt de manier waarop R. met vrouwen omgaat sterk bepaald door zijn puberteitsjaren die hij doorbracht in Marokko, waar eergevoel en groepsdruk een belangrijke rol spelen. Andere rapporteurs en de kliniek hebben daar te weinig rekening mee gehouden, vindt De Jong.
De Jong stond in Nederland aan de wieg van de transculturele psychiatrie, een vakgebied dat de afgelopen dertig jaar een stormachtige ontwikkeling doormaakte – inmiddels zijn er zo’n driehonderd transcultureel psychiaters in Nederland. Ook in de tbs wordt er steeds meer gebruik van gemaakt, aangezien een derde van de tbs-populatie een migrantenachtergrond heeft.
De Jong keek niet alleen naar de culturele achtergrond van R. zélf, maar ook naar de cultuur van de tbs-kliniek, een instelling die in alle opzichten beantwoordt aan wat in de wetenschap een ‘totaalinstitutie’ wordt genoemd. De Jong: ‘Stigma- en zondebokmechanismen komen in deze instellingen veel voor. Vaak zie je ook onderhuids discriminatoir gedrag ten opzichte van de mensen die het laagst staan in de etnische pikorde. In Nederland zijn dat op dit moment de Marokkanen.’ Anders kan hij de gedragingen van de kliniek ten opzichte van R. niet verklaren. ‘Wij spreken in ons vak van “overdracht” en “tegenoverdracht”: de patiënt beleeft allerlei dingen bij zijn behandelaar, maar de behandelaar beleeft ook dingen bij de patiënt. Die tegenoverdracht speelt ook op groepsniveau. Dus een behandelaar in de kliniek heeft ook emoties naar R. die te maken hebben met het beeld van Marokkanen in het algemeen en Marokkanen in relatie tot criminaliteit. Kennelijk is in die kliniek een sfeer ontstaan dat de wil van deze man gebroken moet worden. Je ziet het bij de tuchtzaak tegen directeur De Groot. Een directeur hoort zich helemaal niet met zo’n individuele casus te bemoeien, hij hoort die tent te runnen! Het is natuurlijk totaal niet in de haak dat je je als psychiater of psycholoog niet kunt distantiëren van je eigen emoties. Integendeel: het hoort bij dit vak dat je kijkt naar dat soort processen, en dat je met elkaar zegt: wat is hier systemisch aan de hand en wat doen we hieraan? Wat is waarheid en dichting, wat heeft met deze man te maken, en wat heeft met onze collectieve processen te maken?’
Waarom de kliniek patiënt R. koste wat kost binnen wil houden, is niet helemaal duidelijk. De kliniek herkent zich in elk geval niet in die suggestie. ‘Op basis van problematiek, risicofactoren en behandelvoortgang wordt door het multidisciplinaire behandelteam bekeken of het aanvragen van een verlofmachtiging verantwoord is. Als het verlof niet verantwoord wordt geacht, zal er op dat moment geen verlof worden aangevraagd.’

Baanbrekende uitspraak

Rechter Yvo van Kuijck van het gerechtshof Arnhem, waar alle tbs-beroepszaken worden behandeld, wil niet ingaan op individuele zaken, maar betreurt het dat de behandelkwaliteit door bezuinigingsmaatregelen en het toegenomen ‘veiligheidsdenken’ onder druk staan. ‘De grote vrees is dat het “veiligheidsdenken” in klinieken allesbepalend is en dat behandelingen en resocialisatietrajecten daardoor te lang duren. Uiteindelijk lopen ook officieren van justitie en rechters het risico het veiligheidsaspect te veel te laten meewegen.’
De rechter benadrukt het belang van zorgvuldig gevoerde procedures met voldoende hoor en wederhoor. ‘Dan is de uitkomst ook zuiverder en acceptabeler: partijen voelen zich gehoord.’ Van Kuijck erkent dat het ook voor rechters lastig is om een vinger te krijgen achter wat er precies in de klinieken gebeurt. ‘Als rechter ben je toch afhankelijk van de informatie die wordt aangedragen. Het fenomeen overdracht-tegenoverdracht kan een rol spelen in de behandeling. Er mag natuurlijk niet gesjoemeld worden met de waarheid. Daarom is het ook zo belangrijk dat er binnen de organisatie tegenspraak wordt georganiseerd. Zo verhoog je de kwaliteit. De rol van de directie is daarin wezenlijk: hoe die zich opstelt, wat die uitstraalt, hoe wordt er omgegaan met personeel.’ Als een kliniek ondermaats presteert, kan de rechter de tbs niet zomaar beëindigen. Hij moet eerst een voorwaardelijke beëindiging van een jaar uitspreken. Staatssecretaris Teeven introduceerde deze maatregel vorige zomer. Juristen waren kritisch: iemand die succesvol is behandeld, kun je niet zomaar vasthouden, en ook geen voorwaarden opleggen. In de zaak van Jermaine veegde de Rotterdamse rechter deze maatregel in een baanbrekende uitspraak op 27 maart dan ook van tafel. De rechtbank beëindigde de tbs van Jermaine onvoorwaardelijk, zoals de officier van justitie had gevraagd. Volgens de rechtbank was elke vorm van beperkingen in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Zijn advocaat Jan-Jesse Lieftink diende vorige week een zestal tuchtklachten in tegen psycholoog Arjan de Groot. ‘Als rapporteur en latere directeur behandeling had hij zich nooit zo intensief met de zaak van Jermaine moeten bemoeien, bijvoorbeeld door naar de zitting te komen. Het lijkt erop dat hij zijn eigen straatje heeft willen schoonvegen.’
Volgens De Groot zelf is het onvermijdelijk en niet onoorbaar dat de verschillende rollen elkaar overlappen, zei De Groot eerder tegen Vrij Nederland aan de telefoon. ‘Tbs is maar een klein wereldje, je komt elkaar soms tegen. Je kunt best rapporteren en iemand vervolgens behandelen. Andersom niet. Bovendien zat Jermaine niet op de locatie waar ik directeur was.’
Hoe de tuchtrechter daarover denkt, moet nog blijken – feit is dat De Groot eindverantwoordelijk was voor de twee laatste verlengingsadviezen van Jermaine.
Jermaine is weliswaar vrij, maar tussen wal en schip beland. Nu hij niet onder reclasseringstoezicht valt, kan hij moeilijk een huis vinden. En omdat hij geen vast adres heeft, krijgt hij geen uitkering en kan hij geen paspoort aanvragen. Sinds hij uit de kliniek is, houdt hij de moed erin. ‘Voor alles in de samenleving is een straf. Dat accepteer ik ook. Maar ik had nooit tbs moeten krijgen.’

Vrij Nederland 12 juli 2014

Meer misstanden Twee maanden geleden schreef Vrij Nederland over medische verwaarlozing van licht verstandelijk gehandicapte patiënten in de Rooyse Wissel (zie vn.nl). De medische zorg aan deze patiënten schoot ernstig tekort, een suïcide als gevolg daarvan werd onder het tapijt geveegd, patiënten werden door een chronisch tekort aan personeel nauwelijks behandeld en de kliniek liet zich in de rechtszaal al jaren vertegenwoordigen door een ongekwalificeerde medewerker. De misstanden werden naar buiten gebracht door Rien van Zeeland, voormalig senior sociotherapeut in de Rooyse Wissel, die ook meewerkte aan een uitzending van de EO in april over drugsbezit en onveiligheid in de Rooyse Wissel. Jos Poelmann, voormalig directeur van de Pompekliniek in Nijmegen en lid van het Forum tbs, diskwalificeerde klokkenluider Van Zeeland in een uitzending van Pauw & Witteman als een ‘rancuneuze ex-medewerker die was ontslagen’. Dat was hem verteld door de kliniek, maar is onjuist: Van Zeeland nam zelf ontslag, bleef op verzoek van de kliniek nog vijf maanden langer in dienst en kreeg het laatste jaar een salarisverhoging vanwege goede prestaties. De kliniek verspreidde daags na de publicatie een bericht onder het personeel en op haar site dat VN was uitgenodigd voor een gesprek, maar daar niet op was ingegaan. Dat was onjuist: VN ging wel op de uitnodiging in, zij het later. Gewezen op deze feitelijke onjuistheid paste de kliniek haar melding op de site aan. Voorafgaand aan het bezoek aan de kliniek werd VN een geheimhoudingsovereenkomst voorgelegd met clausules over waar en hoe het artikel zou worden gepubliceerd. Eenmaal in de kliniek zouden geen patiënten geïnterviewd mogen worden en mocht alleen na schriftelijke toestemming vooraf gesproken worden met het personeel. Die overeenkomst heeft VN niet ondertekend. Wie bewaakt de bewakers? Op de handel en wandel van tbs-klinieken is nauwelijks controle. De meeste klinieken zijn private instellingen en kunnen hun gang gaan. Door middel van prestatiecontracten met de overheid leveren ze zorg. Het toezicht gebeurt door de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) en de Inspectie Veiligheid en Justitie.
Juridisch zijn de meeste tbs-klinieken ondergebracht bij grotere GGZ-instellingen; de Rooyse Wissel bijvoorbeeld bij de Conrisq-groep. Oud-directeur van de Pompekliniek Jos Poelmann is bedenker van deze constructie. ‘Het leek destijds zo’n goed idee om de klinieken op afstand van de politiek te zetten om onder de macht van de staatssecretaris uit te komen. Maar door de enorme fusies zijn de bestuurders te ver van de werkvloer af komen te staan. Daardoor kunnen dit soort misstanden gaan spelen.’ De IGZ bijvoorbeeld vaart vrijwel blind op de feedback van de directie van de kliniek, zoals bleek bij de zelfmoord van K., de tbs-patiënt die zich twee jaar geleden in de Rooyse Wissel van het leven beroofde en waarover VN berichtte (zie vn.nl). De Inspectie stuurde geen inspecteur, maar nam genoegen met een onderzoek door een evaluatiecommissie die was ingesteld door de kliniek zélf.
Toen VN schreef over misstanden in de kliniek stelde de IGZ alsnog een onderzoek in, samen met de Inspectie Veiligheid en Justitie. Dat onderzoek werd aanvankelijk gedaan door inspecteur T.M.P. van Els. Dezelfde Van Els die ook het eerdere onderzoek naar de zelfmoord van patiënt K. had begeleid, de kliniek had gecomplimenteerd met het eigen onderzoek naar de suïcide (waaruit bleek dat de kliniek niets te verwijten was), en die de eerdere melding als afgesloten had bestempeld. Van Els is bovendien oud-medewerker van de Rooyse Wissel. Hij werkte er twaalf jaar geleden ruim een jaar nauw samen met Hyacinthe van Bussel, de huidige directeur. Daarvóór hadden ze als directe collega’s gewerkt bij psychiatrische zorginstelling Vincent van Gogh. Dit wordt door de kliniek bevestigd. Pas nadat klokkenluider Rien van Zeeland bezwaar maakte tegen de benoeming van Van Els werd die van het onderzoek gehaald. Volgens de IGZ is de verwevenheid tussen inspecteur en geïnspecteerde geen probleem: ‘Wij hanteren als regel dat je vijf jaar nadat je ergens weg bent die instelling ook mag inspecteren,’ aldus de woordvoerder.
Voor hun onderzoek wilden de gezamenlijke inspecties ook met medewerkers van de kliniek spreken. Zo’n dertig mensen waren daarbij aanwezig. ‘Die mensen zijn door leidinggevenden gevraagd om met de inspecteurs te gaan praten,’ zegt een anonieme medewerker. ‘Ik zat er niet bij omdat ik vond dat áls dat soort gesprekken plaatsvindt, dat niet binnen de kliniek moet gebeuren en dat er ook geen leidinggevenden bij moeten zijn.’ In een mail stuurde de kliniek de 06-nummers van de inspecteurs aan alle medewerkers, om eventueel een anonieme melding te doen.
‘De inspecteurs doen ongetwijfeld erg hun best,’ zegt een andere medewerkster. ‘Maar de inzet lijkt: de kliniek moet open blijven. Op geen enkel moment is de vraag gesteld: hebben de geconstateerde problemen en de tekortschietende zorg iets met de leiding te maken? Tbs is een goed systeem, mits het goed wordt uitgevoerd. Daar kun je in deze kliniek op dit moment vraagtekens bij zetten. En dan krijg je de beruchte vraag: wie bewaakt de bewakers?’
De inspecties schreven samen een rapport en nodigden Rien van Zeeland uit om op het concept te reageren. Hij moest vantevoren een overeenkomst tekenen dat hij niet over de inhoud van het concept zou praten met de pers of andere kanalen, en kan er dus niks over zeggen. Wel wil hij kwijt dat de eerder in VN genoemde feiten ‘niet zijn terug te vinden in het onderzoek.’