<div class="lead">
Zelf had Hannah Arendt geen hoge dunk van haar eigen poëzie. Haar gedichten maken indruk, omdat ze laten zien dat Arendt niet alleen dacht over totalitaire staten, maar ook aan spelende kinderen in de zon.
</div>
In een televisie-interview met Günter Gaus uit 1964 vertelt Hannah Arendt over haar vertrek uit Duitsland na de machtsovername door Hitler in 1933. Er wordt vaak gedacht, legt ze uit, dat Hitlers benoeming tot rijkskanselier een enorme schok was voor de Joden in Duitsland. Ja, het was een ramp, maar het was politiek, niet persoonlijk. Dat de nazi’s het Joodse deel van de bevolking niet goed gezind waren, was iedereen die niet zwakzinnig was al een jaar of vier genoegzaam bekend. Dat die nazi’s door een groot deel van de Duitsers werden gesteund, mocht ook geen verrassing heten. Het probleem was niet wat de vijand zoal deed en dacht, maar wat de eigen vrienden deden.
In de golf van Gleichschaltung die volgde, paste alles en iedereen zich min of meer vrijwillig aan het nieuwe regime aan, en onder de intellectuelen met wie ze bevriend was, ging dat net iets sneller dan bij de rest. Arendt: ‘Het hoort bij het beroep van intellectueel dat je bij alles wel iets kunt verzinnen. En ook over Hitler konden ze wel wat bedenken.’ En dat deden haar vrienden, ze schreven hoogdravende traktaten over dit nieuwe hoofdstuk van de Duitse geschiedenis, voerden verhitte discussies in de cafés van het Berlijn van de jaren dertig, fantaseerden over de mogelijkheden van het regime, of wogen heel genuanceerd de voors en de tegens van de nieuwe leider tegen elkaar af. Ondertussen werden de anti-Joodse wetten één voor één ingevoerd. Hoe briljant ook, het oeverloos argumenteren bleef een nogal vruchteloze bedoening. Denken bleek het enige wat ze konden.
Arendt vertelt Gaus hoe het voelde alsof ze plotseling in een lege ruimte stond. Ze vertrok uit Berlijn naar Frankrijk met de gedachte: nooit zal ik me nog aan wat voor intellectuele kwestie dan ook branden, nooit meer wil ik iets met zo’n gezelschap te maken hebben. De opvatting van Arendt dat een morele politiek alleen maar tot een morele verantwoording voor wandaden leidt, ontstond in deze jaren.
In Frankrijk hielp Arendt Joodse jongeren de reis naar Palestina te maken waar zij in kibboetsiem werden ondergebracht. Arendt kookte voor ze, gaf les, regelde diploma’s en uitreispapieren. Alleen al doende kon ze het politieke van repliek dienen.
<h5>Liefdesgedichten</h5>
Wat bleef, ook na haar vlucht naar de Verenigde Staten in 1940 en tijdens haar hernieuwde academische carrière aan Amerikaanse universiteiten, was de Duitse taal. Haar boeken schreef ze in het Engels, haar gedichten in haar moedertaal. Want, vertelt ze in het gesprek met Gaus, de Duitse taal zat altijd in haar hoofd en die konden ook de nazi’s haar niet afnemen: ‘Het is tenslotte niet de Duitse taal die is doorgedraaid.’ 
Toen Arendt eens gevraagd werd of ze haar gedichten niet wilde publiceren, lachte ze haar diep doorrookte lach en antwoordde: ‘Wacht tot minstens tien jaar na mijn dood.’
Het werden er veertig: eind vorig jaar verschenen 71 gedichten van haar in de bundel Ich selbst, auch ich tanze.
Dat Arendt niet stond te juichen bij het idee dat haar poëzie in de openbaarheid zou belanden, doet vermoeden dat ze geen al te hoge dunk had van haar dichttalent. Wat haar er overigens niet van weerhield bijna een leven lang gedichten te blijven schrijven.
Het gros van de nu gebundelde gedichten is eerder gepubliceerd, in Arendts Denktagebuch, of in de briefwisseling tussen haar en Martin Heidegger. In Ich selbst, auch ich tanze staan ze genummerd, zonder enige context, verdeeld over de perioden 1923-1926, haar studietijd in Marburg, en 1942-1961, toen Arendt in de VS woonde. Bij elk gedicht zou je willen weten waar Arendt was, aan wie ze dacht, of een titel als W.B. inderdaad naar de bevriende Walter Benjamin verwijst (Ferne Stimmen, naher Kummer/ Jene Stimmen jener Toten/ Die wir vorgeschickt als Boten/ Uns zu leiten in den Schlummer) en welke liefdesgedichten ooit voor haar leermeester en minnaar Martin Heidegger waren bestemd (dacht ze aan hem, toen ze schreef over witte seringen: Sehn wir uns wieder/ blüht weisser Flieder). 
<h5>Griekse verzen</h5>
Als scholiere in Köningsberg las Arendt al Schiller en Rilke en Heine en declameerde ze Griekse verzen uit haar hoofd. Ook haar bewondering voor Georg Trakl en Friedrich Hölderlin is terug te lezen in haar eigen werk.
<q class="pull-right">Arendt dacht niet alleen over totalitaire staten, maar ook aan kinderen die spelen in de zon, omheinde weilanden en boomwortels aan een rivieroever.</q>
Tijdens haar studietijd schreef ze ze voor haar geliefde Heidegger, later voor vrienden of in haar dagboek, om iemand te gedenken of gewoon nergens voor. Om de dichtregels van Arendt te begrijpen, is het vermoedelijk beter ze te lezen in hun oorspronkelijk context, met datum en geadresseerde in een hoek. Verzameld in dit boekje maken de gedichten vooral indruk omdat ze een beeld geven van hoe Arendt in afzondering achter haar bureau niet alleen dacht over totalitaire staten, maar ook aan kinderen die spelen in de zon, omheinde weilanden en boomwortels die bloot komen te liggen aan een rivieroever. Voor de waarheid moeten we tenslotte bij dichters zijn, zal ze gedacht hebben, om vervolgens vol zelfspot haar eigen betrekkelijke rol in drie strofen op te schrijven:
Ich bin ja nur ein kleiner Punkt 
nicht grösser als der schwarze 
der dort auf dem Papiere prunkt 
als Anfang zum Quadrate.
Wenn ich mich sehr erweitern will, 
Beginn ich sehr zu klecksen, 
mit Stift und Feder, Blei und Tint 
die Umwelt zu behexen.
Doch bin ich nur ein kleiner Punkt 
nicht einmal gut geraten, 
wie der auf den Papieren prunkt 
als Anfang zu Quadraten.
<div class="figure--right">
<figure id="post-324262 media-324262" class="align-left"><img srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/hannah-arendt-2-320x409.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/hannah-arendt-2-640x818.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/04/hannah-arendt-2-1280x1636.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Foto: Rue des Archives / HH</figcaption></figure>
</div>
<h5>Taal gecondenseerd tot ritme</h5>
Vanwege de verwatenheid waarmee zelfs de slimste filosofen nog een theoretische verklaring durfden op te dissen voor wat er gebeurde in nazi-Duitsland, weigerde Arendt steevast zichzelf filosoof te noemen. Haar vak was ‘politieke theorie’. In een van haar hoofdwerken, Vita Activa (1958), probeert ze dat wat voorheen misschien nog als filosofie zou worden bestempeld, dichterbij het werkelijke leven te brengen door de mens als handelend, scheppend wezen te beschrijven, dat weliswaar in abstracte termen kan denken maar zo niet functioneert.
In Vita Activa wijdt Arendt ook een hoofdstuk aan de kunsten. Een kunstwerk is nutteloos, het heeft geen functie en dient geen doel. Het kan op zichzelf staan en is daarmee niet gebonden aan een tijd – het kan honderden jaren bestaan zonder aan zeggingskracht in te boeten. En van alle kunstvormen is de dichtkunst volgens Arendt de meest menselijke en tegelijkertijd de minst wereldse, omdat poëzie zo dicht tegen het denken aan ligt en, teruggebracht tot woorden en klanken, zo onverwoestbaar is. In een gedicht uit 1953 schrijft ze: Dicht verdichtet das Gedicht/ schützt den Kern von bösen Sinnen. Taal gecondenseerd tot een ritme dat zich vastzet in je hoofd. Herinnering, schrijft ze, moeder aller muzen.
<h5>De activiteit van het denken</h5>
Uit de gedichten van Arendt spreekt een verlangen naar eenvoud en schoonheid die zich niet voor het karretje van de tijdsgeest laten spannen. Tegelijkertijd wist Arendt dat het haar werk was om te proberen de dingen te doorgronden. ‘Ich muss verstehen’, is het credo dat zich van kindsbeen af aan haar opdringt. Het begrijpen, het doordenken was net zo min uit op een vastomlijnd doel als de poëzie.
In eerdergenoemd hoofdstuk uit Vita Activa schrijft Arendt ook: ‘De activiteit van het denken is zo onvermijdelijk en repetitief als het leven zelf, en de vraag of denken überhaupt enige zin heeft is hetzelfde onbeantwoordbare raadsel als de vraag naar de zin van het leven zelf.’ Dit denken achtervolgt haar ook wanneer ze schrijft:
Ich selbst, 
Auch ich tanze, 
Befreit von der Schwere, 
Ins Dunkle, ins Leere. 
 
Die regels klinken als een imperatief: ik zelf, ook ik dans. Ik zál dansen, zal me bevrijden van ernst en van zwaarte. Het is de dans van iemand die alle ogen op zich weet gericht, de eigen nog het meest, maar de betrekkelijkheid daarvan steeds wil inzien. Ich bin ja nur ein kleiner Punkt. 

<div class="info-box">
‘Ich selbst, auch ich tanze. Die Gedichte’, Hannah Arendt, Piper Verlag, 160 p., € 19,99
</div>

Nynke van Verschuer

In haar gedichten wilde Hannah Arendt dansen

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips