Non-fictie / W.F. Hermans en WO II
Het literaire werk van Willem Frederik Hermans (1921-1995) was vaak het doelwit van morele afkeuring. Na­dat in 1949 zijn oorlogsroman De tranen der acacia&#8217;s verscheen, betichtten critici hem van nihilisme. Midden jaren vijftig kwam zijn polemiek tegen J.B. Charles hem op het verwijt te staan dat hij behept was met een fascistische mentaliteit. Een kleine twintig jaar later werd hij tijdens de Weinreb-affaire beschuldigd van antisemitisme. In zijn boek Oorlogsmythen. Willem Frederik Hermans en de Tweede Wereldoorlog laat Ewoud Kieft een bekende deun weerklinken. Hij schrijft dat Hermans een relativist was die de geesten rijp maakte voor de ontkenning van de Holocaust en die de weg bereidde voor de PVV.
In De tranen der acacia&#8217;s (1949) en De donkere kamer van Damokles (1958) presenteerde Hermans een &#8216;radicale visie op het oorlogsverleden&#8217;, die volgens Kieft een voorbeeld was voor historici als Hans Blom (In de ban van goed en fout) en Chris van der Heijden (Grijs verleden). Zij plaatsen de bezettingstijd in een relativerend perspectief dat bij Kieft weerstand wekt. In zijn vlot geschreven betoog wil hij laten zien hoe in het universum van Hermans alles wordt bepaald door toeval. Mensen maken bij deze romanschrijver niet de keuze voor verzet of collaboratie, ze zijn niet verantwoordelijk voor hun daden. Het lot is allesbepalend in een werkelijkheid die wordt beheerst door chaos. Het verleden is volgens Hermans onkenbaar. En als de geschiedenis niet gekend kan worden, is alles een kwestie van beeldvorming.
Steunbetuiging voor de nazi&#8217;s
Volgens Kieft is dit wereldbeeld van Hermans zwaar beïnvloed door diens eigen passiviteit tijdens de bezettingsjaren. Maar Kieft vergeet één ding: zelfs als dat zo zou zijn, dan nog zijn De tranen en De donkere kamer geen geschiedschrijving, zelfs geen autobiografie, maar fictie. Het genie van Hermans&#8217; schrijverschap is door de criticus Hans Gomperts (niet door Kieft gelezen) getypeerd als het vermogen om een heel beperkte visie op de werkelijkheid uit te vergroten tot een compleet wereldbeeld. Deze auteur had de ambitie het universum naar zijn hand te zetten. Zijn wereldbeeld was een instrument om goede literatuur te maken. In de literatuur gaat het niet om juist of onjuist, maar om mooi of lelijk. Als historici het gestileerde wereldbeeld van de romancier Hermans hebben overgenomen, zoals Kieft beweert, dan ligt de fout niet bij de romanschrijver, maar bij de geschiedschrijvers.
Overdrijven, aanscherpen en uitvergroten behoorden tot het literaire standaardrepertoire van Hermans. Hij stileerde zijn opvattingen tot een extreme en dwingende visie. Dat hij zijn standpunten ook in essays verdedigde, bewijst dat het niet alleen om literaire gebruiksartikelen ging. Voor een deel geloofde hij er zeker in, al zal bij deze strijdbare auteur ook het motief om zijn publiek met extremiteiten op de kast te jagen, een rol hebben gespeeld. Maar voor een ander deel riep de overtuiging dat de werkelijkheid ongrijpbaar en elk oordeel willekeurig is, ook bij Hermans zelf tegenspraak op.
Uitvoerig bespreekt Kieft de Weinreb-pole­mieken, waarin Hermans alles deed om te bewijzen dat deze heilige van links een oplichter was. In die kwestie bleek Hermans dus wel degelijk in historische waarheid en verantwoordelijkheid te geloven. Kieft signaleert de contradictie, maar verzuimt de bijbehorende conclusie te trekken. Ook de levenslange zwijgzaamheid van Hermans over zijn aanmelding voor de Kultuurkamer, in het voorjaar van 1942, wekt de indruk dat hij geloofde in verantwoordelijkheid, ditmaal voor zijn eigen daad. Hoe verhield deze stap zich tot de passiviteit die Hermans volgens Kieft tijdens de bezetting in acht nam? De schrijver van Oorlogsmythen geeft geen duidelijk antwoord. Hij zegt dat hier sprake was van een pragmatische daad(!): je kunt als aankomend schrijver beter alle opties openhouden. Dat klinkt aannemelijk, maar vreemd is dan weer de suggestie van Kieft dat Hermans waarschijnlijk niet heeft zien aan­komen dat deze aanmelding als een steunbetuiging voor de nazi&#8217;s kon worden opgevat. ­Her­mans naïef? Zo kennen we hem niet, ook niet in zijn vroegste werk.
Het wereldbeeld dat Kieft meent te kunnen destilleren uit de romans van Hermans wordt niet alleen in diens essays en door diens eigen gedrag weersproken. Ook in De tranen en De donkere kamer is er een voortdurende tegenspraak die door Kieft niet wordt gezien. Het ­literaire werk van deze schrijver is juist zo boeiend omdat hij de scherpte van het extreme combineert met de charme van de contradictie. In De donkere kamer rolt Osewoudt in het verzet, schijnbaar toevallig. Hij stelt zichzelf de vraag waarom hij dit doet. Democratie, vaderland, koningin: dat betekent allemaal niets voor hem. Maar hij zegt ook: &#8216;Ik vecht om mij te verdedigen.&#8217; Hij doet dus toch een bewuste keuze. In De tranen is de verzetsman Proost een snoever en een knoeier, maar Hermans houdt de mogelijkheid open dat hij ook een held is. Kieft signaleert dat laatste maar trekt, alweer, geen consequenties. Niet alleen ziet hij over het hoofd dat het wereldbeeld van Hermans voor een belangrijk deel een stijlmiddel is, hij geeft ook een versimpelde voorstelling van deze &#8216;radicale visie&#8217;.
Moralistische klopjacht
Waar komt de behoefte van Kieft om Hermans de ethische maat te nemen vandaan? Hier doet grootvader Kieft zijn intrede. Oorlogsmythen gaat niet alleen over Hermans en de oorlog, maar ook over de familie Kieft tijdens die periode. De auteur vertelt met enige uitvoerigheid over de heldendaden van zijn opa en de invloed die dit verzetsverleden op de houding van zijn vader heeft gehad: een man moet voor zijn principes staan. Het is een verhaal over idealisme en vastbeslotenheid, dat ver afstaat van de passiviteit en het relativisme van Her­mans. Alsof Kieft wil zeggen: zo kon het ook. Met die boodschap plaatst de in 1977 geboren auteur zich op een moreel voetstuk dat in eerste instantie potsierlijk aandoet. Maar deze houding krijgt kwaadaardige trekken als hij Hermans in verband brengt met de ontkenning van de Holocaust en de opkomst van de PVV.
Kieft citeert een passage uit De tranen: &#8216;Mis­schien heeft iedereen wel zijn eigen oorlog (&#8230;) Uit alles wat men onder oorlog verstaan kan, kiest iedereen voor zichzelf wat uit.&#8217; De indruk die men van de oorlog heeft, wordt in de eerste plaats bepaald door persoonlijke ervaringen, lijkt de schrijver te willen zeggen. Maar Kieft heeft een heel andere uitleg: &#8216;De een beweert dat er zes miljoen joden zijn vermoord, de ander zegt dat dat een fabeltje is. Volgens de redenering van Hermans hebben beide personen net zoveel &#8211; of weinig &#8211; gelijk.&#8217;
Hier vliegt de schrijver van Oorlogsmythen uit de bocht. Zoals ook zijn stelling dat Hermans al veertig jaar geleden de weg bereidde voor de PVV door te wijzen op de problemen met de integratie van vreemdelingen, kant noch wal raakt. Bovendien blijft duister wat deze bewering van Kieft nog met Hermans en de Tweede Wereldoorlog heeft te maken. Zijn betoog wordt onsamenhangender naarmate het meer gaat lijken op een moralistische klopjacht. Met zijn aanval op Hermans schiet de schrijver van Oorlogsmythen zijn doel voorbij.

Ronald Havenaar

Ieder zijn eigen oorlog

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips