Asociale media
Stel je voor, je praat met een kennis over het leven en na vier zinnen pakt de kennis een boek, begint een alinea te lezen en zegt hardop dat hij dat leuk vindt. Je praat door, waarna hij op iemand afloopt en hem groet. Nog praat je door terwijl de kennis een brief opent en glimlacht als hij de inhoud leest. Je ziet al waar dit heen gaat: in een niet-digitale wereld zou het volstrekt bizar gedrag zijn. In de huidige is het best normaal. We kijken er niet meer van op als onze gesprekspartner tijdens een conversatie een zombie-achtige blik werpt op zijn of haar telefoon. Kijk straks eens rond op een terras, in de herfstzon zit al snel de helft van de mensen naar hun scherm te kijken.
Wegzappen naar het digitale terwijl er levende mensen tegen je praten is iets waar veel van ons zich wel eens schuldig aan maken. Ik ook, er is zo veel online, het ververst zo snel, het is er gezellig en mensen liken wat ik doe. In gesprekken met collega’s of vrienden pak ik graag even mijn iPhone om mijn mail te checken en soms zelfs snel te beantwoorden. Ik ken ook mensen die nog veel erger zijn. Twintigers die schaamteloos over hun scherm aaien terwijl je onderweg bent naar de punchline van een heel grappig grapje. Veertigers die nerveus met een scheve blik naar het oplichtende berichtje kijken terwijl je net vertelt over je depressieve neigingen. Het is het merkwaardige gevoel op pauze te worden gezet. Er hoort ook een gezicht bij; samengeknepen ogen, een halve lach en een verontschuldigende blik die ‘één momentje hoor’ uitstraalt.
Kleine hype
Nu is er een woord voor: phubbing. Een combinatie van snubbing en phone. De volledige Engelse definitie: The act of snubbing someone in a social setting by looking at your phone instead of paying attention. Dus mensen beledigen door meer aandacht te hebben voor je telefoon dan voor hen. Een paar weken geleden werd de Australische site stopphubbing.com, en daarmee het nieuwe woord, gelanceerd en ontstond een kleine hype. ‘We hebben een snaar geraakt,’ zegt de drieëntwintigjarige Alex Haigh, grondlegger van de site. ‘Iedereen is al wel eens gephubbed, maar tot nu toe was er geen woord voor. En volgens mij kun je een probleem moeilijk benoemen zolang je er geen woord voor hebt.’ Het is nog een beetje een ranzig woord (‘hé, je bent me aan het phubben’) maar dat went wel.
Op zijn site kun je posters downloaden (‘laat je telefoon in je zak zitten en klets met iemand in de echte wereld’), foto’s uploaden van phubbers of een standaardbrief uitprinten voor een bevriende phubber (‘ik zou het erg op prijs stellen als je je telefoon een paar minuten met rust laat de volgende keer dat we afspreken’). Het nieuwe woord werd geamuseerd beschreven in Britse, Amerikaanse, Nederlandse en Spaanse media.
Hé, dit stoort me
Het is natuurlijk een gekke naam en een grappige site, maar aan phubbing zit een serieuze kant.
‘Dat er een term voor is bedacht, betekent dat we er aandacht voor hebben,’ zegt Sherry Turkle, een van de voornaamste onderzoekers ter wereld op het gebied van technologie en sociaal contact. ‘Het ergert ons voldoende om het op te merken en hardop uit te spreken: hé, dit stoort me.’ De wijze waarop we steeds vaker wegvallen uit het hier en nu kan zelfs schadelijk zijn, denkt de Amerikaanse sociologe en psychologe. We zijn samen in een ruimte, maar onze aandacht ligt bij een digitale wereld daarbuiten. Turkle was jaren geleden een van de meest enthousiaste auteurs op het gebied van de digitale wereld en hoe die ons bestaan kon verrijken. Toen internet steeds dieper ons leven binnendrong en zijzelf steeds meer onderzoek deed naar de gevolgen daarvan, werd ze bezorgd. In haar boek Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other (2011) beschreef ze hoe we losraken van het hier en nu omdat we bezig zijn met of verlangen naar de digitale wereld. Haar TED-talk over het onderwerp is meer dan een miljoen keer bekeken. De boodschap is duidelijk: er is niks mis met internet, maar als we geen betere manier vinden er in het dagelijks leven mee om te gaan, gaat het ten koste van de menselijke behoefte aan aandacht. Bovendien versterken we onze eigen stress; hoe vaker we bereikbaar zijn en hoe sneller we reageren, hoe sterker we het idee hebben dat dat ook van ons wordt verwacht.
Phubbing komt nog niet voor in haar boek, maar Turkle reageert per mail. ‘Toen onze moeders vroeger zeiden: “Kijk me aan als je met me praat,” hadden ze een punt. Door menselijke aandacht voelen we ons verbonden met anderen. Aandacht is waar verbinding en gesprekken ontstaan.’ En het is méér dan onbeleefd gedrag. ‘Wanneer we phubben, ontkennen we dat er een intermenselijke band nodig is wanneer je een gesprek voert. We hebben het daardoor steeds minder over wat er echt toe doet. We spelen met menselijke verbintenis en dat is riskant.’
Op een begrafenis
Liesbeth Hop was een paar weken geleden op een borrel die tot stand was gekomen door whatsapp-berichten. ‘Een groep vrienden nodigt via whatsapp weer vrienden uit en zo komen er allemaal mensen die je nog niet kent. Heel leuk.’ Aan twee van die mensen vertelde ze over de dood van haar man, een paar jaar terug. Midden in haar verhaal kregen de gesprekspartners een whatsapp-berichtje en beiden pakten zonder te twijfelen hun telefoon om het te lezen. ‘Ik ben weggelopen,’ zegt Hop. ‘Ongelofelijk gedrag, dat kán toch niet?’
Ze weet waar ze het over heeft, want Hop is directeur van de Nationale Academie voor Media en Maatschappij, een organisatie die de discussie over het gebruik van mobiele telefoons en internet onder jongeren op gang wil helpen. Niet dat de twee whatsappende kennissen jongeren waren – de discussie over sociaal gebruik van nieuwe media speelt in alle leeftijdsgroepen. In 2012 publiceerde de organisatie een onderzoek, gehouden onder 493 dertien- tot achttienjarigen naar hun mobiele telefoongebruik, waaruit duidelijk werd dat veel jongeren lijden aan social media stress. Ook weer zo’n term die even flink in de publiciteit kwam, net als FOMO, Fear Of Missing Out.
En toch hebben die modieuze termen nut. ‘We merken dat jongeren er met elkaar over praten wanneer het benoemd wordt,’ zegt Hop. ‘De social media stress, daar herkennen mensen zich in. We praten ook over de behoefte om ergens heen te gaan alleen maar om het op Facebook te zetten. Dat komt vaak voor. Dan is het moment ondergeschikt aan de digitale wereld.’
Dat is de andere kant van phubben. De telefoon kan een samenkomst in het echt ook ongevraagd naar het digitale overhevelen. Een vriendin vertelde over een huwelijk waar gevraagd werd geen foto’s online te zetten voordat de ceremonie voorbij was; een logisch verzoek, en toch bizar dat het nodig is.
‘We zijn met z’n allen nieuwe sociale omgangsvormen aan het ontdekken,’ zegt Haigh van stopphubbing.com. ‘Wat kan wel en wat niet?’ Op zijn site gaat hij een paar scenario’s langs. Met je mobiel spelen wanneer je op ziekenbezoek bent? Op een begrafenis? Op een date?
Niet expres
‘Dit is anders dan gedachten die afdwalen; je telefoon haalt je uit het gesprek en eist je aandacht op,’ zegt Bram van Montfoort. ‘Mensen hebben het bijna niet door, ze doen het niet expres, ze pakken gewoon hun telefoon.’ De zesentwintigjarige student gebruikte een jaar geen internet en schreef er een boek over. In de maanden dat hij volledig offline was, viel het gephub van anderen hem extra op. ‘Ik probeerde wel eens iets terug te doen, iets dat gelijk stond aan phubbing, maar ik kon niks bedenken.’ Hij sprak iemand af en toe aan op het gedrag. ‘Dan zei ik: “We zijn aan het praten, toch?” En dan zei de ander: “Ja, maar even dit.”’
De psycholoog Andrew K. Przybylski van de Britse universiteit van Essex deed in 2010 onderzoek naar gesprekken met een mobieltje op tafel. Hij liet twee mensen die elkaar niet kenden een gesprek houden over een redelijk belangrijk onderwerp. De duo’s die het gesprek voerden zonder telefoon in de kamer waren veel positiever over de band die was ontstaan dan de koppels waar de telefoon op tafel lag. En dit ging om telefoons die niet afgingen en op stil stonden. Toch is Przybylski niet pessimistisch over de toekomst van telefoons en sociaal contact. ‘De term phubbing is goed, iets benoemen is de eerste stap van het oplossen,’ mailt hij. ‘En we zien veranderingen. Cafés en restaurants die korting geven aan klanten die hun telefoon niet gebruiken, collega’s die bij een lunch hun telefoons op een stapel leggen – de eerste die hem pakt, betaalt de rekening.’
Een phone stack heet dat, en gelukkig neemt ook dat fenomeen, naast het phubben, toe.
Tech-discipline
De smartphone is niet meer weg te denken uit ons sociale verkeer; het is een onlosmakelijk onderdeel van de flexwerker, de thuiswerker, de netwerker. De truc is zelfbeheersing en concentratie. Echt coole mensen laten hun mobiel al demonstratief in hun tas zitten. Tech-discipline is the new black. Want voor de meeste mensen – IC-artsen of verloskundigen daargelaten – is de kans op een levensbelangrijk bericht niet zo groot. Dus waarom ligt die mobiel op tafel? 
De cijfers
&#8211; Amerikanen ontvangen volgens Newsweek (2012) gemiddeld zo’n 400 sms’jes per maand, een tiener 3700 berichten per maand. Tweederde van de Amerikanen voelt hun telefoon regelmatig afgaan terwijl dat niet zo is.
&#8211; Eén op de tien iPhone-gebruikers vindt zichzelf verslaafd; 96 procent zegt dat ze een dwangmatigheid voelen ten opzichte van hun telefoon. (Universiteit van Stanford, 2010)
&#8211; Een kwart van de Britten neemt hun telefoon aan midden in een gesprek. Een derde vond het geen probleem op te nemen in een restaurant. (Yougov, 2012)
&#8211; Volgens cijfers van reclamebureau McCann phubt 37 procent van de Britten iemand liever dan dat ze wachten met het reageren op een berichtje.
&#8211; Uit onderzoek uit 2012 van de Academie voor Media en Maatschappij bleek dat 86 procent van de jongeren tussen de 13 en 18 jaar hun smartphone altijd bij zich heeft; 62 procent is onrustig als ze hem thuis laten liggen.
Nee

Sanne Rooseboom

Hou op met phubben!

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips