Expositie / Alexander de Grote
In feite weten we heel weinig van de historische Alexander. Na zijn dood in 323 v. Chr. zijn er zo veel verhalen over hem in omloop gekomen, dat geleerden nog altijd discussiëren over de vraag of hij moet worden gezien als de grote veroveraar die met een nietsontziende ambitie de wereld aan zijn voeten kreeg, als de man die alle volkeren wilde samensmeden tot een maatschappelijke en culturele eenheid, of als de pragmaticus die op de puinhopen van het Perzische rijk een nieuw imperium wilde bouwen met gelijke rechten voor Macedoniërs, Grieken en Perzen. De onzekerheid wordt in de hand gewerkt doordat de verhalen van tijdgenoten goeddeels verloren zijn gegaan en we ons moeten baseren op teksten van enkele eeuwen later, toen de mythevorming al goed op gang gekomen was.
Over één kwestie berichten alle schrijvers eensluidend. Zij vertellen dat Alexander was geobsedeerd door de vraag hoe hij zich van de gewone mensen kon onderscheiden. Ze portretteren hem als iemand die zijn hele leven op zoek is geweest naar inspirerende voorbeelden uit het verleden en dat hij er aan het einde van zijn lange queeste niet voor terugdeinsde zich zelfs met de hoogste god in verband te brengen.
De gedachte dat hij in alle opzichten anders, beter, was dan zijn leeftijdgenoten, uitte zich al vroeg. Tegen mensen uit zijn omgeving die hem polsten of hij zou willen deelnemen aan de Olympische Spelen omdat hij zo&#8217;n goede atleet was, zei hij dat hij daar alleen toe bereid was als hij tegen koningen kon lopen. Zijn vader Philippus en zijn moeder Olympias moedigden hem aan die trotse houding te koesteren. Zij hadden hem vanaf zijn vroegste jeugd voorgehouden dat hij geen gewone koningszoon was, maar een nazaat van echte helden. Achilles, de zoon van een sterfelijke vader en de godin Thetis, was zijn stamvader van moeders kant, en Heracles, de zoon van de oppergod Zeus en een aardse moeder, stond aan het begin van de lijn van zijn vader.
Tussen heros en theos
Voor iemand die door zijn Griekse leermeesters was onderwezen in de epen van Homerus, was Alexanders fascinatie voor Achilles niet zo verrassend. Hij identificeerde zich met hem en trachtte hem te evenaren. Maar hij realiseerde zich dat de tijden veranderd waren, dat hij zich niet op de wijze van Achilles kon onderscheiden. Hoe graag hij zich ook als de fenomenale eenling zou hebben gedragen, hij moest zich beperken tot de opdracht die hij zichzelf had gesteld: een veroveringstocht die hem koning zou maken van een bijna onbegrensd gebied.
In de volgende jaren werd geleidelijk Heracles zijn inspiratiebron. Heracles was de zoon van Zeus, die de gedaante van Alkmenes echtgenoot Amphitryon had aangenomen toen hij zich in liefde met haar verenigde. Vermoedelijk was het zijn goddelijke afstamming die Alexander zo aansprak. Heracles had werken moeten verrichten die voor onmogelijk werden gehouden, maar hij volbracht ze allemaal. Zijn faam steeg tot grote hoogte.
Heracles stond hoger in de hiërarchie van helden dan Achilles, omdat hij door Zeus was opgenomen onder de goden van de Olympus en daardoor de kloof tussen heros en theos, tussen held en god, had overbrugd. Alexander had zich steeds gerealiseerd dat het niet gemakkelijk zou zijn anderen ervan te overtuigen dat hij veel gemeen had met de mythologische held. De door Alexander geraadpleegde orakels bevestigden zijn grootheid en benadrukten dat hij onoverwinnelijk was, maar over zijn goddelijkheid deden ze geen heldere uitspraken.
Zelf twijfelde hij er niet aan dat hij van goddelijke oorsprong was. Ter gelegenheid van zijn overwinning bij Issus in 333 v. Chr. liet hij een bijzondere munt slaan, een zilveren tetradrachme. Aan de ene zijde was een jeugdige Heracles afgebeeld, die veel weg had van de jonge Alexander, aan de andere kant was Zeus zittend weergegeven. De afbeelding van de oppergod toonde aan dat Alexander zich niet alleen met Heracles identificeerde, maar via hem, de stamvader van zijn geslacht en de zoon van Zeus, een nog hogere goddelijkheid zocht.
Het orakel in Siwah
Alexanders &#8216;zoektocht naar zichzelf&#8217; kwam nu in een stroomversnelling. In de winter van 332-331 v. Chr. had hij Egypte op de Perzen veroverd, was door de Egyptische bevolking als bevrijder begroet en had zich vervolgens bij hen zeer populair gemaakt door een offer te brengen aan Apis, de heilige stiergod. Door zijn respect te tonen voor de Egyptische religie bewees hij dat hij de titel &#8216;Pharao&#8217; waardig was.
Dat vormde de inleiding tot een reeks gebeurtenissen die van Alexander een andere persoon zouden maken. Het begon met een (mogelijk door hemzelf gemanipuleerd) bericht dat het orakel van Apollo in Didyma de uitspraak had gedaan dat hij de zoon van Zeus was. Alexander kon zijn vreugde daarover niet verbergen en wilde het zeker weten. Het enige orakel dat op dat moment geraadpleegd kon worden, was het heiligdom van Zeus Ammon in de oase van Siwah, in het grensgebied van het huidige Libië en Egypte. Dat hij zijn veroveringstocht onderbrak en de Perzische koning Darius zo de gelegenheid gaf om zich langer voor te bereiden op de volgende confrontatie, geeft aan hoeveel belang Alexander hechtte aan een gunstige uitspraak van het orakel. Hij ondernam een barre tocht door de woestijn van meer dan negenhonderd kilometer.
In Siwah werd Alexander ontvangen in het centrale heiligdom, een kleine ruimte van zes bij drie meter. Hij was daar alleen met een van de priesters. Wat de priester hem heeft verteld, weten we alleen op grond van de uitlatingen van Alexander zelf. Volgens hem werd hij door de priester begroet als &#8216;zoon van Zeus&#8217;. Voor hem was het de definitieve bekrachtiging van wat hij altijd al had gedacht: hij stamde niet alleen af van Zeus, hij was diens zóón. Alles viel nu op zijn plaats, ook het raadselachtige verhaal over de slang die zijn vader Philippus in zijn bed zou hebben gezien, slapend naast zijn moeder Olympias, negen maanden voordat Alexander ter wereld kwam. Het was natuurlijk Zeus zelf geweest die in vermomming de echtgenote van de koning had bezwangerd!
Verzet van de Grieken
Wie zichzelf een zoon van de hoogste god noemt, moet zich een houding geven tussen de mensen in zijn directe omgeving die hem als &#8216;gewoon mens&#8217; hebben gekend. Alexander was altijd benaderbaar gebleven. Zijn interpretatie van de uitspraak van de priester in Siwah bracht een verandering teweeg. Een aantal van zijn Macedonische en Griekse vrienden vatte zijn vergoddelijking op als een belediging aan het adres van zijn natuurlijke vader Philippus, wat de woede van Alexander opwekte.
De situatie verergerde toen het leger dieper het Perzische rijk in trok en de koning zag hoe de onderdanen daar hun &#8216;grote koning&#8217; tegemoet traden. Allen, van hoog tot laag, benaderden hem via een vast hofceremonieel. Ze bogen diep, soms vielen ze op hun knieën, en betoonden hem de verschuldigde eerbied. Dat betekende niet dat ze hem goddelijke eer bewezen, het was een oud Perzisch gebruik om respect voor de heerser tot uitdrukking te brengen.
Voor de Grieken en Macedoniërs was Alexanders invoering van dit ritueel in 327 v. Chr. een radicale breuk met het verleden. Ze hadden er de grootste moeite mee een sterfelijke man in het openbaar als een levende god te vereren. Je kunt je dan ook afvragen wat Alexander bezielde toen hij de loyaliteit van zijn getrouwen op de proef stelde met dit verplichte ceremonieel. Was het een onderdeel van zijn politiek om Grieken en Perzen als gelijken te behandelen? Meende hij werkelijk dat hij een god was?
Het verzet van vooraanstaande Grieken en Macedoniërs die het goede voorbeeld moesten geven kan hem niet zijn ontgaan. Hun weerzin kwam niet alleen voort uit Alexanders wens als een god te worden behandeld, ze hadden er tevens moeite mee dat zijn zoektocht naar zijn goddelijke vader een verandering in zijn karakter teweeg had gebracht. Van een charismatische koning veranderde hij geleidelijk in een megalomane heerser die getrouwen die hem met zijn gedrag confronteerden, met geweld uit de weg ruimde. Met enige verbeeldingskracht zou je kunnen zeggen dat de ontwikkeling van zijn persoonlijkheid gelijke tred hield met zijn identificatie met steeds hogere helden/goden. In de eerste jaren van zijn regering was dat de &#8216;gewone held&#8217; Achilles. Later, toen hij het Perzische rijk stukje bij beetje veroverde, voelde hij zich verwant aan Heracles. Na &#8216;Siwah&#8217; dacht hij alleen nog maar aan Zeus, zijn nieuwe vader. Hij vergat het verleden, trok zich steeds minder aan van zijn adviseurs, hoorde alleen nog wat hij wilde horen, omringde zich met paladijnen, kleedde en gedroeg zich als een oosterse vorst en ging zich te buiten aan grote drinkgelagen.
Alexander heeft niet ingezien dat zijn &#8216;goddelijke koningschap&#8217; hem van zijn omgeving vervreemdde. Omdat het geluk hem tijdens zijn veroveringen lang bleef toelachen, meende hij het gelijk aan zijn zijde te hebben. De executies van een aantal vrienden die hun weerzin tegen het oosterse hofceremonieel openlijk hadden laten blijken, tonen aan dat hij niet veel heeft begrepen van hun bedenkingen tegen zijn op goddelijke leest geschoeide koningschap.
Een wijsgeer in India
Held of god? Alexander zou aan het einde van zijn leven vermoedelijk hebben gekozen voor de tweede optie. Hij meende toen werkelijk dat hij de zoon van Zeus was, ook al dachten anderen daar anders over. Het geeft zijn zoektocht een zekere tragiek. Hoe dichter hij zijn hoogste doel genaderd dacht te zijn, des te groter werd de afstand tussen hem en zijn metgezellen. Zij zagen uiteindelijk alleen nog maar een onherkenbare koning die een idee, in hun ogen een waanbeeld, najoeg. Maar hij was doof voor hun kritiek. Hij bleef maar zoeken naar bevestigingen voor zijn goddelijke afstamming, tot diep in India.
Een held was hij zeker, gemeten naar de eisen die zijn tijd aan helden stelde. Hij wilde de beste en de sterkste zijn, en in die opzet is hij grandioos geslaagd. Het heeft hem onsterfelijk gemaakt. De verhalen over zijn persoonlijke heldenmoed en over zijn strategisch inzicht worden al eeuwen verteld. Het verslag van zijn belevenissen tijdens zijn veroveringstocht is in de loop der eeuwen aangepast, geromantiseerd en/of door lokale bewoners omgevormd tot legenden en wondervertellingen. Van Griekenland tot India zijn Alexander-verhalen ontstaan en ook in landen waar hij niet is geweest zijn er heldendichten over hem in omloop gekomen. De details verschillen, maar de basisgegevens stemmen overeen. Van een veroveraar die vele volkeren had onderworpen is hij een bevrijder geworden, een strijder voor de rechten van de lokale bevolkingen. De werkelijke Alexander is steeds meer uit beeld geraakt, verscholen in de mythen die om hem heen zijn geweven. Zo blijft hij voor ons het raadsel dat hij bij leven al was voor zijn tijdgenoten.
De bruiloft in Susa
In 324 v.Chr. organiseerde Alexander in Susa een massale bruiloftspartij, waar hij en 91 van zijn naaste medewerkers in het huwelijk traden met Perzische en Medische prinsessen. Het is verleidelijk de hele huwelijksceremonie te zien als een aanzet tot een totale integratie, als propaganda voor een politiek om Perzen, Macedoniërs en Grieken gelijkelijk een plaats in het rijk te geven. Maar het is ook mogelijk dat Alexander, die zich bij andere gelegenheden helemaal niet zo idealistisch gedroeg, de huwelijken had beraamd om zich bij de Perzen populair te maken, waardoor het gemakkelijker zou zijn hen voor zijn beleid te winnen. Hij realiseerde zich dat zonder de inbreng van inheemse volkeren zijn politiek om van het veroverde gebied een eenheid te maken, tot mislukken was gedoemd. De Macedoniërs en Grieken zouden geïsoleerd raken te midden van vreemden, en het rijk zou onbestuurbaar worden.
Of zijn vertrouwelingen de ideeën van Alexander onderschreven, valt te betwijfelen. Enkele van hen ontdeden zich onmiddellijk na Alexanders dood van hun Perzische echtgenotes.
De veroverings-tocht
In 336 v.Chr. heerste de Macedonische koning Philippus II over een groot deel van de Balkan. Hij had plannen zijn macht ook naar het oosten uit te breiden, maar een jaloerse lijfwacht vermoordde hem tijdens de bruiloft van zijn dochter. Zijn zoon Alexander, nauwelijks twintig jaar oud, volgde hem op. Alexander stelde snel orde op zaken en richtte daarna zijn ambities op de verovering van het grote rijk van de Perzen. Zijn vader had op een bijeenkomst in Corinthe, een jaar vóór zijn dood, de Grieken al laten weten dat de tijd gekomen was om te vergelden wat de Perzen hen tijdens de Perzische Oorlogen (492-479 v.Chr.) hadden aangedaan. De verwoesting van Athene door Xerxes moest worden gewroken en de Griekse steden in Klein-Azië moesten worden bevrijd.
De onderneming werd een groot succes. In 334 v.Chr. vertrok Alexander uit Griekenland. Kort na zijn aankomst in Klein-Azië besliste hij het eerste gevecht bij de rivier de Granicus in Noordwest-Anatolië in zijn voordeel, en zijn overwinning bij Gaugamela in 331 v.Chr., in het hart van het rijk , leidde de definitieve ondergang van de Perzische koning Darius III in. Alexander was in nog geen vier jaar tijd heer en meester geworden van een immens gebied met vele volkeren. Voor zijn rusteloze geest was de verovering van het Perzische rijk niet genoeg. Hij had zich een hoger doel gesteld: de zoektocht naar de grenzen van de wereld. Zijn troepen trokken door Pakistan en India tot aan de stranden van de Indische Oceaan.
Als het aan Alexander had gelegen, was hij nog verder oostwaarts getrokken, maar zijn soldaten wilden naar huis. Alexander heeft Macedonië niet teruggezien. In 323 v.Chr. stierf hij in Babylon, vermoedelijk aan de gevolgen van een malaria-aanval. Aan de realisatie van zijn droom, een nieuw rijk waarvan Grieken, Macedoniërs en de volkeren van het voormalige Perzische rijk deel uitmaakten, is hij niet toegekomen. Ook zijn intenties om de westelijke mediterrane wereld te verkennen, heeft hij niet in daden kunnen omzetten.
Een van de vele Alexanders
Volgens de geschiedschrijver Flavius Josephus (eerste eeuw n. Chr.) heeft Alexander tijdens zijn veroveringstocht ook Jeruzalem aangedaan. Vlak buiten de stad trad de hogepriester van de Tempel hem tegemoet. De volgelingen van de koning dachten dat hij hem dood zou laten martelen, maar het tegendeel gebeurde. Alexander bewees de hogepriester eer. Op de vraag waarom hij dat deed antwoordde Alexander: &#8216;Niet voor hem viel ik in aanbidding neer, maar voor God, van wie hij de eer heeft gekregen hogepriester te zijn. Hij was het die ik in Dium, in Macedonië, in mijn slaap zag, in dezelfde kleding als nu.&#8217; Dat is natuurlijk in strijd met het succesverhaal van een koning die in duizelingwekkende vaart de wereld veroverde, maar past in de Joodse traditie waarin hij als een werktuig van God wordt neergezet. In de loop der tijd hebben velen hun eigen uitleg aan Alexanders levensverhaal gegeven. Hij werd afgeschilderd als de volmaakte ridder en als koning-filosoof, hij vond de boom van het eeuwige leven en reed op een door griffioenen getrokken wagen hoog naar de hemel. In Voor-Indië vond hij de sprekende boom die hem voorspelde dat hij jong zou sterven maar eeuwige roem zou verwerven. Die voorspelling is zeker uitgekomen.
Hermitage Amsterdam, ‘De onsterfelijke Alexander de Grote’, 18 september t/m 18 maart

Fik Meijer

Held of god?

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots