Essays
Het is een van onze eigentijdse idées reçues dat de betekenis van kunst is gelegen in haar vermogen om ons de wereld en de mens met andere ogen te laten aanschouwen en er vooral anders over na te denken. De schilder kan met verf het lelijke tot pure schoonheid verklaren, de schrijver kan verwerpelijk gedrag moreel aanvaardbaar maken. Deze magische omkering der dingen verheft de mens, bevrijdt hem van zijn beperkingen. Hij doorziet in de spiegel van de kunst zijn eigen vooroordelen en dat zal hem anders doen voelen, denken en oordelen. En vaak, niet hardop uitgesproken maar wel met kracht gedacht, verbinden wij daar ook nog het woord &#8216;beter&#8217; aan: kunst maakt de mens tot een beter mens.
Een zijdelings bewijs van die gedachte is onze belangstelling voor de culturele voorkeuren van politici en captains of industry, voor de boeken die op hun nachtkastjes liggen, de voorstellingen die zij bezoeken, de kunstwerken die hun werkkamers verlichten. Als die allemaal juist zijn, dan vallen ze mee en verwachten we de goede beslissingen van hen, gelouterd door hun culturele preferenties en inzichten.
Het probleem is dat de meetlat die langs die voorkeuren gelegd wordt een normatieve meting behelst die moet uitwijzen of de desbetreffende persoon tot &#8216;onze&#8217; wereld behoort. Maar als kunst en zoiets als &#8216;onze wereld&#8217; bij elkaar horen, dan is kunst zeker niet die vrije ruimte waarin iedereen tegen andere spiegels aanloopt. Zij is dan hooguit de toegang naar een wereld waarin de dingen hun vaste plaats hebben en voor zich spreken, het smalle podium van gelijkgestemden.
Onze lieve vrouwe van de schemering. Essays over poëzie, film en geloof, het nieuwe boek van dichter en romanschrijver Willem Jan Otten, woelde in hevige mate zulke en andere vragen bij mij los. Zoals het laatste woord van de ondertitel al aankondigt, speelt het geloof een belangrijke rol in Ottens denken en wereldaanvaarding. Voor de lezers van zijn romans als Specht en zoon is dat niets nieuws, maar waar romans nog ruimte voor interne ontsnapping bieden, is het in zijn essays stikken of slikken. Het geloof, God, het gebod en het leven van Christus zijn onontkoombaar aanwezig. Het was mij af en toe te moede als Sam in de mop van de schoolmeester die aan zijn klas vraagt: &#8216;Het klimt in de boom en is bruin, wat is dat?&#8217; Waarop Sam zijn vinger opsteekt en antwoordt: &#8216;Ik denk een eekhoorn, maar het zal het kindje Jezus wel weer zijn.&#8217; Maar toch, desondanks of dankzij dat is de essaybundel de moeite van het lezen meer dan waard. Zij staat haaks op het gangbare, stelt ongepaste vragen, verweert zich tegen het verlichte normatieve. En Otten is teveel dichter om zo veel dwarsheid in benauwde bigotterie om te laten slaan.
Poëzie, schrijft Otten in zijn puntige essay over de dichter Chris van Geel, schenkt de lezer vrijheid. Net als alle kunst, vul je als seculiere lezer aan, maar Otten zegt: net als God. Als losse mededeling, achteloos en blijmoedig, in een tussenzin verwerkt, kan dat voldoende zijn om de niet bekeerde lezer het boek te laten dichtklappen. Maar verbonden met andere uitspraken krijgt het een betekenis die op zijn minst tot nadenken stemt. Zo schrijft Otten in de afsluitende dagboekaantekeningen van Onze lieve vrouwe van de schemering dat poëzie niets anders is dan sprekend zwijgen. Poëzie, zo lijkt het, is voor Otten de uitdrukking van het raadsel van het bestaan zonder het op te lossen. Het is, in weer een andere omschrijving van hem, schat en kaart ineen. Van de machtswoorden van religieuze gezagsdragers wil hij dan ook niets weten, dat is niet de uitdrukking van het geloof in het raadsel zoals hem dat voor ogen staat.
Ottens essays zijn geschreven in een ogenschijnlijk gemakkelijk parlando, zij gaan niet gebukt onder literaire parmantigheid en zware boekenwijsheid. Zij cirkelen asymmetrisch rond Otten; zijn overwegingen, ervaringen en bevindingen zijn steeds op een andere manier het uitgangspunt. Dat maakt zijn essays tot persoonlijke beschouwingen die de lezer meevoeren de gloeiende smidse van zijn dichterschap in. Als geschreven zelfportretten passen zij in de lijn van Eddy Du Perron, de exponent van de vent-pool uit de verstorven vorm-of-vent-discussie. Bij Otten is vorm dan synoniem aan gegeven kennis. Als iets literatuur dodelijk vervelend maakt, zegt hij ergens, dan is het wel de vooropgezette en gedeelde realiteit van schrijvers en lezers. Schrijven is geloven, niet weten, het is een persoonlijk onderzoek naar het raadsel van het individu. Zijn voorbeelden om dat toe te lichten zoekt Otten in de uitingen van zowel de serieuze kunst als de lage cultuur, in het werk van Paul Auster, maar ook van J.K. Rowling, in het oeuvre van de cineast Andrej Tarkovski en films als The Matrix. Dit onbevooroordeelde lezen en kijken is een van de kwaliteiten van Onze lieve vrouwe van de schemering.
Aan de voor velen verdachte hocuspocus-kaskraker Harry Potter wijdt Otten een aanstekelijke beschouwing. Hij acht de cyclus niet minder dan de in literaire kringen gewaardeerde roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch. Het gevecht van Harry Potter om het kwaad van de wereld in zichzelf te overwinnen is misschien wel beter, omdat het geestiger en wars van intellectuele borstklopperij is. Op eenzelfde onconventionele manier gaat hij in op het werk van &#8216;kinderboekenschrijfster&#8217; Tonke Dragt, en dat brengt hem op een behartenswaardig onderscheid tussen schrijvers voor wie het verhaal belangrijker is dan het boek en omgekeerd. Zijn voorkeur ligt bij schrijvers die vertellen en in het verhaal een geheim laten ontstaan, zoals Borges en Van Schendel. Het is alsof zij navertellen, alsof hun verhalen elders, in een ander boek al verteld zijn, zoals sprookjes vanuit een oermal steeds opnieuw in verhalen uitgegoten worden.
In een van zijn vijf colleges voor de Freie Universität Berlin, ook opgenomen in Onze lieve vrouwe van de schemering, gaat hij in op de werking en betekenis van zijn voorbeelden. Het zijn loten van dezelfde korte stam die gevormd is door het paradijsverhaal, het is het eeuwige verhaal over het mysterie van de vrije wil, het dilemma van goed en kwaad. Vrijheid is geen abstract begrip, maar een uiting van menselijk handelen dat weer tot uitdrukking komt in verhalen &#8211; en zo is de cirkel rond en de poëtica en het geloof van Otten gegeven.
Het titelessay &#8216;Onze lieve vrouwe van de schemering&#8217; is een lenige proeve van denken in paradoxen, wat waarschijnlijk de conditio sine qua non is om in geloof te kunnen leven. Het vastleggen van de tijd in film is de uitdrukking van ons verlangen om de werking van de tijd ongedaan te maken. Film is een balsemen van de tijd, maar tegelijk willen we iets zichtbaar maken wat buiten die tijd ligt en wat niet herhaalbaar is. Het is de metafysische en iconoclastische honger naar het beeldloze, het grenzeloze dat de tijd ontdoet van zichzelf.
Otten omschrijft zichzelf als een oneindige verzameling verdwijnpunten. Met nietsontziende eerlijkheid zegt hij elders dat hij veel vergeet, dat zijn geheugen zwak, lapidair en bedrieglijk is &#8211; op het demente af. Als hij alles vergeten is, zal hij oplossen in zijn verdwijnpunten, in het grenzeloze. Wat blijft, is de sluimerende schemering van zijn in papier gebalsemde verhalen en gedachten. De lezer wekt die eeuwigheid tot leven &#8211; of hij nu gelooft of niet.
Willem Jan Otten
Onze lieve vrouwe van de schemering
Van Oorschot
262 p., € 17,50

Lex ter Braak

Harry Potter, Harry Mulisch

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel