In een tijd die onvermoeibaar speurt naar de schuldigen aan het leed dat de mensheid is aangedaan, wordt er voor een onthulling van misdaden of zonden, vooral die begaan tijdens de Tweede Wereldoorlog, altijd plaats ingeruimd in kranten en tijdschriften. De toon waarop daarvan verslag wordt gedaan, is onveranderd hoog en onverzoenlijk. Toen de Duitse sterauteur Günter Grass iets te onthullen had, heeft hij wijselijk besloten de regie in eigen hand te houden en het in een briljant geschreven autobiografie bekend te maken: aan het eind van de oorlog heeft hij enkele maanden bij de Waffen-SS gediend.
Nu dat boek een halfjaar na het verschijnen in Duitsland in het Nederlands is verschenen, is het interessant kort een balans op te maken van het rumoer dat de publicatie heeft vergezeld. Uitgeverij Meulenhoff heeft er kennelijk ook zo over gedacht en naast de vertaling een boekje uitgebracht waarin Antoine Verbij de zaak nog eens uit de doeken doet. Daarin is ook het vraaggesprek opgenomen dat Grass heeft gehad met een journalist van de Frankfurter Allgemeine Zeitung, waarin alles aan het licht kwam.
De reacties op de onthulling zijn wisselend, maar wel verrassend mild geweest. Nu kon Grass’ oorlogsoptreden ook moeilijk als misdadig worden gekwalificeerd. De zeventienjarige soldaat heeft geen schot gelost en alleen maar klappertandend van angst in zijn broek gepist toen hij met zijn afdeling, een zootje ongeregeld, onder vuur van een stalinorgel kwam te liggen. Het front stortte ineen en hem werd aangeraden het jasje met het SS-insigne weg te gooien en een ander te zoeken, omdat de Russen anders geen pardon met hem zouden kennen. Grass begreep, naïef als hij was, niet wat men daarmee wilde zeggen, maar gehoorzaamde toch. Uiteindelijk raakte hij gewond – een granaatscherf in het dijbeen – en werd hij afgevoerd naar het lazaret. Om met een Duits historicus te spreken: gezien de tijd geen ongewone Duitse jeugd.
De kwestie hierover is ontstaan omdat Grass, toen hij na het succes van De blikken trommel een publiek figuur was geworden, over deze kant van zijn oorlogstijd nooit iets heeft losgelaten, ook later niet tegen zijn biograaf Michael Jürgs, die slechts vermeldt dat Grass op zestienjarige leeftijd werd opgeroepen en een opleiding kreeg tot tankschutter. Hij heeft hem kennelijk niet gevraagd bij welk legeronderdeel – of heeft Grass dat toen, in 2002, nog niet willen zeggen?
Na de oorlog is de betekenis van de SS veranderd. Hoewel inmiddels genoegzaam bekend was geworden dat de Wehrmacht ook zijn aandeel heeft gehad in het moorden en brandschatten in Oost-Europa werd de SS in de loop van de tijd hét icoon van de verderfelijkheid van het Derde Rijk. Dat beeld werd automatisch en niet altijd ten onrechte ook van toepassing op de Waffen-SS, die overigens tegen het einde van de oorlog, toen Grass er in diende, al lang geen elitekorps meer was.
Intussen was de auteur van De blikken trommel een gevierd auteur geworden en een uithangbord van de sociaal-democraten, dat felle en af en toe wat schrille kritiek leverde op CDU-politici als Adenauer, Kiesinger – een voormalige nazibureaucraat – of Kohl. Toen een halfjaar geleden bekend werd dat Grass zijn diensttijd bij de Waffen-SS heeft vervuld, kreeg hij uit de conservatieve hoek, die hij altijd had bekritiseerd, de volle laag. De Hitler-biograaf en onberispelijke generatiegenoot Joachim Fest verklaarde dat hij nooit een tweedehandsauto van hem zou kopen. Grass’ morele autoriteit werd verbeurd verklaard. Een dieptepunt was het goedkoop moralistische en feitelijk slordige redactioneel commentaar van NRC Handelsblad waarin onder de omineuze kop ‘Ook gij, Günter’ werd geoordeeld dat Grass ‘fouter in de oorlog (was geweest) dan nodig was’. Bij die krant kende men kennelijk de maat daarvoor.
Niettemin was de wereldpers, als gezegd, vrij mild over Grass’ late onthulling, al waren er ook daar maar weinigen die naar een verklaring zochten. Een interessante poging daartoe kwam van Ian Buruma in The New Yorker. Zoals uit Grass’ uitlatingen blijkt, heeft hij, zoon van een sappelende kruidenier, tandenknarsend moeten aanzien hoe onder Adenauer en opvolgers om niet altijd onverstandige politieke redenen de oude bourgeoisie zich weer in haar vertrouwde posities nestelde, zonder dat ze zich zorgen hoefde te maken dat ze in een pijnlijk proces zou moeten worden gedenazificeerd, terwijl de kleine man daarvoor wél moest vrezen. Grass heeft niet nagelaten dat bruine verleden de nieuwe, maar tegelijk ook oude elite in te peperen, wat hem als een verdienste moet worden aangerekend. Zijn drijfveer daarvoor was zijn verbondenheid met zijn afkomst en de daaruit voortvloeiende afkeer van de ‘hoge heren’ die oudergewoonte elkaar de bal toespeelden en altijd de dans zijn ontsprongen. Het onthullen van een lidmaatschap van de Waffen-SS zou Grass’ zaak in deze niet sterker hebben gemaakt, maar dat is mijn conclusie.
Hoe het ook zij, De rokken van de ui laat zien hoezeer Grass’ werk met zijn leven is verweven, soms lijkt het alsof hij een personage in een van zijn romans is, elk moment kan Tulla Prokriefke of Oskar Matzerath de hoek om komen. De Duitse schrijver Fritz Raddatz noemde De rokken van de ui de autobiografie van een nietsnut – en dat was niet denigrerend bedoeld. Hij had gelijk. Grass deugt niet voor de oorlog en niet voor de politiek. Wel als schrijver – en dat telt.
Günter Grass. De rokken van de ui. Uit het Duits vertaald door Jan Gielkens. Meulenhoff, 480 pagina’s, € 29,90
Antoine Verbij. Bij de rokken van de ui. De affaire Grass. Meulenhoff, 48 pagina’s, € 2,50

Allard Schröder

Günter Grass deugt niet voor de oorlog; SPECIAL BOEKENWEEK 2007

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel