Non-fictie / Giambattista Tiepolo
De negentiende eeuw kon nog mateloos bewonderen, zij geloofde in de waarheid van de kunst en zocht werkelijkheid in historische plaatsbepaling. Door de juiste menging van deze elementen werden kunstenaars uit het verleden als genieën op het podium van de eeuwigheid getoverd. Zo werd de onbegrijpelijke grootheid van Rembrandt ontdekt en begon Vermeer aan zijn opmars.
In de twintigste eeuw vonkte deze smederij van grootse reputaties niet meer. Bij gebrek aan bezielde oriëntatie versteenden de overgeleverde kunstenaars tot onaantastbare monumenten. Slechts bij hoge uitzondering gelukte het een kunstenaar zich alsnog een plaats te veroveren in de onveranderlijke keurtroepen van de negentiende eeuw. Caravaggio, de schilder van de lichtende donkerte in de menselijke ziel, is een van die weinigen. Hij vond zijn pleitbezorger in Roberto Longhi, de hier weinig bekende Italiaanse kunsthistoricus. Caravaggio werd in Longhi&#8217;s elektrificerende metaforen een eigentijdse held, een kunstenaar voor wie een stilleven al een &#8216;nederig biologisch drama&#8217; was.
Een in de negentiende eeuw vergeten en door Longhi zwart gemaakte kunstenaar is Giambattista Tiepolo (1696-1770). Was Caravaggio voor Longhi de voorafschaduwing van het moderne, Tiepolo was niet meer dan de kleurloze epigoon van een versleten traditie. In zijn jeugdwerk Korte geschiedenis van de Italiaanse schilderkunst (1914) was Longhi nog ruimhartiger en prees hij het licht van Tiepolo. Het is, schreef hij, het licht van Tiepolo&#8217;s grote voorganger, de Venetiaanse schilder Veronese, maar dan &#8216;na een stortbui&#8217;.
Zulke kleine loftuitingen zijn voor Roberto Calasso, erudiet en scherpzinnig essayist, de bouwstenen voor een nieuw op te richten monument. En terecht, want voor wie ooit onder een hallucinerende plafondschildering van Tiepolo heeft gestaan, is de wereld blijvend in beweging gezet. Hemel en aarde tollen in een werveling van licht om een ongrijpbare as. Calasso&#8217;s onlangs vertaalde en mooi uitgegeven boek Het roze van Tiepolo is een intellectuele en literaire liefdesverklaring aan deze muurbloem van de negentiende eeuw. Calasso eist voor Tiepolo zijn rechtmatige plaats onder de grote kunstenaars op.
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat Calasso niet de eerste is die deze poging onderneemt. In de twintigste eeuw zijn er tal van boeken over Tiepolo verschenen, zoals de baanbrekende studie van Michael Levey. Ook hebben musea als het Metropolitan Museum in New York aandacht aan zijn werk geschonken. De tentoonstelling daar in 1996 ging vergezeld van een schitterende, essayrijke catalogus. Het verschil is dat Calasso de vrijheid van de schrijver volledig gebruikt om het werk van Tiepolo te duiden. En net als Longhi blaast hij het werk leven in met metaforen, poëzie, associaties.
Waar Tiepolo te boek stond als een decorateur, als de schilder van bizarre fantasieën en lege vermommingen is hij voor Calasso juist de schilder van het moderne, de luchthartigheid en de vloeiende beweging. Een kunstenaar die weet dat de werkelijkheid niet meer dan een voorstelling van de geest is, een theater waarin met demonisch plezier het spel van de verbeelding gespeeld wordt.
Over Tiepolo zelf is niet veel bekend. Hij lijkt net zo ijl en vluchtig als de figuren op zijn wolken. Hij is in Venetië geboren waar hij zich bekwaamde tot schilder. Al snel verspreidde zich zijn faam en kreeg hij prestigieuze opdrachten voor altaarstukken en fresco&#8217;s. Later liet hij zich assisteren door zijn schilderende zonen Giandomenico en Lorenzo. Hij was honkvast en verliet twee keer met tegenzin Venetië. De eerste keer, in 1750, om zich een aantal jaren aan een grote opdracht in Würzburg, Duitsland, te wijden, zijn symfonische meesterwerk. De laatste keer om voor de koning van Spanje een fresco voor het koninklijk paleis te schilderen. Van hier zou hij niet terugkeren, in 1770 stierf hij in Madrid.
Bijna onmiddellijk na zijn overlijden werden de altaarstukken die hij in opdracht van de koning voor de nieuwe kerk S. Pascual had gemaakt, vervangen. Vader Tijd, zo vaak door Tiepolo geschilderd, had zijn schepper meteen laten vallen. Hij verdween zonder dat hij werd gemist. Niemand vermoedde, schrijft Calasso nog, dat met hem het laatste evenwichtspunt in het zichtbare was verdwenen. Een volmaakte zin die de artistieke acrobatiek van Tiepolo eert en hem zijn verdiende plaats in de kunstgeschiedenis geeft. Geen andere schilder kon zoveel ruimte creëren, haar verdiepen tot ver voorbij het oog strekt en alsmaar uitdijend in satijnen golven van licht &#8211; beheerst door vederlichte verfstreken van diffuus roze, romig blauw, stuifmeelgeel. In die kleuren baden naakte lichamen, krijgen ronde borsten en langgerekte benen hun begerige vormen.
Op het werk van Tiepolo zijn de wonderlijkste taferelen te zien. Hij stoort zich aan zwaartekracht noch logica. Hij goochelt met de erfenis van de zeventiende eeuw, vermengt haar mythologische en historische thema&#8217;s met eigentijdse beelden. Op het reusachtige plafondgewelf in de Residenz Würzburg berijdt een Indiaanse een krokodil, zetelt Afrika op een kameel te midden van figuren die weer uit schilderijen van de Drie Koningen lijken te komen, paarden steigeren tussen de wolken als zijn de hemelse heerscharen uiteengevallen. Hier breekt de hemel niet open om de heerlijkheid van God te vieren. Achter de voorhang van Tiepolo vertoont zich onze wereld in verheven chaos, repeterend voor de uitgestelde première.
Het theater van Tiepolo is dat van het kostuumdrama met het losse van de verkleedkist. Hij reconstrueert of actualiseert het verleden niet, maar doet het uitgeleide, in de wetenschap dat de tijd erop zit. Gaandeweg raak je in die verwarrende wereld thuis, zie je terugkerende patronen, herken je kleding, rekwisieten en spelers zoals de Oosterlingen, oude bebaarde mannen die samenscholen in een hoek. Het is hun rol te kijken. Het lijkt of zij de ruimte en de handeling woordloos de maat nemen, het is hun blik die &#8216;van binnen uit&#8217; Tiepolo&#8217;s wijkend universum bijeenhoudt. Als buitenstaander zoek je duizelig van onmetelijkheid naar samenhang, naar betekenis. Je oog cirkelt door het beeld, er lijkt geen centraal verdwijnpunt te zijn, geen ordenende hiërarchie, alles en iedereen verkeert in zijn eigen centrum. Het beeld verliest zijn coherentie en drijft uiteen in fragmenten, in scènes die Calasso de brokstukken van de geschiedenis noemt.
De negentiende eeuw, de eeuw van de geschiedenis nota bene, begreep dit virtuoze grasduinen in de beeldentrommel van het verleden en heden niet. Calasso poogt daar in Het roze van Tiepolo greep op te krijgen. Ook al blijft veel speculatief, zijn observaties zijn als springbalsemien: zij spatten van mogelijkheden open.
**** Roberto Calasso, ‘Het roze van Tiepolo’, vertaling Els van der Pluijm, Wereldbibliotheek, 310 p., € 29,90

Lex ter Braak

Grasduinen in het verleden

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel