Essays / Schrijver over kunst
Jalousie de métier staat een vrij oordeel gemakkelijk in de weg. Schrijvers over schrijvers, kunstenaars over kunstenaars, het kan er genadeloos hard aan toegaan waarbij de gordel niet bepaald de ondergrens is. Naar aanleiding van de spicy anthologie Writers on Writers zegt John Updike dat een schrijver liever een collega in mootjes gehakt ziet worden dan dat hij zelf geprezen wordt. Kunst is een zaak van leven en dood en voor het benauwde tribunaal van de lezers gunt de ene schrijver de andere nauwelijks enige ruimte. De hot sauce van de collegiale kritiek blijft zelfs grootheden als Vergilius en Shakespeare niet bespaard.
Het kan heel anders gaan als schrijvers zich over beeldende kunst uitlaten. Weg met de jaloezie, welkom nieuwsgierigheid, de genade van de bewondering misschien wel. Of zoals Joost Zwagerman dat in Duel, het Boekenweekgeschenk van 2010, omschreef: een entree vol verlangen in het hooggebergte van de Dingen, de sensatie tijdelijk te verdampen.
Maar de jalousie de métier kent nog een andere dimensie: die van de schoenmaker die zich bij zijn leest moet houden. Al hebben schrijvers als Updike, Calasso en Nooteboom nog zulke intelligente, gevoelige en aanstekelijke beschouwingen over beeldende kunst geschreven, toch worden zij in de wereld van de beeldende kunst niet echt serieus genomen. Zij blijven te veel verteller, dat wil zeggen dat zij in hun essays het taboe van de anekdote, van de vergelijking en het verhaal doorbreken. Zij weven het kunstwerk in ruimvallende doeken van associaties en vrije gedachten, laten het op aan zwierig vliegertouw van persoonlijke mijmeringen en herinneringen. En dat staat haaks op het gebod van de autonomie van de kunst, haar vermeende eigenheid die de kunst veroordeelt tot een bestaan binnen de grenzen van haar gezuiverde geschiedenis.
Levensbezieling
Het opduiken van vrijbuiters aan de grenzen van het kunstrijk boezemt sektariërs angst in maar vervult anderen van hoop. Joost Zwagerman is zo&#8217;n vrijbuiter, de good guy die het beste met de kunst voorheeft &#8211; al lapt hij alle regels aan zijn laars. Ik geef toe: dat zie ik graag.
Van Zwagermans nieuwe essaybundel Alles is gekleurd. Omzwervingen in de kunst is het grootste deel gewijd aan de hedendaagse beeldende kunst. En laat ik meteen zeggen dat ik het met buitengewoon veel plezier en bewondering gelezen heb: Zwagerman is een gepassioneerde, misschien wel een door drift tot levensbezieling gedwongen kunstkijker. Om hem te parafraseren: het oog van de kunst is een levenselixer. Betekenisvol is in dat verband ook de door hem met veel instemming geciteerde uitspraak van K. Schippers dat de dingen ons nodig hebben om gezien te worden.
Dit is maar een van de vele citaten die als glittertjes over de pagina&#8217;s van Alles is gekleurd zijn gestrooid. Zwagerman beschikt over een onuitputtelijk repertoire van weetjes, petites histoires en uitspraken die met zo veel achteloosheid uit de voorraadkamers van de kennis worden opgediept dat je vergeet dat dit uitzonderlijk is.
Meestal is de aanleiding om te schrijven een tentoonstelling; een aantal van de stukken in Alles is gekleurd heeft dan ook al eerder, maar in andere vorm, in diverse kranten en bladen gestaan. Anders dan de kunstcriticus die gaat om te peilen en te oordelen, wordt Zwagerman gedreven door nieuwsgierigheid en verlangen. Zijn belangstelling is breed, hij schakelt even gemakkelijk van schilderkunst naar fotografie als naar mediakunst en van Jackson Pollock naar Koos Breukel.
Het eigene van Zwagerman zit in zijn kijken en de manier waarop hij dat onder woorden brengt, zijn stijl. Het kunstwerk is voor hem niet het statische object dat zijn eigen onvervreemdbare plaats heeft in de geschiedenis. Het is een grillig organisme dat pas goed gedijt in beweeglijke luchtcirculaties. En dat is wat Zwagerman het werk schenkt: hij blaast het aan met bijzonderheden van zijn maker, hij omcirkelt het in onverwachte verbindingen met andere kunstuitingen, bestookt het met grappige terzijdes en gekleurde observaties.
Een goed voorbeeld is het stuk over de fotograaf Gregory Crewdson. Zwagerman vergelijkt diens vervreemdende, licht surrealistische foto&#8217;s met films als American Beauty en Blue Velvet, trekt lijnen naar Dennis Hopper en Diane Arbus. En passant citeert hij The New Yorker die het werk van Hopper ooit typeerde als &#8216;sad light on lonely houses&#8217; en trekt tussen de regels door even terloops de conclusie: de foto&#8217;s van Crewdson zijn scharniermomenten uit niet bestaande speelfilms. Het wordt allemaal los uit de bus gestrooid, maar wat Zwagerman op tafel zet, is voortreffelijk en eigengereid, zoals ook het originele essay over de schilder Cy Twombly.
Kiloknallers
Zeker, voor de serieuze kunstliefhebber is het slikken geblazen. Hoge en lage cultuur worden gelijkelijk ingezet, het toneel waarop alles zich afspeelt is het oppervlak van Warhol: &#8216;Je hoeft alleen maar naar het oppervlak van mijn schilderijen te kijken (…). Daarachter is niets.&#8217; Het loslaten van elke hiërarchie manifesteert zich ook in zijn stijl. Serieuze zinnen worden onderbroken door cartooneske uitroepen als &#8216;goh&#8217; en &#8217;tjee&#8217;, oubollige woorden als &#8216;pardoes&#8217; slingeren als roze speelgoed tussen de zinnen. Hij noemt de kunst van Roy Lichtenstein &#8216;okselfris&#8217;, het werk van Mark Rothko bestaat uit &#8216;meditatieve kiloknallers&#8217;. Zo krijg je geen vrienden. Hoewel… de tijden veranderen godzijdank: deze bundel heeft geleid tot een vaste column in de Volkskrant en hem de eretitel van de Pierre Janssen van onze tijd opgeleverd.
Als de hedendaagse beeldende kunst iets nodig heeft, dan zijn het wel enthousiaste en inspirerende gidsen, vrije geesten die voor de gevestigde orde, de duvel en zijn ouwe moer, niet bang zijn. Alles is gekleurd besluit met twee stukken over de schop die Zwagerman in het ziekenhuis deed belanden. Hij koestert geen rancune tegen de jongen die dit op zijn geweten heeft. Het heeft wel geleid tot een soort lievemensensyndroom: de ontroering om het bestaan. Die ontroering was er mijns inziens altijd al: die sluit aan bij de door Zwagerman geciteerde uitspraak van Marcel Duchamp: &#8216;Ik geloof in kunstenaars, niet in kunst.&#8217; En wie in kunstenaars gelooft, gelooft in het leven. Alles is gekleurd ontvouwt op die laatste pagina&#8217;s zijn geheim: het is een lebensbejahend boek over de onstuitbare vormkracht van het bestaan.
**** Joost Zwagerman, ‘Alles is gekleurd’, De Arbeiderspers, 358 pagina’s, € 24,95

Lex ter Braak

Gedreven door verlangen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel