Helpen genetisch gemodificeerde muggen malaria de wereld uit? Een eenvoudige groene aanpak is beter.

Een beslissende stap op weg naar de uitroeiing van een ziekte die elke dertig seconden een kinderleven eist? Of een hightechdroom die kan uitmonden in een ecologisch horrorscenario? In het Malinese Bamako opende vorige week een laboratorium dat genetisch gemodificeerde muggen zal kweken die resistent zijn tegen malaria.

Het heuglijke nieuws dat het echt mogelijk is die muggen te maken, brachten Amerikaanse onderzoekers een maand eerder. Michael Riehle van de Universiteit van Arizona claimde voor het eerst een muskiet te hebben voorzien van een genenpakket dat hem volledig immuun maakt voor de parasiet die malaria overdraagt. De hoop is dat de gm-muggen op een mooie dag in het wild hun vleugels uitslaan en hun dodelijke soortgenoten verdringen.

‘Het is een stapje vooruit,’ zegt muskietenexpert Bart Knols zuinigjes. In zijn eind vorig jaar uitgekomen boek Mug schreef hij nog dat het nooit wat zou worden met de ‘Frankensteinmug’ als het onderzoek ernaar niet zou worden verplaatst naar laboratoria in ontwikkelingslanden. Nu is hij toch op zijn wenken bediend? ‘Het is goed dat de Afrikanen het voortouw nemen. Zij zullen uiteindelijk zelf moeten bepalen of ze de stap wagen het kooitje open te zetten.’ Maar hij is er allerminst zeker van dat die dag zal komen. ‘Leuk en aardig dat we nu een in een labsituatie resistente mug hebben. Maar het is wel een Aziatische muskiet, geen Afrikaanse. En er is nog geen systeem gevonden om die aangepaste genen door de hele muggenpopulatie te jagen.’

‘Ik denk dat het nog heel ver weg is,’ zegt ook Marcel Dicke van het Wageningse Laboratorium voor Entomologie. ‘Je moet een mug hebben die zich uitstekend wil vermenigvuldigen en die op een aantal punten beter is dan een gewone mug, zodat hij die weet te verdrijven.’

Niet alleen op wetenschappelijk gebied zijn er nog heel wat hobbels te nemen. De milieubeweging volgt de ontwikkelingen met argusogen. ‘Greenpeace zal alles in het werk stellen om het tegen te houden,’ voorspelt Knols. Voor dit verzet zijn zeker gronden, vindt de muggenonderzoeker. ‘Er is nog niet genoeg kennis in huis om te weten hoe zo’n beest zich in het echt gaat gedragen. Misschien is het wel beter in staat andere ziekten over te dragen. Ik heb bij heel wat vergaderingen gezeten waar is gepraat over de mogelijkheid dat ze hiv en gele koorts kunnen verspreiden.’

Spinozaprijswinnaar Marcel Dicke is al even sceptisch. ‘Als je ziet hoe groot de weerstand in Europa is tegen genetische gemodificeerde maïs waarvan ik zeker weet dat die volkomen onschadelijk is voor mens en milieu, waarom zouden we dan beginnen aan het met veel meer onzekerheden omgeven inzetten van genetisch gemodificeerde muggen in Afrika? Je moet zeker nog een heel lange serie zeer gecontroleerde toetsen doen voor je dieren gaat loslaten die je daarna niet meer terug kunt krijgen.’

– ‘De Afrikanen zullen zelf moeten bepalen of ze het kooitje willen opzetten’

Een gecontroleerd experiment, dat is precies wat ze in het Malinese Bamako willen doen. De bedoeling is grote kooien te bouwen in het open veld. Daar kunnen ze onderzoeken hoe de muggen zich gedragen buiten het lab, in alledaagse Afrikaanse klimatologische omstandigheden. Maar die kooien volledig muggendicht maken is niet makkelijk, waarschuwt Knols. ‘Om zeker te zijn dat ze binnen blijven, moet je niet alleen met verschillende lagen gaas werken, maar ook met sluizen die zorgen voor onderdruk. Dat vergt flinke investeringen.’

Toch vinden beide entomologen het de moeite waard verder te knutselen aan de Frankensteinmug. ‘Het arsenaal wapens dat we tegen malaria hebben, is beperkt. We moeten alle mogelijke oplossingen een kans geven,’ zegt Knols. ‘Er is geen silver bullet. We moeten het zoeken in de combinatie van methoden,’ vindt Dicke.

In de afgelopen jaren zijn grootse inspanningen verricht om met insecticiden geïmpregneerde klamboes door Afrika te verspreiden. Maar in even hoog tempo verbreidt de resistentie tegen deze insecticiden zich. De vrees is dat de successen die geboekt zijn in de strijd tegen de ziekte spoedig weer teniet zullen zijn gedaan. Bill Gates pompt daarom enorme bedragen in de zoektocht naar nieuwe methoden. In gm-muggen, maar vooral in vaccins. ‘Een spuitje, en je bent klaar. Dat klinkt natuurlijk buitengewoon aantrekkelijk,’ becommentarieert Knols. ‘Maar vaccins zijn al in ontwikkeling sinds de jaren zestig.’

Over de kans op een vaccin wil collega Dicke niet oordelen. Zijn groep werkt er niet aan. De Wageningse onderzoekers zetten hun kaarten op het bestrijden van de mug op biologische wijze. ‘We werken aan geurvallen waarmee je muggen kunt afvangen rondom huizen. In huis willen we ze bestrijden met schimmels. En in grote broedplaatsen kun je vissen als biologische bestrijding inzetten. Ik zie daar veel betere mogelijkheden in dan in gm-muggen.’

Ook zijn voormalige collega Knols gelooft heilig in de groene aanpak. De entomoloog publiceerde in de chicste bladen. Maar onlangs besloot hij het fundamentele onderzoek vaarwel te zeggen. Hij had niet het gevoel dat er één mensenleven was gered door alle artikelen waarmee hij wetenschappelijk de sier maakte. Knols is nu bezig met het doorspitten van de successen in de malariabestrijding uit de vorige eeuw. Vervolgens wil hij eliminatieplannen voor vijf verschillende gebieden voorleggen aan Afrikaanse overheden. ‘Natuurlijk kan het, malaria uitroeien. In Europa en Australië is het gelukt. In de jaren vijftig kenden we de ziekte nog in Nederland. Brazilië wist in de jaren dertig een epidemie als gevolg van een invasie van Afrikaanse muggen een halt toe te roepen.’ Knols kiest voor een aanpak die een militaire discipline vergt. Hij wil met legers van Afrikaanse jongemannen alle broedplaatsen van malarialarven opsporen. ‘In Kenia is zeventig tot tachtig procent van de jongeren werkloos.’ De larven moeten ze een kopje kleiner maken met bacteriën en schimmels. ‘Tegen deze natuurlijke middelen ontstaat veel minder snel resistentie.’

Het klinkt veelbelovend. Maar de aanpak die Knols voorstaat, moet opboksen tegen een sterke lobby. ‘Mensen die met chemicaliën bezig zijn, doen er alles aan om ons uit de markt te drukken.’ Hoe dat dan werkt? ‘Bij elke aan Science of Nature voorgelegde publicaties over bacteriën en schimmels sturen ze commentaren in die alle negatieve zaken accentueren. Die schrijven collega-wetenschappers, maar vaak zijn ze beïnvloed door grote chemieconcerns als Bayer die hun onderzoek financieren,’ vermoedt Knols. ‘Er worden miljarden gestoken in de ontwikkeling van nieuwe insecticiden, in vaccins en in Frankensteinmuggen. Maar biologische bestrijding blijft vooralsnog het misdeelde kindje.’