Harry Mulisch. De tijd zelf. De Bezige Bij, 158 p. € 17,90
***
door Lisa Kuitert
Nagelaten werk
Pas met de dood van een schrijver wordt het ernst met het lezen, schreef Harry Mulisch in 1961. Nu hijzelf niet meer onder ons is, maken Marita Mathijsen en Arnold Heumakers werk van deze bewering. Een intrigerend drieluik, getiteld De tijd zelf, is daarvan het resultaat. De basis zijn nagelaten fragmenten van Mulisch. Die zijn kort maar wel echt Mulisch. Bestaat er wel een &#8216;nu&#8217;, als het moment waarop je het woord uitspreekt al verleden tijd is, zo vraagt onze Homerus zich af. De toelichting van Mathijsen laat zien hoe en wanneer de fragmenten geschreven moeten zijn, met Mulisch&#8217; dagboek als bron. De toelichting leest als een kort verhaal omdat Mathijsen ook haar eigen ervaringen (ze leest de meester op zijn sterfbed voor!) erin heeft verwerkt. Ook komen we te weten hoe het kan dat Mulisch zélf de opdracht aan Tonio van der Heijden voorin bepaalde: &#8216;Een groet van de dode aan de dode&#8217;. Heumakers geeft in een essay blijk van grondige kennis van Mulisch&#8217; oeuvre. Interessant boek, maar een beetje weinig tekst voor 158 pagina&#8217;s.
Paolo Sorrentino. Iedereen heeft gelijk. Lebowski, vertaling Etta Maris, 352 p., € 19,95
****
door David Duijnmayer
Roman
Iedereen heeft gelijk is het schrijversdebuut van de Italiaanse filmregisseur Paolo Sorrentino. Hoofdpersoon en ik-figuur Tony P. (&#8216;iemand die door mensen die graag etiketjes plakken een &#8220;nachtclubzanger&#8221; wordt genoemd&#8217;) vertelt in een aanstekelijke aaneenschakeling van nu eens opgewekte, dan weer cynische monologen over zijn leven als zanger, over zijn ontmoeting met Sinatra, over kopstukken van de maffia, over zijn vrouw en over andere vrouwen, over zijn cocaïnegebruik, over het leven in Italië, het leven in Brazilië en over het leven in het algemeen.
Er valt veel lovends over Iedereen heeft gelijk te zeggen, maar Sorrentino is eerst en vooral stilist, een vormgever die de rauwe Italiaanse werkelijkheid gebruikt als grondstof voor zijn kunst. De wandtegeltjeswijsheden in zijn monologen zijn talrijk: &#8216;Het bestaan moet snel worden afgelegd. En wel slippend door de bochten.&#8217; Of deze: &#8216;Uiteindelijk is het leven een fabelachtige kutzooi. En waar moeten wij ons op concentreren? Op die kutzooi? Of op het fabelachtige?&#8217;
Chuck Palahniuk. Snuff. De Geus, vertaling Inge Pieters, 220 p., € 15,-
***
door David Duijnmayer
Roman
Terwijl zijn nieuwste boek Damned net is verschenen, moe-ten Nederlandse Palahniuk-lief-hebbers het nog even doen met het nu pas in vertaling versche-nen Snuff uit 2008. Chuck Palah-niuk, doorgebroken na de verfil-ming van zijn debuutroman Fight Club, staat bekend om een overdaad aan seks en geweld in zijn romans, en zijn neiging tot choqueren. Dat doet hem wel tekort, want wie zo veel vaart weet te stoppen in een roman die zich geheel op de set van een pornofilm afspeelt, heeft veel in zijn mars. Snuff biedt een zwartgallig en ranzig inkijkje in de porno-industrie, maar is vooral indrukwekkend door Palahniuks vermogen een plot te creëren op de vierkante millimeter: van niet meer dan vijf personages in het decor van een strak georganiseerde gangbang weet hij verrassend veel te maken. Met ook nog een goede dosis (soms wat flauwe) humor en triviale Hollywood- en pornoweetjes .
Elle van Rijn. De dag waarop ik Johannes Klein doodreed. Anthos, 224 p., € 18,95
**
door Anne Versloot
Roman
Schuldgevoel, (familie-) geheimen, verlangens, het noodlot &#8211; het zit allemaal in de vierde roman van Van Rijn. Hoe het afloopt, is in de titel al dui-delijk. Maar eer het zover is, onthullen de drie ik-figuren álles over kinderboekenschrijfster Vanessa, corporate bedrijfsbal John en diens tienjarige zoon Johan. En dat valt niet mee. Wat een misère. Wat een getob. Wat een narigheid. Denk je alles gehad te hebben, doet Van Rijn er nog een schepje bovenop. &#8216;Ik had hem niet no-dig. Ik had slechts wat zaad nodig. Snel en agres-sief zaad. [&#8230;] Vandaag nog.&#8217; Alle verhaallijnen &#8211; én een mooie verrassing &#8211; komen uiteindelijk netjes bij elkaar. Misschien geen Grote Literatuur, maar wel een roman die lekker wegleest. Al moet je wel tot aan je nek door de drek.
Eef Lanoye. Sterrenogen. De Arbeiderspers, 143 p., € 16,50
**
door Marte Kaan
Roman
Schrijven over seks is moeilijk. In Sterrenogen doet de Belgische Eef Lanoye een poging. Gebrek aan vindingrijkheid kun je Lanoye niet verwijten: een flink deel van het spectrum aan seksuele mogelijkheden wordt verkend, van sadomasochisme en aanranding tot seks met dieren en vreemden op fetisjfeesten. Hier en daar wordt een psychologisch motief gesuggereerd, maar in de meeste verhalen lijken de personages vooral te worden gedreven door pure lust. Niks mis mee, ware het niet dat werkelijk alles beschreven wordt. &#8216;Porno is per definitie saai,&#8217; zegt Lanoye zelf. Zij wil wel directheid, maar dan in &#8216;mooie taal&#8217;. Mooie taal heeft soms meer te maken met de woorden die je niet, dan die je wel gebruikt. En daar slaat Lanoye de plank mis.
Kopano Matlwa. Gedane zaken. Ailantus, vert. Lidwien Biekmann, 207 p., € 18,95
****
door Eva Gerrits
Roman
Nadat pupillen van een Zuid-Afrikaanse eliteschool voor zwarte kinderen zijn betrapt bij een seks-experiment, wordt de blanke priester Bill gestuurd om orde op zaken stellen. De zwarte schooldirectrice Mohumagadi herkent hem van vroeger, toen ze stiekem verliefd waren. Het weerzien is op zijn zachtst ongemakkelijk en Mohumagadi&#8217;s rancune over wat de zwarte Afrikaan door de witte mens is aangedaan, neemt steeds verstikkender vormen aan, tot de onbuigzame directrice barst. Gefrustreerd slachtofferschap en oververhitte post-apartheidsambities zijn zware thema&#8217;s, maar Gedane zaken klinkt vitaal en hilarisch, en in een paar pagina&#8217;s doorgrondt de jonge Kopano Matlwa (1985) haar personages en de achtergronden bij haar verhaal beter dan menige gearriveerde auteur in een hele roman. Enige minpunten zijn het voorspelbaar onvoorspelbare einde en het feit dat Gedane zaken (neem bijvoorbeeld de titel) een boek met zo&#8217;n duidelijke boodschap is: &#8216;Zelfs Mohumagadi wist dat we op een bepaald moment moeten stoppen met haten.&#8217;
Talitha Stevenson. Verdwijnen. Signatuur, vertaling Anne Jongeling, 352 p., € 19,95
***
door Eva Gerrits
Roman
Charlie en Leila zijn getrouwd en leiden een yuppenleven in Londen, waar alleen Charlie van geniet. Leila voelt zich er steeds meer van vervreemd. Ze verdwijnt uit haar oude leven en raakt betrokken bij een opvanghuis voor kinderen. Maar helemaal verdwijnen gaat niet &#8211; om zichzelf terug te vinden moet ze haar verleden onder ogen zien. Wie dit een tuttige uitdrukking vindt, kan Verdwijnen beter overslaan; liefhebbers van closure-achtige verhalen over emotionele worstelingen en mensen die ergens mee in het reine moeten zien te komen (en dat uiteindelijk ook dóén) zonder dat het al teveel schuurt, kunnen hun hart ophalen. De financiële crisis dient als &#8216;groter verhaal&#8217;, met het opvanghuis en de maatschappelijk betrokken jeugdwerkers als (voor de hand liggend) contrast. Hoe vaak de crisis ook wordt aangestipt en hoe dof de ellende van de ontspoorde jongeren ook is, het blijft bijzaak: de dringendste vraag is of hij haar terugkrijgt.
Craig Thompson. Habibi. Oog &#038; Blik/De Bezige Bij, 672 p., € 34,90
***
door Peter Breedveld
Strip
Habibi van Craig Thompson speelt zich af in een Arabische fantasiewereld, waar de nostalgische, sprookjesachtige idylle van 1001 Nacht ruw wordt verstoord door modernistische pijpleidingen en een gigantische afvalberg, die het landschap in rap tempo verzwelgen. De bewoners van een sultanaat leven in een open riool, waar schoon water een schaars goed is, omdat de sultan zich de nabijgelegen rivier heeft toegeëigend voor eigen gebruik.
In deze hel is de ontluikende liefde tussen hoofdpersonen Zam en Dodola natuurlijk gedoemd om in de kiem te worden gesmoord, want ook seks is verworden tot een ordinair ruilmiddel en een symbool van onderdrukking. Geen zinderende zinnelijkheid in dit oriëntalistische sprookje, maar onvervalst calvinistische schuld en schaamte.
Visueel een uitzinnig festijn, inhoudelijk een sombere donderpreek, bijna zevenhonderd pagina&#8217;s dik, maar verteld in een moordend tempo, vol spectaculaire actiescènes. Het moralisme ligt er veel te dik bovenop, maar Thompsons kracht als verhalenverteller maakt dat helemaal goed.
Lucebert. Unica. De Bezige Bij, € 99,-
****
door Lisa Kuitert
Poëzie
Lucebert kennen we als dichter en als kunstenaar, en dat hij veel van boeken hield staat inmiddels ook vast. Maar dat hij ze zelf máákte, dat is andere koek. Zeker acht unieke privé-uitgaven, met eigen poëzie en beeldend werk, fabriceerde hij rond 1950. De Bezige Bij brengt er nu zeven in een facsimile editie, ingeleid door Suzanna Héman en Piet Gerbrandy. De achtste is als illustratie opgenomen bij de inleiding. In de voor Lucebert woelige jaren 1949-1951 woonde de dichter in huis bij Bert Schierbeek. Hij kreeg een relatie met diens vrouw Frieda Koch, aan wie menig boekje is opgedragen. &#8216;Mijn heupgewei verheugt zich&#8217; dichtte hij voor haar. De facsimile&#8217;s bevatten veel ongepubliceerd werk en hebben de vorm zoals Lucebert ze maakte, inclusief de vegen, het plakkertje op de rug, het soms wat grauwe papier. Het geheel zit in een cassette die amper in de boekenkast past. Liever dan dat, zou je ze willen uitstallen. Het zijn schitterende boeken, want de term &#8216;unica&#8217; is vanaf nu niet meer bruikbaar voor dit werk.
F. Starik. Een steek diep. Nieuw Amsterdam, 256 p., € 16,95
****
door Bouke Vlierhuis
Poëzie
Dichter F. Starik zorgt dat er bij eenzame uitvaarten (uitvaarten waar geen familie bij kan of wil zijn) in Amsterdam een dichter aanwezig is met een speciaal voor de gelegenheid gemaakt gedicht. Na afloop brengt hij verslag uit op het eenzame uitvaartweblog. In 2005 verscheen een selectie van deze verslagen in De eenzame uitvaart. Zes jaar en tientallen uitvaarten later is er Een steek diep. Dit boek bevat gedichten van Starik zelf maar ook van Eva Gerlach, Neeltje Maria Min, Menno Wigman en andere topdichters, ingebed in trieste maar fascinerende inkijkjes in het leven aan de zelfkant. Stariks ironische en geestige stijl houdt de verslagen luchtig maar kan de grote emotionele betrokkenheid van de dichter niet verhullen.
Non-fictie
Annerieke Goudappel. Vagebond. Atlas, 160 p., € 22,95
door Ibrahim Selman
Reizen 
In haar reisverhaal Vagebond stelt Annerieke Goudappel zich ten doel de wegen van de soefi&#8217;s te doorgronden, na te gaan hoe zij de geestelijke ruimte betreden. In de woestijnstad El Oued in Algerije gaat ze dat uitproberen, tijdens een internationale conferentie van de soefi&#8217;s, waar ze als hoge gast wordt ontvangen door de hoogste soefi, de sjeik. Ze wordt welhaast op handen gedragen. Goudappels interesse voor soefisme is aangewakkerd door lezing van de Amerikaan Paul Bowles (1910-1999) en de Zwitserse Isabelle Eberhardt (1877-1904). Haar bewondering voor deze twee schrijvers, die hun leven en werk aan Noord-Afrikaanse culturen en dito religies hebben besteed, domineert gelukkig het boek. Voor de rest blijft ze vooral een sceptische toekijker. De spirituele wereld van de soefi&#8217;s blijft voor haar, en daarmee voor ons, ondoorgrondelijk.
Joe Sacco. Gaza 1956. Atlas, 432 p., € 29,95
door Peter Breedveld
Strip
Tijdens de Suezcrisis in 1956, toen Israëlische troepen korte tijd de door Egypte bestuurde Gazastrook bezetten, vonden twee in de vergetelheid geraakte massamoorden plaats. In de steden Khan Yunus en Rafah werden vaders, zoons en echtgenoten door de Israëlische troepen uit hun huizen gehaald, op een rij gezet en zonder pardon doodgeschoten. In Rafah werden de mannen verzameld op een schoolplein, met knuppels geslagen en urenlang geterroriseerd. Striptekenaar Joe Sacco brengt deze twee tragedies, op basis van ooggetuigenverslagen, in zijn nieuwe boek Gaza 1956 intens in beeld. Je kunt de paniek van de Palestijnen voelen, hun angst ruiken. De sardonische humor en Sacco&#8217;s relativisme houden de boel verteerbaar. Qua beeldritme, verteltempo en sfeertekeningen is hij in dit boek op de top van zijn kunnen. Dit leest als een getekende film.

Lisa Kuitert

Marte Kaan

Peter Breedveld

David Duijnmayer

Fictie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips