Christa Wolf. De gedeelde hemel. Van Gennep, vertaling Gerrit Bussink, 238 p., € 19,90
***
door Aart van Zoest
Roman
Toen Der geteilte Himmel in 1962 verscheen, was de bewondering voor het boek algemeen. Het was immers dapper van een schrijfster uit de DDR om met een goedgeschreven roman te komen waarin (via een liefdesgeschiedenis en een concrete sociale context) nogal wat niet onsympathieke personages aan de orde kwamen die het repressieve Oost-Duitse regime onwelgevallig waren. Haar boek behandelt vooral de tegenstelling tussen de beide Duitslanden die destijds bestonden: de democratische Bondsrepubliek in het westen, de ondemocratische, communistisch gedomineerde DDR in het oosten (met de leugenachtige naam Deutsche Democratische Republik). Oost-Duitsland was een treurigstemmende plek die veel bewoners inspireerde om de vlucht naar het Westen te ondernemen, hetgeen de machthebbers vrijwel onmogelijk wisten te maken door de bouw van de Muur en bewaking door soldaten met geweren waarmee af en toe raak werd geschoten. Zat hier een idealistische motivatie achter van oprechte socialisten die de DDR-Duitsers opriepen om &#8216;nieuwe mensen&#8217; te worden die gemeenschapszin boven eigenbelang zouden plaatsen, socialisme boven kapitalisme? Ze zijn er geweest, en Christa Wolf zet ze neer in De gedeelde hemel. Maar de drammerigheid &#8211; om niet te zeggen onbarmhartige tirannie &#8211; waarmee hun hooggestemdheid gepaard ging, krijgt onvoldoende duidelijke contouren in de langdradige discussies waarvoor vandaag de dag nog maar weinigen belangstelling kunnen opbrengen. Dat geldt vast en zeker ook voor het dilemma dat de dragende liefdesgeschiedenis te bieden heeft: als de jongeman de DDR verwisselt voor het Westen, zal zijn Oost-Duitse geliefde zich dan bij hem voegen of niet? Gelukkig is het Duitsland onzer dagen, waarin zo&#8217;n akelig dilemma zich niet meer voordoet: noch het land noch de hemel is er gedeeld zoals een halve eeuw geleden. Met de Muur zijn daar ook de vraagstukken verdwenen die de personages van Christa Wolf tot tragische keuzes konden dwingen. Haar succesboek is voer voor historici geworden.
Doeschka Meijsing. Het kauwgomkind. Querido, 272 p., € 19,95
*****
door Marjolijn Pouw
Verhalen
In januari van dit jaar stierf Doeschka Meijsing. Onlangs kwam postuum Het kauwgomkind uit, een bundel verhalen van haar hand die eerder in kranten of tijdschriften verschenen, aangevuld met enkele tot nu toe ongepubliceerde. De verhalen staan haaks op de nu gangbare literaire zelfaffichering. In &#8216;Terug in het laboratorium&#8217; staat de vertelster met een vriend in haar tuin en bedenkt dat ze lange tijd niet meer zo&#8217;n diepe stilte mee zal maken. Ze zegt: &#8216;Weet je wat Dian altijd antwoordde als ik verzuchtte: wat leven we lang?&#8217; (…) &#8216;Ze antwoordde steevast: je moet niet zeggen wat leven we lang, je moet zeggen wat leven we veel.&#8217; Betekent het wat, zo&#8217;n zinnetje dat in je geheugen blijft haken, vraagt de schrijfster zich elders af: &#8216;Ja, dat betekent wat. Maar wat?&#8217; Ze verkent die vraag tot in alle uithoeken, om tot de slotsom te komen dat hij misschien niet te beantwoorden valt. Maar: &#8216;Ik heb in de loop van mijn jaren geleerd hoe een verhaal moet worden verteld.&#8217; (&#8230;) &#8216;Eigenlijk is er maar één regel: verlies je doel niet uit het oog. Begeef je in alle mogelijke speculaties (…) maar vergeet nooit wat je bedoelt, ook al zul je het nooit zeggen, ook al formuleer je het nooit, zelfs al ken je het niet eens &#8211; de stelregel blijft: verlies het niet uit het oog.&#8217;
De verhalen missen de gebruikelijke chronologische volgorde die je moeiteloos van het begin naar het einde voert. Aan de hand van hardnekkige pop-ups in het hoofd van haar figuren roept Meijsing hun herinneringen op, en de vragen die hen bezig houden. Ze doet dat zo helder en elegant dat de wirwar inzichtelijk wordt. Filosofische kwesties schuwt ze niet, maar zwaarwichtig is ze nooit. En ook al kunnen we de wereld niet bevatten omdat de eigenlijke dingen ver achter de horizon van onze waarneming liggen, zoals ze met Plato zegt, ze weet hem in onnavolgbaar mooie vergezichten te vatten.
Bouke Billiet. In de naam van TienKamelen. Wereldbibliotheek, 231 p., € 18,90
**
door Marjolijn Pouw
Roman
In de naam van TienKamelen is een boek met een boodschap. De titel verwijst naar de bizarre naam van de heldin. Haar illegaal in België verblijvende moeder zadelde haar ermee op omdat een marktkoopman haar tien kamelen voor de baby had geboden. De moeder had er een voorteken in gezien en heeft haar dochter een naam gegeven die voorspelt hoe haar leven zal worden. Kamelen zijn overlevers en zwerven rond. Ze hebben maar weinig eten en drinken nodig en worden in barre gebieden gebruikt voor vervoer van mensen en zware lasten. Volgens de schrijver delen ze die handige eigenschappen met arbeidsmigranten. Die kunnen ook met weinig toe en doen voor een hongerloon, vaak onder erbarmelijke omstandigheden, het vuile en gevaarlijke werk waarvoor wij onze neus ophalen. Zo vergaat het ook TienKamelen: zodra ze groot genoeg is, wordt ze als duvelstoejager in het Belgische rusthuis waar ze toevallig belandde aan het werk gezet. Als dat rusthuis wordt opgeheven, bonjouren de Belgen haar zonder pardon het land uit. Berooid trekt ze naar het ruimhartige Spanje om zich met enige lotgenoten en tien kamelen in een verlaten dorp terug te trekken.
Een boodschap &#8211; hoe sympathiek ook &#8211; is geen garantie voor een overtuigende roman. In Billiets debuut ligt hij er zo dik boven op dat hij averechts werkt. Had de schrijver het maar bij de losse verhalen gehouden die TienKamelen van de lieve, afgeschreven oudjes hoort die ze verzorgt, of van haar vrienden. Daar zitten een paar aardige tussen, ze spreken voor zichzelf.

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Fictie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips