Gerrit Komrij. Boemerang en andere gedichten. De Bezige Bij, 110 p., € 19,90
*****
door Rob Schouten
Poëzie
Gerrit Komrij was dichter van de maskerade. Je kon hem niet betrappen op waarheidsvinding, consequente gedachten of Prinzipienreiterei. Hij kon alles zijn: ernstig, boertig, cynisch, een onheilsprofeet, potsenmaker. In de bundel Boemerang refereert hij eraan, in het gedicht &#8216;Bijna volmaakt&#8217;: &#8221;t Wordt druk voor het Pessoaatje in ons&#8217;, naar de Portugese dichter met de vele persoonlijkheden. En in &#8216;De gewone man&#8217; verlangt hij ernaar &#8216;Kameleon, bastaard, hermafrodiet&#8217; te zijn.Boemerang is Komrijs postume bundel, hij lag bijna af op zijn bureau in Portugal toen hij afgelopen juli overleed. Het is een bundel vol vergankelijkheid en gesublimeerde doodsangst. Een groot deel van de gedichten moet geschreven zijn in de wetenschap dat het einde eraan kwam. Tegelijkertijd getuigen ze ook van een drang tot overleven; er zullen weinig dichters zijn die in het aangezicht van de dood nog zo vruchtbaar konden of durfden te zijn. Nergens larmoyant of sentimenteel, hij verloochende zijn oude ik niet.
En toch zijn ze anders, en dat niet alleen omdat we ze nu, met zijn dood nog maar net op zak, anders lezen. Zo komen er opmerkelijk veel engelen in deze bundel voor, beschermengelen, doodsengelen. Ook de toespelingen op de dood zijn talrijk: de eerste regel in de bundel luidt: &#8216;de avond vrees je en het grote krimpen&#8217;, gevolgd door talloze andere verwijzingen: &#8216;Hij is veroordeeld uitgewist te worden&#8217;, &#8216;De engel die ik had is op de loop&#8217;, &#8216;Ik maak nu al mijn eigen hemel klaar.&#8217;
Maar de naderende dood heeft ook heel andere bijwerkingen. Zo beschrijft hij in een viertal gedichten zijn opname in een oosters ziekenhuis, waar ze voor het eerst zijn dodelijke ziekte vaststelden: Ik sloeg mijn ogen open en daar zat / Een man met zwarte haarwrong op mijn bed. / Een prins of sultan uit een damesblad, / Voor mijn plezier daar even neergezet.
Als je niet beter zou weten, zou het een typisch komrijaanse hallucinatie uit zijn vroege werk kunnen zijn. In een andere cyclus droomt hij van een weergaloos mooie oosterse efebe die zo&#8217;n beetje als zijn doodsengel dienstdoet. Zijn naderend einde moet Komrij ergens als de verwezenlijking van zijn angsten en dromen hebben ervaren, een enorme inspiratiebron. Wat dat aangaat, treft de titel doel: wat hij ooit opwierp, komt ten slotte onherroepelijk terug.
Gelouterd door wijsheid en vergankelijkheidsbesef waait er een bijzondere wind door deze gedichten. De combinatie van oud en vilein sarcasme en ontvankelijkheid voor diepere gevoelens geeft de verzen een aparte afsmaak. Zo nu en dan timmert hij nog lustig los op de burgerlijke en maatschappelijke zelfgenoegzaamheid, maar in veel gedichten schemert door zijn satirische toon er een van verdriet en berusting. In &#8216;Eeuwigheid&#8217; beschrijft hij op die typische Komrij-wijze het leven van een fantasievol jongetje: Totdat hij stokt. Het komt er niet meer van. / Hij wordt volwassen en hij is weer bang. Bijna openhartig, zou je zeggen. Bijna, want helemaal geeft hij zich ook nu niet.
Het bijzondere van Boemerang is ook dat de bundel niet helemaal af is, sommige verzen zijn voltooid, aan andere werd nog geprutst. Het is werk vol varianten en rafelige randjes. Je ziet de dichter nog wikken en wegen. Zo kent het gedicht &#8216;Jongensdromen&#8217; twee alternatieve slotregels. De ik-persoon droomt van allerlei onmogelijkheden en besluit: Een droom is ijle wind, ik weet het wel, / En toch, bedrog of niet, verdom ik het / Om te ontwaken op mijn spijkerbed. De tweede versie van de slotregel luidt: Een stap te zetten uit mijn spijkerbed. In de eerste versie droomt hij voort, in de tweede blijft hij moedwillig wakker liggen. Zo tegenstrijdig kon Komrij in zijn gedichten zijn.
Lion Feuchtwanger. Succes. Wereldbibliotheek, vertaling Anthonie Donker, 640 p., € 19,90
****
door Aart van Zoest
Roman
Dit meesterwerk van Feuchtwanger verscheen in Duitsland, in 1930. Het is een historische sleutelroman: achter de fictieve personages en beschreven gebeurtenissen zijn niet-fictieve realiteiten te herkennen. De ruim 650 pagina&#8217;s bieden een beklemmend beeld van het Duitsland waar, in de jaren twintig, de nazi&#8217;s hun aanloop namen tot de uiteindelijke machtsgreep. Het krioelt in de plot, die vooral in München gecentreerd is, van de fascinerende figuren.
Een bezwaar is wel dat het er erg veel zijn; in de wirwar van intriges en verwikkelingen kan de lezer onzer dagen de neiging krijgen om pagina&#8217;s soms wat vlugger om te slaan. Dat doet aan de informatieve waarde van het boek niets af.
De meest intrigerende romanfiguur is Kutzner. Deze politieke fanaticus houdt redevoeringen die vier uur kunnen duren. Dat is Hitler. Zijn nazibeweging, de NSDAP, heet bij Feuchtwanger &#8216;Ware Duitsers&#8217;. Het succes van die, dan nog kleine, partij houdt verband met treurige maatschappelijke omstandigheden die voor ontevredenheid onder het volk zorgen. Er is armoede, nationalistische schaamte door de verloren oorlog. En een waanzinnige inflatie, waaraan pas in november 1923 een einde komt. Binnen al die ellende heeft de communist Feucht­wanger zichzelf in zijn roman ook een rol gegeven, onder de naam Tüverlin.
Deze Tüverlin citeert in een discussie met ene Pröckl (Brecht!) een uitspraak van Marx, die als het ware een rechtvaardiging betekent voor het maken van dit werk. &#8216;Men moet de verstarde toestanden in de Duitse samenleving beschrijven en in beweging brengen, door ze hun eigen liedje voor te zingen. Men moet het volk van zichzelf doen schrikken om het moed te doen vatten.&#8217;
Gelukkig is er meer dan leerzame treurnis. Daarvoor zorgt de begeerlijke Johanna Kain (wie stond model?) en haar woelige liefdesleven. Wanneer haar minnaar, een museumcurator, op grond van meinedige verklaringen in de gevangenis raakt, zet ze zich &#8211; zonder succes &#8211; voor hem in. Ze zal meer geliefden hebben, onder wie een machtige grootindustrieel (Krupp?) en Tüverlin. Aldus krijgt ook het Menschliches, Allzumenschliches in deze tendens­roman zijn plaats.
Wim Duijst. De engel van Spakenburg. Marmer, 312 p., € 18,95
**
door Marjolijn Pouw
Roman
Gelovigen bespreken bij een kraamvisite de pas bij hun gemeente beroepen dominee. Hij is een aanhanger van Kuitert, de VU-hoogleraar die vindt dat je de Bijbel niet letterlijk moet nemen: een hellend vlak dat al eerder was betreden door dominee Geelkerken, die in 1926 daarom door zijn broeders in de Synode van Assen was afgezet, wat een kerkscheuring veroorzaakte. De Spakenburgers winden zich op: zouden de Bijbelse slang en de ezel van Bileam echt hebben gesproken? Het staat er, maar: &#8216;Er staat zoveel in de Bijbel,&#8217; zegt de oom van Sjoerd, het jongetje dat de spreekbuis is van de schrijver. &#8216;Maar moet je dat allemaal letterlijk nemen? Tijden veranderen.&#8217; Sjoerds streng gereformeerde moeder verstrakt en snauwt: &#8216;Eerst is het de slang, dan de ezel en straks wordt het de opstanding. En al die nieuwigheid komt van die zogenaamde godgeleerden van de VU.&#8217; Zij staat sterk onder de invloed van een soort Greet Hofmans, die lid is van de zwartekousenkerk. De moeder hoopt vergeefs daar verlichting te vinden voor haar somberte, ze voelt zich in een donker dal.
Duijst weet in zijn in de liberaliserende jaren zestig spelende roman de armoedige sfeer van wereldmijding en bekrompenheid die om streng gereformeerden hangt, mooi op te roepen. Vooral in gesprekken is hij goed. De ruzie tussen Sjoerds ouders over de televisie, waarin zijn moeder een werktuig van de duivel ziet, is prachtig opgeschreven. Jammer genoeg is de opbouw van het boek nogal traditioneel en zijn de ontwikkelingen zo oubollig dat het vervelend wordt. De in zijn huwelijk afgewezen, gefrustreerde vader is een al te makkelijke prooi voor een gescheiden, wufte dorpsgenote. De jarenlange verkrachting en mishandeling door haar vader en broers zijn als oorzaak van de depressie van Sjoerds moeder al even uitgekauwd, net als de dommige plattelandsvrouwen.

Aart van Zoest

Rob Schouten

Marjolijn Pouw

Fictie

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots