De timing van de Nederlandse vertaling (De hoofdstad) van Robert Menasses grote pro-EU-roman Die Hauptstadt lijkt allerongelukkigst. Het is een tragikomische ideeënroman over de farce Europa, ruim vierhonderd pagina’s over eurocraten uit zes lidstaten tegen de achtergrond van de hoofdstad van de Europese instellingen: Brussel.
We lijken minder dan ooit ontvankelijk voor een pro-Europa-geluid. Teksten die we vóór de introductie van de euro nog vanzelfsprekend vonden, komen nu alleen nog sjabloonachtig uit de mond van politici die geen idee hebben hoe ze moeten antwoorden op de populistische revolte. Een uiterst ongelukkige timing dus, in deze tijd van vrijwel alomtegenwoordige Europa-bashing.
<h5>Omstreden hervormingsvoorstellen</h5>
Dan zwijgen we nog over de voorzitter van de Europese Unie Jean-Claude Juncker, die met nog maar twintig maanden voor de boeg tot het einde van zijn termijn ophef veroorzaakt door opmerkelijke benoemingen en vooral omstreden hervormingsvoorstellen. Tijdens de EU-top van 23 februari jongstleden pleitte hij voor het vereenvoudigen van de EU. Zijn oplossing: dat zijn Europese Commissie en de Europese Raad (waar de regeringsleiders zetelen) door één en dezelfde voorzitter geleid moeten worden en niet door twee aparte personen, zoals nu.
Juncker zei al bij zijn aantreden in 2014 dat de Europese Commissie ‘politiek’ zou zijn, maar toch dacht ik na lezing van De hoofdstad: zou Juncker deze roman van de Oostenrijker Menasse soms gelezen hebben?
<h5>Een rondrennend varken</h5>
Zo’n vreemde gedachte is dat niet. Menasse hekelt via De hoofdstad de Europese Raad als vehikel van nationalisme en bezingt de Europese Commissie en haar ambtenaren, die in zijn optiek wél trouw zijn aan de idealen van de grondleggers van de EU. Ook al zijn ze dan niet bijster competent.
<blockquote>Menasse hekelt de Europese Raad als vehikel van nationalisme en bezingt de Europese Commissie.</blockquote>
Ik zag uit naar de vertaling van deze roman, die in Duitsland werd toebedacht met de Deutscher Buchpreis 2017. Niet zozeer om de vertaalprestatie zelf – die is bij Paul Beers gegarandeerd. Ook niet zozeer om de tragikomische belevenissen van de hoofdpersonages in het Brusselse en in de lidstaten waar ze vandaan komen. Ook niet om de knappe compositie: de roman is een mozaïek van vervlochten verhalen. De verbindende schakel is een rondrennend varken, als metafoor voor de onmacht van de EU, want het is onduidelijk onder welke instantie(s) dat beweeglijke dier ressorteert. Het ‘probleem’ dat zijn aanwezigheid is wordt niet opgelost omdat er geen verantwoordelijkheid wordt genomen.
Nee, ik wilde De hoofdstad lezen omdat het de eerste grote roman is over de EU. En specifieker: omdat ik mij afvroeg of fictie over het project Europa, zeker van zo’n pro-Europeaan als Menasse, een beter antwoord kan bieden op het populistische onbehagen dan de politiek.
<h5>Seksueel geobsedeerd</h5>
Wanneer je fictie beziet als mentaliteitsgeschiedenis, is er heel wat veranderd sinds Tim Parks’ roman Europa (1998). Het is de langgerekte, de roman omspannende innerlijke monoloog van ene Jerry Marlowe, die als internationale docent aan de Universiteit van Milaan op weg is naar Straatsburg. Hij reist samen met een groep verontwaardigde collega’s, die daar bij de Unie protest willen aantekenen tegen het feit dat ze als buitenlanders worden achtergesteld bij de Italiaanse docenten. Het interesseert de euroscepticus Jerry geen zier. Hij reist alleen mee omdat hij voor zichzelf wil bewijzen dat hij heen is over zijn korte, intense verhouding met een (eveneens meereizende) Franse docente, die zich nu heeft ontfermd over een stoere Duitser.
Parks’ Europa heeft minder met Europa te maken dan met Griekse mythen, vandaar ook dat de titel van de roman in de taal waarin die geschreven is, het Engels, niet Europe luidt maar Europa. Voor alles is deze roman het verhaal van een seksueel geobsedeerde.
<h5>Postnationale droom</h5>
Menasses roman staat haaks op Parks’ sceptische aanwending van de EU, terwijl Parks’ geluid twee decennia later juist sterker weerklinkt dan ooit. Zo bezien vormt Menasses EU-roman een interventie in het heersende denken.
<blockquote>Menasse is voor de Europese eenwording en de afschaffing van de natiestaat.</blockquote>
Dat konden we van hem verwachten. In De Europese koerier uit 2012 brak hij al essayerend een lans voor de Europese Commissie, die zo tegengewerkt wordt door de Europese Raad. We leerden de postnationale droom van deze schrijver kennen: hij is voor de Europese eenwording en de afschaffing van de natiestaat. In die zienswijze geldt nationalisme als historische misdaad, die ons Europeanen verdeelt in plaats van verbindt en afhoudt van de vorming van een Europese republiek met een échte eigen hoofdstad.
<h5>Poolse huurmoordenaar</h5>
Het ligt voor de hand om tussen deze denkbeelden en de roman De hoofdstad een een-op-een relatie te veronderstellen, maar dat doet geen recht aan Menasse als romancier. De hoofdstad is geen pamflet of manifest, maar een door moord, samenzweringen en terreur gestutte ideeënroman waarin de mens de maat der dingen is. Zo geeft Menasse het abstracte ‘idee’ Europa een gezicht en een stem.
We lezen over het wel en wee van de Griekse ambtenaar Fenia, over de Poolse huurmoordenaar Mateusz, over een varkenshouder uit Wenen, over een Belgische politieman, over de Belgische Holocaust-overlevende David de Vriend en tal van anderen die van alles meemaken in Brussel.
<blockquote>De titel van Menasses roman verwijst naar Auschwitz, de werkelijke hoofdstad van Europa.</blockquote>
Maar het bepalende verhaal van de roman speelt zich af in de Europese Commissie: een ambtenaar van een cultuurafdeling moet voor de vijftigste verjaardag van de Europese eenwording een jubileumevenement organiseren. Dat wordt een Auschwitz-evenement, waarbij de laatste vernietigingskampoverlevenden uit de Tweede Wereldoorlog als getuigen fungeren voor de noodzaak van de EU. Ze moeten laten zien dat het ideaal van de eenwording direct ontstaan is uit de schok in het collectieve bewustzijn door de Holocaust.
De titel van Menasses roman verwijst dus naar Auschwitz, de werkelijke hoofdstad van Europa, de geboorteplaats van de Europese Commissie. Omdat Auschwitz de plek is die heden en verleden verbindt en herinnert aan de bestaansreden van het project Europa – de nie wieder-gedachte.
Maar helaas, de lidstaten blokkeren het jubileumstreven. Hun belangen botsen met het ideaal van meer eenheid. Vooral de rol van een Italiaan, wiens vader nog met Mussolini wegliep, blijkt bedenkelijk.
<h5>Mensen van vlees en bloed</h5>
De vraag na lezing is: heeft Menasse met zijn roman antwoord gegeven op het populistisch onbehagen over Europa? Hij heeft ‘het absolutistische Europa’ zonder meer vermenselijkt door de spreekwoordelijke ambtenareske dorknopers daar als mensen van vlees en bloed te tonen. Hun pogingen zijn in dat licht belangrijker dan hun falen.
Wat betreft het grote geschut dat hij inzet, Auschwitz: uiteraard werkt dat om het ideaal van de grondleggers en de grote Europeanen van weleer na te voelen. Maar ‘Auschwitz’ als beslissend argument maakt, vrees ik, alleen kans bij beschaafd volk met historisch besef. De vraag is hoeveel mensen daar nog een boodschap aan hebben, temeer daar het antisemitisme in allochtone en autochtone kringen zo welig tiert en zowel extreemlinks als extreemrechts flirtages en allianties aangaan met openlijke antisemieten. Tel daarbij andere vormen van racisme die tegenwoordig salonfähig gemaakt worden, en je begrijpt dat het Auschwitz-argument als pleidooi voor acceptatie en tolerantie enorm aan kracht verloren heeft, in heel Europa.
Het naïeve wensdenken zij Menasse nochtans vergeven.
<blockquote>Politieke correctheid moet blootgelegd worden door de literatuur, niet ingelijfd.</blockquote>
Dat ligt iets anders bij zijn keuze om van de moordenaar een ultrakatholieke Pool te maken uit zo’n wijdvertakt, internationaal samenzweerdersnest waar je alleen nog van hoort bij Dan Brown. De hoofdstad opent met een moord en eindigt min of meer met een terreuraanslag.
Nu is Brussel in het voorjaar van 2016 het slachtoffer geworden van een islamistische terreuraanslag, maar die achtergrond wordt niet stevig benadrukt in De hoofdstad. En wel die Poolse relifanaticus, vanuit Menasses kennelijke behoefte om te tonen dat heus niet alleen moslims ideologisch gemotiveerd uit moorden gaan. Dat is een gemiste kans. Zolang je problemen niet helder benoemt, verstrek je populisten ammunitie. Daarmee is De hoofdstad uiteindelijk meer Brussels dan in de verwachting lag van deze ambitieuze roman. Politieke correctheid moet blootgelegd worden door de literatuur, niet ingelijfd.
<div class="info-box">
Robert Menasse, De hoofdstad, vertaling en nawoord Paul Beers, De Arbeiderspers,427 p., € 23,-
</div>

Jeroen Vullings

Hoe Europa in de eerste grote roman over de EU een stem en gezicht krijgt

Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip