<div class="lead">Shakespeare bewerken voor onze tijd: bijna niet te doen. Maar het lukte Jeanette Winterson, met een roofkapitalist en een game-ontwerper.</div>
Het is altijd oppassen geblazen als Angelsaksische schrijvers zich aan Shakespeare wagen. Zelfs degenen met literair bravado verschrompelen dan ineens tot brave schooljongens. Keer op keer raakte ik teleurgesteld wanneer ik las hoe een anders zo gewaardeerde essayist als Tim Parks of een anders zo bewonderde criticus als Harold Bloom zulke eredienst pleegden en aldus hun minst belangrijke werk afleverden. Het zit er niet in, meende ik – voorbarig, naar nu blijkt.
Want gelukkig wordt mijn ongelijk bewezen door Jeanette Winterson. Met nota bene een roman die in opdracht het licht zag. Dat zit zo: in 2016 is de bard vierhonderd jaar dood en het Hogarth Shakespeare-project is erin geslaagd een aantal beroemde schrijvers, van Howard Jacobson en Gillian Flynn tot Edward St. Aubyn en Margaret Atwood, te verleiden om toneelstukken van Shakespeare te gaan hervertellen. Bewerken, is eigenlijk de precieze term.
Onlangs verschenen tegelijkertijd de Nederlandse vertalingen van Wintersons The Gap of Time (Het gat in de tijd) en Atwoods The Heart Goes Last (Als laatste het hart). Atwood plaatste de komedie A Midsummer Night’s Dream in een moderne setting: ze schreef een klassieke Atwood-dystopie, ditmaal over de moreel ontregelde wereld na de economische crisis. Winterson herschiep de romance The Winter’s Tale even modern; hoofdrolspelers zijn onder andere een Gordon Gekko-achtige roofkapitalist en een game-ontwerper.
Uit eerdere berichten begreep ik dat Atwood The Tempest zou bewerken, dus of Als laatste het hart voortkomt uit het Hogarth Shakespeare-project weet ik niet. Maar tot nu toe is dit inspiratie zoeken bij de bijna veertig toneelstukken van de grote voorganger door deze twee geslaagde romans al een voorbeeldig reanimatieproject gebleken; ik kan niet wachten tot een literair talent de nog vacante tragedies Julius Caesar en Corolianus beademt.
<h5 class="tekst">Jaloezie</h5>
Moet ik kiezen tussen Atwoods aanpak en die van Winterson, dan verkies ik de laatste. Beide schrijvers vertonen veel geestkracht tegenover het oorspronkelijke materiaal – Atwood gaat daarin het verst –, maar in reliëf aanbrengen en in zeggingskracht biedt Winterson het meest.
Hoe doet ze dat? Allereerst door het stuk minder oppervlakkig en evenwichtiger te maken. Het oorspronkelijke stuk draait om jaloezie als aanstichter. De Siciliaanse koning Leontes is jaloers op zijn jeugdvriend Polixenes, de koning van Bohemen. Hij verdenkt hem er zodanig van het met zijn (zwangere) vrouw Hermione te houden dat de ongeboren vrucht niet van hem is maar van Polixenes. De intrige navertellen is altijd saai, dus nu even met reuzenstappen door het stuk: Leontes verstoot zijn dochtertje Perdita, dat in Bohemen als vondeling opgroeit bij een herdersgezin. Zestien jaar later komt alles goed voor Perdita en haar geliefde Florizel (Polixenes’ zoon), verzoening alom, einde.
Winterson besluit haar aanmerkelijk uitvoeriger samenvatting van het origineel welhaast programmatisch met: ‘Aan het einde van het stuk worden alle figuren zonder uitleg, aankondiging of psychologische interpretatie in een nieuw leven gestort. Wat ze daarvan zullen maken, wordt overgelaten aan “het gat in de tijd”.’ Precies dat gat zal ze invullen, in haar aemulatio van The Winter’s Tale. (De ironie daarbij is natuurlijk dat Shakespeare zich in dit stuk ook al liet inspireren, door een pastorale van Robert Greene.) Voor de goede orde: in haar eigentijdse roman figureert de uitdrukking ‘Het gat in de tijd’ ook heel letterlijk: als de naam van een game waarin Parijs aangevallen wordt door gevallen engelen.
<h5>DNA-test</h5>
Hoe boeiend ook, dat is Spielerei vergeleken bij hoe Winterson Shakespeares voorbeeldstuk in haar persoonlijke thematiek annexeert, zoals die bekend is uit haar autobiografische getuigenis Why Be Happy When You Could Be Normal? (2012). Winterson, zelf een adoptiekind, schrijft op een gegeven ogenblik de betekenisvolle zin: ‘Zo veel verhalen over verloren en gevonden.’ Het verleden vormt je, het werkt onbewust door, zoveel wordt duidelijk uit Wintersons adaptatie. Ze laat de schurk Autolycus – gelukkig even onweerstaanbaar als bij Shakespeare – hiertoe zelfs William Faulkner citeren: ‘Het verleden is niet dood. Het is niet eens verleden.’
En hoe. We leren in Het gat in de tijd daarom Leo en Xeno kennen als jongens op een kostschool; ze hebben beiden geen liefde van hun ouders gekregen en verliezen zich in hun woeste homoseksuele relatie, die ook (van Leo’s kant) een uiterst destructieve kant heeft. Daar begint het grote knipogen al van Winterson naar de hele Shakespeare; in dit geval de veelbestudeerde kwestie of enkele van zijn sonnetten gericht waren aan een mannelijke geliefde. Later in haar roman doet de heftige, vernietigend uitpakkende jaloezie van Leo denken aan die van Othello, een man die (in Wintersons woorden) ‘liever de wereld uitmoordt dan zichzelf verandert’. En tegelijkertijd is Leo’s op niets berustende wantrouwen bínnen Wintersons roman, dus onbelast met de Shakespeare-voorgeschiedenis en soeverein op zichzelf staand, een manifestatie van een ten diepste verscheurde man, die zodanig seksueel jaloers is op mannen en vrouwen dat hij zich tot in zijn kern bedreigd voelt. Zoals Xeno over hem opmerkt: ‘Hij geloofde mij niet, hij geloofde zijn vrouw niet, hij geloofde niet in een dna-test. Een dna-test is negenennegentig procent betrouwbaar, maar Leo noemt zichzelf graag die ene procent.’
<h5 class="tekst">Literair metaspel</h5>
<div class="figure--right">
<figure id="post-305342 media-305342" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2015/11/9200000046118781.jpg" alt="" /></figure>
</div>
Hij is niet de enige door het verleden getekende: Wintersons personages in Het gat in de tijd zijn ten prooi aan hun onvolkomenheden, aan wat ze missen in hun leven, tekort gekomen zijn – waardoor ze hun kansen op geluk wegjagen. Het verleden als tragedie die de toekomst versjteert.
Maar uit Wintersons oeuvre kennen we ook een andere, optimistischer kant: het geloof in verandering, persoonlijke ontwikkeling, transformatie. Als om dat te benadrukken vermeldt het cv van de zangeres MiMi, Leo’s vrouw, een rol in de toneelbewerking van de roman The PowerBook van ‘de Britse auteur Jeanette Winterson’. Literair metaspel, maar niet zonder bodem.
In een als laatste hoofdstuk gemaskeerd slotwoord vertelt Winterson dat de dreiging bij Shakespeare, die daarmee vooruitliep op Freud, van binnenuit komt. En de redding ook, illustreert Wintersons proza, want de tijd brengt vergeving.
De tijd heelt alle wonden&#8230; tja, dat is natuurlijk een dijk van een cliché. Maar zo pakt het niet uit in Wintersons vitale proza, en dat is geen geringe kwaliteit.
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl.kpnis.nl/Winkel/Webwinkel/Web-winkel-Product/Het-gat-in-de-tijd-Jeanette-Winterson.htm">Het gat in de tijd</a>, Jeanette Winterson, vertaling Lidwien Biekmann, Nijgh &amp; Van Ditmar, 285 p., € 19,99
</div>