Analyse / Griekse schulden
Het is half februari en ik bel een Griekse kennis. &#8216;Dag Magda, alles goed? Hoe gaat het met de crisis?&#8217;
&#8216;De crisis? Mwa, die waait wel over.&#8217;
Om nu te zeggen dat het lééft op de Griekse straten en pleinen, de schuldencrisis die het land aan de rand van het faillissement heeft gebracht: nou nee, niet bepaald. Dat zou je als buitenlander die Griekenland enigszins kent best opmerkelijk kunnen vinden, want de politieke betrokkenheid is er van oudsher groot.
Natuurlijk: er zijn de stakingen. Sinds de kersverse regering van de sociaal-democraat Yorgos Papandreou draconische bezuinigingen heeft aangekondigd op de privileges van de ambtenaren (hij wil onder meer de pensioenleeftijd optrekken van 58 tot 63 jaar), liggen om de haverklap scholen, treinen en luchthavens plat. Maar stakingen zijn een even onvervreemdbaar deel van de Griekse folklore als eindeloze maaltijden en extatische feesten: een aanleiding is snel gevonden en de volgende ochtend gaat ieder zijns weegs.
Vijftig miljard oude drachmen
Nu zijn de Grieken wel wat gewend. Monetaire degelijkheid is nooit de meest opvallende eigenschap geweest van de moderne Griekse staat. Weliswaar trad het land in 1868 toe tot de inmiddels volledig vergeten Latijnse Muntunie (drie jaar eerder opgericht door Frankrijk, Italië, Zwitserland en België), maar na het ontploffen van die unie als gevolg van de Eerste Wereldoorlog gleed de nationale munt, de drachme, weg met een snelheid waar Pheidippides zijn petje voor zou hebben afgenomen. In 1944 konden de Grieken 50.000.000.000 (vijftig miljard) oude drachmen inruilen voor één nieuwe. Weer tien jaar later schrapte de Griekse Nationale Bank nog eens drie nullen en werd de koers vastgesteld op 30 drachme tegen één Amerikaanse dollar.
Omdat in 1868 vanwege de muntunie de drachme precies evenveel waard was als de Zwitserse frank, kun je uitrekenen dat het Zwitserse monetaire beleid sindsdien 1,6 biljard keer degelijker is gebleken. Geen wonder dat veel Grieken een zucht van verlichting slaakten toen ze de drachme in 2002 tegen een koers van 340,75 mochten inruilen tegen de euro.
Het spande er overigens om. Lange tijd was het hoogst onzeker of Griekenland wel aan de strenge budgettaire eisen kon voldoen die aan de eurolidstaten werden gesteld. Velen gingen ervan uit dat het de Grieken niet zou lukken. Maar terwijl in Noordwest-Europa de commentatoren hun twijfels uitspraken, startte de Griekse overheid alvast blijmoedig een voorlichtingscampagne om de geesten rijp te maken. Want hoezo, Griekenland niet in de eurozone? Dit was een zaak van Hellenistisch prestige! Boekhoudkundige haarkloverijen konden later wel worden opgelost. En zo traden de Grieken onder hun officieuze nationale motto den iparchi próvlima (&#8216;er is géén probleem&#8217;) toe tot de monetaire club waar de serieuze Duitsers en hun calvinistische kameraden uit Holland de lakens uitdelen.
Dat kon natuurlijk nooit goed gaan.
De eerste jaren leek het Griekse gesjoemel zich te beperken tot ongeoorloofde staatssteun aan ooit roemrijke maar inmiddels kwijnende bedrijven als Olympic Airways. Halverwege het eerste decennium begonnen creatieve Atheense statistici illegale sectoren als de prostitutie bij het nationale inkomen op te tellen om het begrotingstekort als percentage van het nationaal product te flatteren. En in januari van dit jaar moest Papandreou toegeven dat het begrotingstekort gierend uit de hand was gelopen en van geen kanten meer voldeed aan welke norm dan ook. In de binnenlandse pers voegde hij daar wel aan toe dat het allemaal de schuld was van zijn voorganger Kostas Karamanlís van de conservatieve Nea Dimokratía-partij. Dat was minstens ten dele bezijden de waarheid, want onder de vorige sociaal-democratische regering, die in 2004 ten val kwam en waarin Papandreou minister van Buitenlandse Zaken was, klopten de cijfers ook al niet. Een woordvoerder van Nea Dimokratía stond overigens op onnavolgbare wijze pal voor de Griekse zaak door te verklaren dat als de Duitsers zoveel kritiek hadden op het Griekse financiële beleid, ze een rekening tegemoet konden zien voor de verwoestingen die Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog in Griekenland had aangericht.
Envelopjes
De vraag die uit deze chaos (een Grieks woord) oprijst, is: wat is dit voor een land waarvan de leiders onverholen een loopje nemen met de internationale verdragen en terloops hun bondgenoten zwaar schofferen, en waarvan de bevolking hardnekkig gelooft dat het allemaal wel zal loslopen?
Allereerst dit: de Grieken zijn economisch niet op hun achterhoofd gevallen. Het zijn begenadigde handelaren, zo viel de Romeinen reeds op. In het Ottomaanse Rijk bestierden ze belangrijke zakennetwerken en in moderne tijden vallen internationale tycoons op als Onassis, Niarchos en, recenter, EasyJet-oprichter Stelios Haji-Ioannou.
Ook minder prominente Grieken bestieren met grote inzet hun handeltjes. Het is volkomen normaal dat de dorpsonderwijzer een olijfgaard bezit en ook nog een hotel runt. Kijk niet gek op als hij daarnaast bezig is een huis te bouwen, om zelf in te wonen of om door te verkopen, dat bekijkt hij later wel.
Toerisme, landbouw en aannemerij zijn in elk land sectoren waarin het geld veelal cash en onder de tafel van eigenaar verwisselt. In Griekenland zijn het ook met afstand de grootste sectoren. Dus dat in het kielzog van al die miljoenen klussende en ritselende Grieken een enorme informele economie is ontstaan, mag geen verbazing wekken.
De overheid is daar mooi klaar mee. Niet alleen mag ze de informele economie niet optellen bij het nationaal product, ze kan er ook geen belasting over heffen. Dat laatste probleem wordt verergerd door het volslagen gebrek aan loyaliteit dat de Griekse burger tentoon spreidt tegenover zijn autoriteiten. Jazeker, Grieken zijn behoorlijk nationalistisch en houden veel van hun land, maar die liefde blijft steken in abstracte concepten. Over romiosýni, de Griekse ziel en identiteit, zijn prachtige ballades geschreven. Maar als het op belasting betalen aankomt, springt een ander facet van de romiosýni in het oog: de welhaast genetische neiging om via onderlinge handjeklap de overheid een loer te draaien. Om hun vrienden en bekenden te laten besparen op de overdrachtsbelasting, vervalsen notarissen in officiële aktes de bedragen. Inspecteurs verklaren woningen tot agrarische bedrijfsgebouwen om voor de bewoners landbouwsubsidies binnen te harken. Medisch specialisten vullen hun relatief bescheiden inkomen uit het Ethnikó Systima Yjías (Nationaal Gezondheids Systeem) aan met wachtlijstbemiddeling waarin gesloten enveloppen een cruciale rol spelen. Welke Griek immers zou een bekwame arts een behoorlijk inkomen misgunnen? Maar dankzij zulk aan corruptie grenzend gesjoemel loopt Mana Ellás, Moedertje Griekenland, andermaal grote sommen aan belastinginkomsten mis.
Niet dat Mana Ellás zelf zich zo het vuur uit de sloffen loopt om het haar kinderen naar de zin te maken. De Griekse bureaucratie is beslist veel erger dan die in Nederland. Ogenschijnlijk eenvoudige zaken verzanden in eindeloze procedures, en zonder &#8216;hulp&#8217; loop je het risico eeuwig in kafkaëske regelspelonken rond te dwalen. Gratis is dat uiteraard niet. Volgens een studie van de anticorruptieorganisatie Transparency International waren de Grieken in 2008 748 miljoen euro kwijt aan smeergeld &#8211; &#8216;envelopjes&#8217; in het Grieks. Een Griekse vriendin van mij die in Nederland woont, verzuchtte onlangs dat wanneer ze de rest van haar leven hier blijft wonen, dat vooral is omdat het Nederlandse systeem wérkt, terwijl in Griekenland de simpelste dingen ontzettend veel energie (ook een Grieks woord) kosten.
Megaléxandros
Nadat zijn Europese collega-regeringsleiders hem in Brussel het pistool tegen het hoofd zetten, verklaarde Papandreou dat hij zou proberen de belastingontduiking te bestrijden en het mes te zetten in de verhoudingsgewijs goudgerande arbeidsvoorwaarden in de publieke sector. Maar met een verhouding tussen overheid en burger die in zo&#8217;n ernstige mate verstoord is, lukt dat natuurlijk nooit.
Extra pijnlijk voor de premier is dat het zijn eigen vader was die in de jaren tachtig een sociaal stelsel uit de grond stampte dat Griekenland met zijn disfunctionele belastingsysteem simpelweg niet kon betalen. Terwijl de populistische Andreas fel van leer trok tegen de Europese Unie, tuigde de oude vos met subsidies van diezelfde EU een peperduur gezondheidssysteem op, en een stelsel van sociale uitkeringen dat op de Balkan uniek is. En hoe gebrekkig deze voorzieningen ook functioneren, de Grieken zijn er wél aan gehecht geraakt. Dat ze feitelijk boven hun stand leven, beschouwen ze niet als hún probleem. Ondertussen hebben ze hun mandaat verleend aan een man wiens grootvader (Yorgos) al premier was en wiens vader (Andreas) door velen beschouwd wordt als de grootste Griekse leider sinds de val van de militaire dictatuur in 1974. Bloedband is in Griekenland het belangrijkste wat er is. Het laatste wat sociaal-democratische kiezers verwachten, is dat een telg van de Papandreou-clan in opdracht van de EU de Griekse verzorgingsstaat om zeep zal helpen. Meer in de Griekse aard ligt het te verwachten dat de premier wel een formulering zal verzinnen waarmee hij de eurocraten in slaap zal sussen. Want wat stelt, in het licht van 3500 jaar Helleense geschiedenis, een paar procent te veel aan staatsschuld nu helemaal voor? Zijn er geen belangrijkere politieke zaken, zoals het feit dat een voormalige deelrepubliek van Joegoslavië zichzelf nog altijd Macedonië noemt en daarmee een niet te rechtvaardigen claim legt op de nagedachtenis van Megaléxandros, Alexander de Grote? Nou dan! (Sinds de toenmalige Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Van den Broek begrip toonde voor het Macedonische standpunt, is de marktpositie van Heineken in Griekenland merkbaar verslechterd.)
Dat Grieken zich minder druk maken over hun nationale schuldenlast dan Nederlanders, zou overigens nóg een reden kunnen hebben, en wel eentje die Nederlanders in hun algemene dédain jegens de vermeende Zuid-Europese laat-maar-waaien-mentaliteit gemakkelijk over het hoofd zien: Grieken maken zélf nauwelijks schulden. Volgens cijfers van de EU werd in 2002 maar liefst 61 procent van de Griekse woningaankopen gefinancierd met eigen geld, een ongehoord getal waarbij de met bankbiljetten gevulde matrassen (ook volgens de onderzoekers) zeker een rol zullen hebben gespeeld. Maar toch. In 2003 bezat 64 procent van de huishoudens een koopwoning zonder een eurocent schuld erop. In Nederland was dat 3 procent. Een schamele 6 procent van de Grieken kampte met een hypotheekschuld. In Nederland was dat 52 procent, een cijfer dat nog geflatteerd wordt door het veel hogere percentage huurwoningen in Nederland.
Nederlanders hebben de neiging de staatsschuld te vergelijken met persoonlijke schulden, en mopperen graag dat ze er zelf ook voor zorgen dat elke maand weer alle lasten worden betaald om aldus kredietwaardig blijven. Grieken, daarentegen, hebben geen lasten. Of zoals Mirta, een kennis van mij die vakantieappartementen bezit aan de zuidkust van Lesbos, eens opmerkte: &#8216;Ik snap dat niet. Jullie Europeanen zitten tot over de nek in de schulden en komen hier toch voor veel geld vakantie vieren. Ik zou geen minuut op reis gaan voordat ik alles had afbetaald.&#8217; Dat ze via haar eigen overheid wel degelijk grote schulden heeft, zou ik haar in geen duizend jaar kunnen uitleggen. Dat is immers Athene, en dat ligt zoals in Griekenland algemeen bekend is, op een andere planeet (opnieuw een Grieks woord, dat overigens van oorsprong &#8216;zwerver&#8217; betekent).
Knappe villa&#8217;s
Dit is dus het goede nieuws: Grieken hebben niet zozeer meer schulden dan andere Europese volkeren, ze zijn alleen heel anders verdeeld. Terwijl op het Griekse platteland (Athene is een iets lastiger verhaal) ook de werkster en de taxichauffeur in knappe villaatjes wonen, veelal met uitzicht op zee, moet de Griekse regeringsleider met de pet rond. Ondertussen zucht de Nederlander onder zijn schulden en andere torenhoge, door allerlei bizarre instanties opgelegde lasten.
Wie is er nou gek?
Of je met zo&#8217;n volk in een monetaire unie moet gaan zitten, is een andere vraag. Zelfs in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog schraapte Nederland geen nullen van de gulden af. In plaats daarvan werd in 1945 al het geld in één klap ongeldig verklaard, op een bedrag van tien gulden per persoon na, dat in nieuwe biljetten kon worden afgehaald (het beroemde Tientje van Lieftinck, dat in werkelijkheid bestond uit vijf verse briefjes van één gulden en twee van een rijksdaalder). Deze radicale geldzuivering redde de waarde van de gulden, die vanaf 1954 zelfs weer als een kloeke zilveren munt in de geldcirculatie verscheen. Dat zich hierin een fundamenteel verschil in mentaliteit openbaart, valt niet te ontkennen.
Op de langere termijn kan alleen een uit de kluiten gewassen hoogconjunctuur de situatie redden, want Griekenland zal nooit in de pas gaan lopen met Calvijn. Als men in Athene ooit de beruchte drie-procentnorm haalt, zal dat waarschijnlijk per ongeluk zijn. En van korte duur. Er zijn immers te veel mooie projecten die schreeuwen om budget. De enige structurele oplossing is dat er een Griekse Jan Kees de Jager opstaat die erin slaagt een deel van de persoonlijke welvaart van de Grieken door te sluizen naar Mana Ellás. U begrijpt inmiddels wel dat dit een heel hypothetisch scenario is.
De ad hoc-oplossing die zich nu in Europees verband voor het Griekse probleem opdringt, is waarschijnlijk de juiste. Om speculanten op verder Zuid-Europees verval op de vlucht te jagen, krijgen de Grieken voor enkele tientallen miljarden zachte leningen van hun Europese Unie-genoten. Het geknarsetand in Frankfurt is in alle hoofdsteden hoorbaar, maar ongetwijfeld heft men in Athene glunderend het glas. Want zoals Magda al vermoedde, heeft die oude Griekse wijsheid andermaal stand gehouden: den iparchi próvlima! Ya mas!
Ma tóra pou i fotiá foundóni páli
esí kitás t&#8217;archéa sou ta kálli
ke stis arénes tou kózmou, mána mou Ellás
to ídio pséma pánda kouvalás.
&#8216;Maar terwijl de vlammen opnieuw hoog oplaaien / staar je je blind op je schoonheden uit de oudheid / en verkondig je, moedertje Griekenland / in de internationale arena altijd weer dezelfde leugens.&#8217;*
*Nikos Gatsos, 1983, op muziek gezet door Stavros Xarchakos. Vertaling door de auteur
vn.nl/extra voor links naar de volledige tekst met Nederlandse vertaling en een uitvoering van het lied door Yorgos Dalaras

Ed Croonenberg

Er is géén probleem!

Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip