Filosofie
Griekse denkers hebben vaak maar oppervlakkige sporen nagelaten in het dagelijks leven. Er bestaat nog zoiets als platonische liefde &#8211; waarover Plato zich zou hebben verbaasd &#8211; en ouderen zullen nog wel weten wat pythagorisch zwijgen is. De hedendaagse cynicus zal zich erover verbazen dat hij ooit een &#8216;cynicus&#8217; dus een filosoof is geweest en de scepticus zal eraan twijfelen of zijn betiteling ook echt ontleend is aan de &#8216;scepsis&#8217;, een filosofische school. De epicuristen zijn nu afgegleden tot lekkerbekken &#8211; wat ze toch echt niet waren. Alleen de stoïcijn heeft enigzins ongeschonden de tand des tijds doorstaan. Nog altijd ondergaat hij zijn tegenspoed door geen spier te vertrekken, zoals menige stoïcijnse leraar in de Oudheid al had voorgeschreven.
Zo&#8217;n leraar was Epictetus (ca. 50 tot 130 n. Chr.), die in de Griekse stad Nicopolis college heeft gegeven in de stoïcijnse levensleer. Hij was geen oorspronkelijk denker, maar meer een leraar en propagandist van filosofische opvattingen. Zijn colleges zijn opgetekend door Arrianus, een bewonderende toehoorder, en maken de hoofdmoot uit van het verzameld werk, dat verder nog wordt aangevuld met fragmenten en het Encheiridion, het Handboekje, waarin de strekking van de colleges kort is samengevat.
Dat Handboekje is tot in de twintigste eeuw veel gelezen, ook al viel de leer steeds minder goed te rijmen met het gedachtengoed van onze tijd. En dan heb ik het niet alleen over de fysica, maar ook over het rotsvaste vertrouwen in de menselijke rede en de diskwalificatie van de emotie. Met Epictetus moet je nooit naar een voetbalwedstrijd gaan. Ook de strikte scheiding tussen lichaam en geest &#8211; of ziel &#8211; die bij zijn leer hoorde, is ons vreemd geworden. De mens is dankzij de rede dan wel gelijk aan de goden, maar zijn lichaam is niet meer dan een klein deeltje in het grote geheel. Om je in het leven te handhaven, moet je willen leren dat alles gebeurt zoals het gebeurt en de ware wijze wíl dan uiteindelijk ook wat er gebeurt. Verzet en strijd om een rechtvaardige wereld, een levenshouding die in onze tijd wordt bewonderd, zal men bij de Stoa tevergeefs vinden. Iets te willen wat buiten je macht ligt, vindt een stoïcijn dwaasheid. &#8216;s Levens felheid wordt niet gevierd.
De hedendaagse lezer wordt op den duur dan ook een beetje kregel van het mensbeeld dat hem wordt voorgeschoteld; het is het zijne niet en zal dat, in het licht van hedendaagse inzichten, ook wel nooit worden. Desondanks geloven de vertalers dat Epictetus&#8217; werk onze tijd nog iets te bieden heeft. Ik betwijfel dat. Ondanks hun inspanningen blijft het moeizame lectuur, niet alleen door de vele herhalingen, maar ook door het prekerige karakter van sommige colleges. Epictetus is, als ik me niet vergis, voornamelijk nog van historische betekenis.
Boter is een kenner van zijn onderwerp en dat merk je aan alles. Zijn mede-vertaler Rob Brouwer en hij hebben goed werk geleverd. Zelden is een vertaling van een klassiek auteur bij deze uitgever zo grondig en goed gedocumenteerd uitgegeven als deze; er is zelfs een register.
Epictetus, ‘Verzameld werk’, uit het klassiek Grieks vertaald door Gerard Boter en Rob Brouwer, Uitgeverij Athenaeum-Polak &#038; Van Gennep, Amsterdam 461 blz. Prijs: € 34,95.