Heldendicht / Week van de Klassieken
Nog niet zo lang geleden hield voormalig VVD-voorman Frits Bolkestein in NRC Handelsblad een pleidooi voor het lezen van de klassieken in vertaling op de gymnasia. Hij trad daarmee in de voetsporen van zijn grootvader, die tijdens de oorlogsjaren in Londen minister van Onderwijs was geweest &#8211; een raadselachtige post in een regering in ballingschap &#8211; en toen iets dergelijks had betoogd. In de klassiek geschoolde wereld werken de molens langzaam, want pas jaren later, in 1958, toen het spook van de vertaalde Oudheid op het lesprogramma van de Nederlandse gymnasia weer eens de kop opstak, verenigden vijf klassiek geschoolde kopstukken hun bezwaren in een schotschrift met de titel: Is de Griekse litteratuur vertaalbaar? U raadt het antwoord al: neen. Ze waren niet zozeer tegen vertalingen, als wel tegen de gedachte dat die het wezenlijke van het Grieks zouden kunnen weergeven. Buitenstaanders die zich niet op het gymnasium en de universiteit aan de bronnen van de Klassieke Oudheid hadden gelaafd, waren echter aangewezen op de klassieken in vertaling. En van die buitenstaanders kwamen er steeds meer.
Uit uitgeverscatalogi blijkt dat er inmiddels een flink aantal teksten uit de Klassieke Oudheid in Nederlandse vertaling beschikbaar is. Daarvan heeft Uitgeverij Athenaeum Polak &#038; Van Gennep er veel voor haar rekening genomen. Eén klassieke auteur, de grootste, ontbrak nog in hun fonds: Homerus. Die was in 1980 in de vertaling van De Roy van Zuydewijn bij De Arbeiderspers verschenen, en daar in 1993 nogmaals in een herziene versie. Dat is nog maar kort geleden, maar bij Athenaeum konden ze kennelijk niet langer wachten.
Oorlog tussen de goden
Wat de Ilias inhoudt hoef ik hopelijk niet meer uit te leggen. Iedereen weet inmiddels &#8211; ook dankzij de filmindustrie &#8211; dat het epos de periode beschrijft waarin de held Achilles zich woedend uit de strijd om Troje heeft teruggetrokken, omdat hij op last van Agamemnon, de leider van de expeditie, zijn bevallige oorlogsbuit aan hem heeft moeten afstaan.
Homerus is niet niks. Zijn Ilias en de Odyssee zijn zonder twijfel de belangrijkste teksten van de Klassieke Oudheid. Eeuwenlang hebben jonge Grieken ermee leren lezen en schrijven. Homerus was een van de ankerpunten van de oude Griekse cultuur. Hoewel ze het religieuze wereldbeeld van de Ilias en de Odyssee aanvankelijk steeds belachelijk hadden gemaakt, zijn ook de christenen uiteindelijk overstag gegaan en hebben ze beide epen omarmd. Wie gewend is aan die ene gezichtsloze, zwijgende god, moet de bonte godenwereld van Homerus wel vreemd vinden. Toch is die minder primitief dan ze wel wordt afgeschilderd. De goden van de Ilias laten twee gezichten zien, een ogenschijnlijk menselijk als ze bijeen zijn op de Olympus, en een onverwacht meedogenloos en onmenselijk, wanneer ze alleen opereren. Apollo, die we eigenlijk alleen kennen als de god van het schone, zaait dood en verderf met de pest, en Athene, die over de wijsheid zou gaan, is al evenmin een aangename verschijning op het slagveld. De menselijke gestalte die de dichter hen heeft gegeven is schijn en lijkt een uit noodzaak geboren projectie van de mensenwereld op die van de goden te zijn. Alleen zo kunnen hun acties ten minste begrepen en verklaard worden.
Hoe het ook zij, altijd zijn mensen slechts de speelbal van de goden. Wanneer Diomedes de god Apollo te na dreigt te komen, zet deze hem op zijn plaats: &#8216;Pas op! Terug! Beeld je niet in gelijk te zijn aan goden, zoon van Tydeus! Nooit was het onsterfelijke godenras verwant aan dat van mensen die op aarde leven.&#8217; Want er is een wezenlijk verschil: de goden bewegen zich wel onder de mensen, maar de mensen kunnen zich niet onder de goden begeven, zij blijven de gevangenen van de aarde. Oorlogen als die van Troje houden voor de goden geen risico in, ze zijn immers onsterfelijk, zó heeft het lot het bepaald, zoals Homerus herhaaldelijk vermeldt.
Die onderworpenheid aan het lot is meteen ook het enige dat ze wél met de mensen gemeen hebben. Schrale troost. Niemand die er iets aan heeft. Wanneer de goden zich met de mensen bemoeien, spelen ze vanuit menselijk standpunt meestal vals. De helden krijgen nauwkeurige, in menselijke termen vervatte instructies wat te doen en wat na te laten, tegelijk met de belofte dat de god in kwestie hen daarbij zal helpen. De echte beweegredenen worden daarbij zelden gegeven, waardoor het advies een bevel wordt dat je niet kan weigeren. Tegenstanders van goddelijke favorieten hebben nooit een kans. De Trojaanse oorlog is in wezen een oorlog van de goden.
Bewijs van onvermogen
Homerus leefde niet in de heroïsche wereld die hij beschrijft, maar enkele eeuwen later, in de achtste of negende eeuw voor onze jaartelling. Een tijd die zich nog graag spiegelde aan haar heldhaftige voorouders, maar al lang niet meer met de goden wandelde. Misschien waren die er wel, alleen vertoonden ze zich niet meer in hun volle luister, maar in de schijngestalte van een mens, zoals ook bij Homerus vaak het geval is.
De Ilias is door de eeuwen intensief gelezen. In de Middeleeuwen in het Westen in een sterk ingekorte versie als de Ilias Latina; later, na de Renaissance, werden de oorspronkelijke Ilias en de Odyssee in het Europese middelbaar onderwijs verplichte lectuur, zodat zonder overdrijving kan worden gezegd dat de complete intellectuele elite van het moderne Europa ermee is opgegroeid. Er zijn niet zo veel boeken die een dergelijke status hebben.
Status heeft ook degene die Homerus vertaalt; de roem van de dichter straalt ook op hem of haar af, nog steeds zijn de namen van bijvoorbeeld Vosmaer, Timmermans en Schwartz niet verbleekt. Of Patrick Lateur, die voor uitgeverij Athenaeum Polak &#038; van Gennep voor een nieuwe vertaling van de Ilias tekent, ook die eer te beurt valt, zal de tijd leren.
Homerus schreef in een soort archaïsch kunst-Grieks, dat zeer geschikt was voor zijn doel, maar voor zijn tijdgenoten niet de gangbare omgangstaal was. De meeste moderne vertalers hebben dat merkwaardige verschil tussen spreek- en kunsttaal &#8211; dat overigens ook voor de tragedie geldt &#8211; genegeerd, waardoor Homerus&#8217; sonore, altijd sprankelende verzen helaas nooit een Nederlands equivalent hebben gekregen. Op enkele uitzonderingen na heeft men zich van een algemeen aanvaard doorsnee Nederlands bediend. Het &#8216;klassieke&#8217; moest van het metrum komen, dat, zeker in de tweede helft van de twintigste eeuw, al grotendeels uit de eigentijdse poëzie was verdwenen. Welbeschouwd is het een bewijs van onvermogen: de taal maar de taal laten en de poëzie van de tekst in de vertaling onderbrengen in het tellen en rangschikken van benadrukte en onbenadrukte lettergrepen. Ik geef toe, dit is misschien een wat al te schrille voorstelling van zaken, omdat er desondanks toch ook veel lezenswaardigs uit voortgekomen is, maar het komt er toch wel zo&#8217;n beetje op neer.
Lateur heeft ervoor gekozen de Ilias in rijmloze vijfvoetige iamben te vertalen, een keuze die hij in de verantwoording rechtvaardigt door een aantal grote dichters op te voeren die de iambische pentameter gebruikt hebben maar bij nadere inspectie geen van allen Homerus-vertalers zijn. Dat Nijhoff zijn gedicht Awater in vijfvoetige iamben schreef, wil niet zeggen dat die dan ook geschikt zouden zijn voor de vertaling van de Ilias. De reden voor Lateurs keuze is dat de hexametervertalingen in het Nederlands &#8216;geen succes&#8217; zouden zijn en dat iamben beter bij onze taal zouden passen. Over zijn voorgangers is Lateur dus niet te spreken. Toch zijn de hexametervertalingen van Vosmaer, Timmerman en De Roy van Zuydewijn altijd zeer gewaardeerd en geen van alle al na één druk van de schappen verdwenen. Lateurs keuze is zijn zaak, maar deze rechtvaardiging ervoor had beter achterwege kunnen blijven.
Het resultaat van de keuze is even wennen. Een dactylische hexameter telt gewoonlijk maximaal achttien en minimaal twaalf lettergrepen, al komt dat laatste aantal eigenlijk nooit voor. Een iambische pentameter telt gewoonlijk tien en af en toe negen of elf lettergrepen. Hierdoor zijn de kolommen met versregels in de nieuwe vertaling ieler en is het boek dikker dan je gewend bent.
Kan Lateurs vertaling het werk van zijn voorgangers doen vergeten, zoals hij hoopt? Dat hangt er vanaf wat je als lezer van een Homerus-vertaling verwacht: een tekst die je naast het Griekse origineel legt, of een die je als een zelfstandig dichtwerk leest? In het eerste geval is Lateurs vertaling goed te gebruiken, maar dat geldt ook voor die van zijn voorgangers.
Tegenstribbelend Nederlands
Wie zonder kennis van de oorspronkelijke Griekse tekst de Ilias gaat lezen, zal merken dat de iambische pentameter kennelijk zo goed bij de Nederlandse taal past dat je er maar weinig van merkt. Het metrum is niet dwingend. Wanneer je de verzen hardop met geforceerde nadruk op de beklemtoonde lettergrepen leest, voel je de iamben maar merk je ook dat je vaak struikelt. Lateur blijkt, al dan niet noodgedwongen, nogal eens te smokkelen met zijn iamben. Zulke antimetrie is niet per se verkeerd, de gebruikte versmaat heeft nogal eens de neiging te gaan dreunen als er niet regelmatig een onregelmatigheid optreedt. Iamben hebben zo hun gebreken. Hexameters hebben die variatie van nature. Lang-kort-kort kan worden afgewisseld met twee lange lettergrepen; daardoor vloeien ze mooier en hebben ze minder de neiging te dreunen dan iamben. Een nadeel is dat het Nederlands wel eens tegenstribbelt. Dat doet het overigens ook bij Lateurs iamben. Zo laat hij Hector tegen zijn vrouw zeggen: &#8216;(&#8230;) Niemand werpt me tegen mijn lotsbeschikking in de Hades./ Want niemand laf of dapper, zo beweer ik, ontkwam zijn lot, zodra hij was geboren.&#8217; Fraai is het niet, vooral de laatste regel met de onvoltooid verleden tijd van &#8216;ontkwam&#8217; en &#8216;was geboren&#8217; strijkt in tegen de haren van het taalgevoel, maar hier moet tol aan het metrum betaald worden. De Roy van Zuydewijn vertaalt deze verzen zo: &#8216;Niemand zendt me, in strijd met mijn lot, naar de woning van Hades,/ want geen mens, van geringe zomin als edele afkomst,/ kan aan het noodlot ontgaan dat bij zijn geboorte beschikt is.&#8217; Dat klinkt beter.
Lelijk zijn ook de woorden van Diomedes: &#8216;Dat ik terug zou deinzen is voor Pallas/ Athena ongeoorloofd.&#8217; De Roy van Zuydewijn: &#8216;Want bang zijn verbiedt mij Pallas Athene.&#8217; De volgende versregels over Diomedes zijn in Lateurs versie weer wel geslaagd: &#8216;Uit zijn helm en schild/ deed zij een onvermoeibaar vuur ontvlammen,/ gelijkend op de Hondsster in het najaar,/ die na haar bad in de Okeanos/ de klaarste glans en schittering uitstraalt. Zo deed zij van zijn hoofd en schouders vuur/ ontvlammen en zij dreef hem naar het midden/ alwaar de meeste krijgers zich verdrongen.&#8217; De Roy van Zuydewijn: &#8216;En aan zijn helm en schild ontstak zij een stadige vuurgloed/ die op de Hond, de ster van de nazomer, leek, die het helderst/ licht geeft en straalt na haar bad in Okeanos&#8217; diepte,-/ zo ontstak de godin om zijn hoofd en schouders het vuur en/ dreef hem de strijd in, daar waar de wirwar van mannen het dichtst was.&#8217; Met het volgende gaat het toch weer mis. Lateur: &#8216;Je zou zeggen: hier marcheert/ zo&#8217;n grote macht met krijgers zonder stem/ vanbinnen, die vol eerbied voor hun meesters/ zwijgen.&#8217; Dan is de oude Vosmaer begrijpelijker: &#8216;Doch stil zwegen de mannen, (en niemand zoude vermoeden/ welk een geducht krijgsleger met stem in de borsten er optrok),/ stil ontzag voor hun vorsten gevoelende.&#8217;
Mocht er een tweede druk komen dan heb ik een paar wensen. Die rare ondertitel Wrok in Troje moet weg. Ten eerste omdat hij fout is, er is geen wrok in Troje, maar in het kamp van Achilles, dat buiten de stad ligt; ten tweede omdat hij door geen enkele traditie wordt gerechtvaardigd en ten derde omdat hij onbenullig is. Een andere wens is dat de kopjes tussen de verschillende episodes verdwijnen en wel om de laatste twee hierboven genoemde redenen. Boven of onder aan de bladzijde kan iedereen schrijven wat hij wil, maar niet in de tekst. Het veel voorkomende gebruik van de onvoltooid verleden tijd in plaats van de voltooid verleden tijd is een anglicisme en lelijk nieuwslezersnederlands. Verder zou nog eens naar een aantal minder geslaagde passages gekeken moeten worden, want zo is deze Ilias, ondanks de goede dingen die er in te vinden zijn, nog geen groot succes. Voorlopig genieten de hexameters van De Roy van Zuydewijn de voorkeur.
Homeros, ‘Ilias’, vertaling Patrick Lateur, Athenaeum Polak &#038; Van Gennep, 827 p., € 32,50

Allard Schröder

Een vertaling vol Achilleshielen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel