Roman
Nadat de Chinese advocaat Lioe Shioei op zijn fiets was gestapt, gehuld in een Nederland maakte kennis met de Ierse schrijver Gerard Donovan in 2009, toen zijn roman Julius Winsome in Nederlandse vertaling verscheen. Het intrigerende verhaal over Julius Winsome, die op buitensporige wijze wraak neemt wanneer een jager zijn hond doodschiet, deed verlangen naar meer. En meer is er nu, met de vertaling van Donovans debuutroman Schopenhauer&#8217;s Telescope (2003), in zijn geboorteland onder meer gekozen tot Irish Novel of the Year.
De telescoop van Schopenhauer (vertaling Marion Op den Camp) begint opzettelijk clichématig, als een typische oorlogsroman. Een schijnbaar onschuldige man, bakker van beroep, wordt in alle vroegte van zijn bed gelicht door twee soldaten. Het is november, de dagen zijn kort, er woedt een sneeuwstorm. Onder supervisie van een leraar wordt de bakker op een afgelegen veld aan het werk gezet. Hij moet een kuil graven, waarvan direct duidelijk is dat het weinig anders kan worden dan een massagraf &#8211; een begin dat vaag doet denken aan de openingsscène van Het proces van Kafka, met name doordat onduidelijk blijft hoe en waarom de bakker in die situatie is beland.
Aanvankelijk zit je als lezer daarom te vissen naar aanwijzingen: welke oorlog hebben we het over, in welk land zijn we eigenlijk, aan wiens zijde staat die leraar? Maar de antwoorden komen niet, want De telescoop van Schopenhauer is allesbehalve een typische oorlogsroman. De bakker en de leraar krijgen nooit een naam, het land wordt nooit benoemd, de oorlog is gewoon de oorlog. En de narratieve ontwikkelingen blijven beperkt: de kuil wordt wat dieper, de sneeuwstorm neemt in heftigheid toe of juist af, de minuten verstrijken.
Wat resteert is het gesprek tussen de leraar en de bakker. Een dialoog die tegelijkertijd spel en strijd is, die afwisselend sympathie en antipathie uitdrukt. Want hoewel de leraar en de bakker lijnrecht tegenover elkaar staan in hun overtuigingen, delen ze wel een voorliefde voor historische kennis. Ze nemen elkaar quizzen af, spelen historische veldslagen na of vertellen een sprookje. Het uitdagen en aftasten culmineert in een briljant opgeschreven fictieve rechtszaak tegen de bakker &#8211; waarbij de laatste zowel verdachte als rechter moet spelen, terwijl de leraar tegelijkertijd de aanklager en alle getuigen voor zijn rekening neemt. In de nagespeelde rechtszaak komt het spel van de twee gevaarlijk dicht in de buurt van de werkelijkheid, want inmiddels is duidelijk dat de bakker een op zijn minst dubieuze rol heeft gespeeld in de bezetting van de stad.
De aanstekelijke speelsheid van de dialogen contrasteert met de overduidelijke ernst van de situatie. Terwijl de leraar en de bakker doodleuk filosofische boompjes opzetten over geschiedenis en oorlogvoering, is er immers ook een echte oorlog gaande en staat de bakker al urenlang in de bittere kou een massagraf te delven.
Een van de best geslaagde passages van het boek kan dit contrast illustreren. De bakker vertelt hoe hij, voordat de oorlog uitbrak, in zijn bakkerij te maken had met een lastige klant die haar handen niet van zijn taarten kon afhouden. In een hilarische, filmische scène beschrijft Donovan hoe de bakker op bloedserieuze wijze 2400 jaar oude oorlogsstrategieën van de Chinese generaal Sun Tzu toepast om zijn handelswaar te beschermen. Het voorval maakt echter ook pijnlijk duidelijk dat in het leven van de bakker geen klanten, buren, vrienden of familie bestaan &#8211; alleen vijanden die hem en zijn negotie kunnen bedreigen. Volgens die denkwijze is alles geoorloofd voor het eigen lijfsbehoud. &#8216;Ik wil leven!&#8217; roept de bakker meermaals uit, in de overtuiging dat daarmee zelfs gruweldaden gerechtvaardigd worden.
Donovan raakt daarmee aan de filosofische kernvraag &#8216;hoe te leven?&#8217;. En dan vooral: hoe te leven in extreme situaties, waarin het eigen lijfsbehoud op gespannen voet staat met het lijfsbehoud van anderen. Wat goed is en wat slecht, zo laat Donovan op verontrustende wijze zien, is dan opeens niet meer zo voor de hand liggend als we wel zouden willen. De bakker kan naar alle gangbare maatstaven immoreel worden genoemd. Toch wekt hij sympathie, vooral door zijn oprechte verlangen naar kennis en zijn tot het uiterste doorgevoerde logica.
Daarin lijkt de bakker uit De telescoop van Schopenhauer op de hoofdpersoon uit Julius Winsome, waarover Donovan zelf in een interview zei dat hij relentlessly sane is, oftewel &#8216;meedogenloos verstandig&#8217;. Donovan heeft duidelijk een voorliefde voor intelligente loners, kluizenaarstypes die hun kennis liever uit boeken dan uit het leven halen. Een externe gebeurtenis (respectievelijk de moord op een hond en de uitbraak van een oorlog) verstoort vervolgens het evenwicht in hun zelfgekozen afzondering, waarna zij met een buitenproportionele wreedheid reageren. Donovan presenteert die hardvochtigheid gelukkig met zo veel taalgevoel en humor, dat het leesplezier ruimschoots opweegt tegen het treurige mensbeeld.
T-shirt met de tekst &#8216;Eénpartijdictatuur is een ramp&#8217;, werd hij snel door de politie aangehouden. Tijdens een verhoor van vier uur moest hij zijn aanstootgevende kledingstuk uittrekken. Het werd voor zijn ogen in stukken gescheurd en in de vuilnisbak gegooid. Maar wat gebeurde er toen? Een politiefunctionaris spoedde zich naar de supermarkt om een nieuw T-shirt te kopen. Lioe kreeg opdracht het aan te trekken en werd met de vermaning &#8216;Nooit meer doen!&#8217; naar huis gestuurd.
In China mag het communistische systeem dan nog bestaan, het is beslist niet meer wat het geweest is. De critici die voorheen het jachtobject van harde terreur waren, worden meestal met waarschuwingen geïntimideerd en nog maar zelden gedood of opgesloten. Een enkele keer stelt het regime een voorbeeld. In december vorig jaar werd Lioe Ziaobo tot elf jaar hechtenis veroordeeld. Als initiatiefnemer van Charta 08 (naar het Tsjechische voorbeeld uit &#8217;77) had hij met zijn pleidooi voor politieke hervormingen een grens overschreden.
Deze represaille illustreert een belangrijke stelling van de Australische journalist Richard McGregor, medewerker van de Financial Times. In zijn verhelderende en anekdotenrijke boek The Party schrijft hij: &#8216;China still runs on Soviet hardware&#8217;. Er is heel veel veranderd sinds Deng Xiaoping in 1978 de introductie van de vrije markt afkondigde, maar de politieke alleenheerschappij van de Communistische Partij blijft onaantastbaar. Daarom voelen de machthebbers zich gedwongen op te treden tegen een belangrijke leider van Charta 08 die openlijk voor meer democratie pleit. Maar het lijkt of het regime deze maatregel met tegenzin neemt: toen tegen de bestraffing van Lioe Ziaobo protesten loskwamen, liet de overheid deze demonstranten begaan.
Imperiale traditie
De grote vraag is: hoe lang kun je de vrijheidsdrang beperken tot de economie en vermijden dat zij overslaat naar de politiek? In elk geval is er geen weg terug. Het regime is de gevangene van een paradox: de dynamiek van de nieuwe orde is de beste garantie voor de machtspositie van de partij. Hoewel nog honderden miljoenen Chinezen in grote armoede leven, heeft het gros van de burgers in de steden (de helft van de 1,3 miljard Chinezen woont nog op het platteland) de afgelopen decennia een onvoorstelbare welvaartsgroei doorgemaakt. Hun levensstandaard heeft de partij het krediet opgeleverd dat de belangrijkste stut is van het politieke systeem.
Met pragmatische maatregelen probeert het regime greep te houden op de doordenderende economische activiteit. De leiding hanteert het motto: wij zijn de Communistische Partij, dus wij bepalen wat communisme is. Het lidmaatschap is opengesteld voor ondernemers. Zij zijn inmiddels in groten getale doorgestroomd naar hoge posten, wat de orthodoxe uitgangspunten van het communisme (&#8216;arbeiders- en boerenstaat&#8217;) op losse schroeven zet. Kan de partij op deze wijze greep houden op de markteconomie of zal de geest van het kapitalisme de partij geleidelijk overnemen?
Het belangrijkste sturingsinstrument is de controle over het financiële systeem. Banken zijn in handen gebleven van de staat, die bepaalt hoeveel geld er geleend kan worden. De afgelopen decennia bood het Chinese regime met succes weerstand aan de druk van opeenvolgende Amerikaanse regeringen zich aan te sluiten bij de neoliberale &#8216;Washingtonconsensus&#8217;. Toen de kredietcrisis in de herfst van 2008 uitbrak, oogstte men de vruchten van dit politieke verzet tegen de liberalisering van het financiële stelsel. De inzakkende conjunctuur trof ook China, tot de Chinese overheid de kredietkraan opendraaide. Minder dan een jaar later had het land alweer de groeipercentages van voorheen te pakken. Bovendien hielpen Chinese banken, die als gevolg van een langdurige periode van succesvolle export bulken van het geld, westerse nood te lenigen.
Zonder die interventies van de Chinese staat had de economische crisis Amerika en Europa veel zwaarder getroffen. Deze demonstratie van westerse afhankelijkheid heeft de mondiale machtsverhoudingen flink verschoven. De Chinese machthebbers zijn er snel bij om hun nieuwe status te exploiteren. Hoge bezoekers als de Amerikaanse minister Hillary Clinton wordt te verstaan gegeven het onderwerp mensenrechten onbesproken te laten. Op de klimaatconferentie van vorig jaar in Kopenhagen maakte het Chinese regime duidelijk dat het zich ook op dit thema door het Westen niets laat zeggen.
Het nieuwe prestige is een bijdrage aan de nationale trots, die naast de economische voorspoed vorm geeft aan een ideologisch uitgekleed &#8216;socialisme&#8217; dat leeft van praktische resultaten. De partij werpt zich op als een verlicht verlengstuk van een imperiale traditie, die begin twintigste eeuw onderging in interne chaos. Pas in 1949, na de communistische overwinning in de burgeroorlog, heeft de Chinese natie zich volgens de hedendaagse propaganda weer herpakt.
De grote leider Mao Zedong, overleden in 1976, blijft een onaantastbaar icoon, ook in het huidige China van bloeiend kapitalisme. Het portret van deze communistische tiran prijkt op alle bankbiljetten. Dat hij verantwoordelijk was voor tientallen miljoenen doden tijdens de Grote Sprong Voorwaarts van eind jaren vijftig en de Culturele Revolutie van tien jaar later, mag niet worden besproken. Aanmerkingen op zijn staat van dienst zouden een lawine van kritiek op gang brengen die de partij snel kan doen wankelen. Geschiedenis, aldus McGregor, is de zachte onderbuik van de partij.
Nationalistische passie
Patriottisme is ook een middel om het leger in het gareel te houden. Hier ligt een direct verband met de kwestie Taiwan, het eiland voor de Chinese kust dat in 1949 politiek werd afgescheiden van het vasteland. De strijdkrachten krijgen van de partij uitgebreide financiële middelen, in de verwachting dat Taiwan uiteindelijk dankzij militaire druk zal kunnen worden ingelijfd. Zo wordt de nationalistische passie aangewakkerd die ook onder de bevolking op ruime schaal leeft. De machthebbers lopen op deze wijze het risico in conflict te raken over Taiwan met de Verenigde Staten, terwijl ze dit juist willen vermijden omdat rust in de buitenlandse politiek onmisbaar wordt geacht voor de binnenlandse stabiliteit.
Twee jaar geleden kwam de Amerikaanse China-specialiste Susan Shirk in haar veelgeprezen boek Fragile Superpower tot de conclusie dat het Chinese &#8216;socialisme&#8217; een breekbare constructie is met een onzekere toekomst. McGregor is veel optimistischer. Het Chinese stelsel is verrot en zelfs corrupt, zo schrijft hij, maar het is ook zeer flexibel. Het is in verval, maar het is ook in ontwikkeling. Het aanpassingsvermogen van de partij is volgens hem vrijwel onbeperkt. De machthebbers hebben een eigen stelsel van informatiekanalen ontwikkeld dat inlichtingen verschaft over wat er onder de bevolking leeft. De partij speelt in op signalen van onderaf. Twee jaar geleden werd het stakingsrecht geïntroduceerd, waarvan inmiddels ruimschoots gebruik wordt gemaakt.
De vraag die McGregor echter laat liggen, is wat er gebeurt als de sociale onvrede, die in een samenleving van grote ongelijkheid een vruchtbare voedingsbodem heeft, omslaat in politieke actie. Zo begon in Polen begin jaren tachtig een opstand die ruim vijf jaar later culmineerde in de politieke hervormingen van Gorbatsjov. Wat gebeurt er in China als fietsende advocaten met hun roep om democratie collectieve steun krijgen? Hoe ver kan de partij gaan met geleidelijke aanpassingen zonder de basis van het systeem, de politieke alleenheerschappij, te ondermijnen?
Eén ding is duidelijk: sinds de herfst van 2008 weten we zeker dat politieke onrust op grote schaal niet alleen de Communistische Partij van China in de problemen zal brengen. Als de economie van deze gigant als gevolg van maatschappelijke wanorde in het ongerede raakt, heeft ook het Westen veel te verliezen.
Gerard Donovan
De telescoop van Schopenhauer
Ailantus
344 p., € 20,50

David Duijnmayer

Een meedogenloos verstandige loner

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips