Komrij over kunst
De dichter Paul Valéry verontschuldigde zich nog dat hij over schilderkunst schreef. Niet omdat hij zijn onderwerp geringschatte, integendeel. Hij voelde zich schuldig omdat hij begreep dat hij de kunst met zijn beschouwingen onrecht aandeed. Het kunstwerk vertalen betekende de reductie van beeld tot taal, de verbleking van kleurnuances tot het strakke zwart-wit van het woord. Een proces van ongrijpbaar kijken, ervaren en denken werd omgezet in de regels van de grammatica. In een van zijn Cahiers schreef Valéry dat het oog het oneindig bijzondere ziet maar dat de geest dat alledaags en bekend maakt: dat wil zeggen half onzichtbaar.
In zijn stukken over beeldende kunst wordt Gerrit Komrij door dergelijke poëtische overpeinzingen niet geplaagd. Als satiricus zoekt hij er in de vereenvoudiging het tegenovergestelde van. Uitvergroting en generalisaties zijn de vaste ingrediënten van zijn karikaturen. Hoe sterk dat kan werken hebben klassiekers als Horen, Zien en Zwijgen (1977) en Dit helse moeras (1983) bewezen. De toon van Komrij is in deze boeken ongeëvenaard scherp, zijn taal stuwt een diepe, bevrijdende schaterlach vanuit de ingewanden op: de satire werkt bij hem als een magische catharsis. Ook bij herhaalde herlezing is het effect van vele beschouwingen nog steeds die van een hilarische aha-erlebnis: opeens is weer glashelder wat er mis is met het door hem genadeloos afgebeulde onderwerp.
Het oeverloze conceptuele
In menig essay uit die tijd richtte Komrij zijn pijlen op kunstenaars, kunstambtenaren en kunstcritici. In &#8216;De taal van de kunstkritiek&#8217;, opgenomen in Dit helse moeras, verwijt hij ze gewichtige prietpraat te bezigen. Het hoe is belangrijker geworden dan het wat. Al zegt hij het niet met zoveel woorden, hij betreurt het dat het deugdelijk ambachtelijke verdrongen is door het oeverloze conceptuele. Praatjes vullen hier gaatjes of, in zijn woorden, wil de kunstenaar nog meekunnen, dan moet hij eerst zijn eigen programmaboekje schrijven.
Kunstcritici hebben met hun geheimtaal de oorlog verklaard aan het publiek. Het mystieke systeem van de kunstkritiek &#8216;verslindt alles, rotzooi en kwaliteit gelijkelijk, en heeft elke polemische noot verbannen uit haar gebedsrol. Waar georakeld wordt, wordt niet gelachen.&#8217; Dat er niet gelachen kan worden, komt ook doordat de kunst wordt gedomineerd door ambtenaren. Zij hebben een hekel aan kunst en vrezen de vrijheid van de kunstenaar. Zij spannen hem het liefst voor hun politiekcorrecte karretjes. &#8216;Alleen als de geldkraan wordt dichtgedraaid klinkt er gepiep.&#8217; Dit staat onder andere in Averechts, uit 1980, en heeft niets van zijn actualiteit verloren.
Maar ook toen was het al de vraag waar de satire in haar eigen staart beet en de knellende greep op haar onderwerp verloor. Komrijs boutades verliezen hun kracht ten overstaan van de door hem als voorbeeld opgevoerde kunstenaars. Zijn steekspel met de kunstwereld in &#8216;De taal van de kunstkritiek&#8217; mondt uit in een gevecht met Joseph Beuys, beeldend oproerkraaier en activistische sjamaan uit de jaren zestig en zeventig. De vanzelfsprekendheid waarmee hij Beuys als charlatan en koopman van gebakken lucht terzijde schuift, doet nu nog meer dan toen achterhaald aan.
Jaloerse obsessie
Alsof er in die dertig jaar helemaal niets veranderd is, slaat Komrij dezelfde akkoorden opnieuw aan in de bundeling van zijn NRC-columns over hedendaagse beeldende kunst en design. In Kunstwonderen. Op zoek naar de drijfveren van de moderne kunstmarkt en van de terreur die design heet moet de taal van de kunstenaar het weer ontgelden, is de conceptuele kunst een vergaarbak van stomme ideeën en de ambtenaar stootkussen en kunstmoedertje tegelijk. Veel klinkt als een vermoeide echo: &#8216;Kunstenaar zijn helpt niet, een goeie kunstenaar zijn helpt nog minder, praatjes moet je hebben.&#8217; Nergens probeert Komrij verschillen en overeenkomsten tussen toen en nu te benoemen.
Wel nieuw is zijn welhaast jaloerse obsessie voor het grote geld dat in delen van de kunstwereld rondgaat. &#8216;De dichter&#8217;, een van Komrijs bekendste gedichten, besluit een exposé over het dichterschap met de ironische constatering: &#8216;En daarvan wilde hij leven!&#8217; Voor sommige kunstenaars en ontwerpers is dat geen enkel probleem meer. Komrij in Kunstwonderen: &#8216;De poëzie ontsnapte aan die dans. (Zucht).&#8217;
Anders dan voorheen vormen nu kunstwerken en designvoorwerpen de aanleiding voor zijn bespiegelingen. Mogelijk daardoor, omdat er geen afstand is tussen het concrete en het abstracte of doordat Komrijs liedje ondertussen al te grijs is gedraaid, missen deze stukjes het bevrijdende van de onmogelijke gedachte of het verleidelijke van het verboden perspectief. Zijn taal striemt niet in zweepslagen over de onderwerpen. Hij gaat niet verder dan wat courant geworden is, wat zich in de nieuwe politiek als communis opinio heeft aangediend.
In zijn beschouwingen blijft hij aan het oppervlak, hij stelt zich geen wezenlijke vragen over wat hij ziet en als een ander daar doorheen wil breken, wordt hij op zijn nummer gezet. &#8216;Je staat voor een kunstwerk. Je ziet iets en je weet niet wat. &#8220;Je weet niet wat&#8221; schijnt niet te bevredigen. Er moet commentaar bij.&#8217; Het commentaar dat Komrij zelf geeft, beperkt zich vaak tot de kwalificatie dat kunstenaars handige zakkenvullers zijn, dat een werk aan een spijker niet meer meedoet, dat in de gesubsidieerde kunstsector iedereen bang is voor de kunst.
Kennelijk heeft hem dat nogal wat kritiek opgeleverd, want in zijn laatste stukjes verdedigt hij zich: ook hij vindt niet alles slecht of lachwekkend. Maar zeggen wat je mooi vindt of bewondert, is volgens Komrij slaapverwekkend. Hij klinkt hier als de opvoeder die beweert dat een knal voor de kop beter is dan een liefkozing.
Pad, een door de kunstenaar Pavel Althamer getrokken spoor door een korenveld, wordt door Komrij weggeschreven omdat het hem aan zijn kinderjaren doet denken. &#8216;Zelfs nu, als ik naar dit akkertje kijk, blijft elke associatie met kunst me vreemd.&#8217; Het is als van Prousts madeleine zeggen dat het geen lekker koekje is en dat elke associatie met literatuur je vreemd blijft.
Als een cabaretier iets truttigs maar vaak genoeg herhaalt, zegt Komrij, werkt die truc nog altijd op de lachspieren. In Kunstwonderen past Komrij deze truc overdadig toe, maar anders dan de cabaretier verzuimt hij die teneur af en toe te doorbreken met een gevoelig liedje. Het unisono van zijn kritiek is daardoor slaapverwekkender dan hij zelf voor mogelijk houdt.
** Gerrit Komrij, ‘Kunstwonderen. Op zoek naar de drijfveren van de moderne kunstmarkt en van de terreur die design heet’, De Bezige Bij, 240 p., €29,90

Lex ter Braak

Een klap voor de kop

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel