Fictie
Deze bespreking betreft twee romans, een Duitse en een Deense, die weinig gemeen hebben, behalve dat ze beide in de tegenwoordige tijd en in de ik-vorm zijn geschreven en dat hun hoofdpersonen lichtelijk onaangepast zijn. Onaangepastheid en ik-vorm zijn niets bijzonders in de hedendaagse literatuur, maar met die tegenwoordige tijd is er iets aan de hand. Als redacteur van een literair tijdschrift ben ik zo&#8217;n in de tegenwoordige tijd geplaatst vertelperspectief regelmatig tegengekomen bij inzendingen van jongere, beginnende schrijvers, die er een bijzondere band mee schijnen te hebben. Alleen het directe, onmiddellijk aanwezige heden doet er bij hen blijkbaar toe, soms is het alsof hun personages geen toekomst hebben. De auteur doet voorkomen alsof hij die evenmin kent. Natuurlijk is dat schijn &#8211; aan helden zonder toekomst of verleden heb je niets &#8211; maar voor de lezer zoeken de protagonisten ogenschijnlijk op de tast hun weg in de wereld. Alle gebeurtenissen lijken op het moment van het schrijven nog te moeten ontstaan. Dit vraagt bijna vanzelfsprekend om korte zinnen, alsof de schrijver voetje voor voetje terrein voor zijn personage moet veroveren.
Daarentegen suggereert het gebruik van de verleden tijd dat alles al gebeurd is, dat de auteur het drama kent; hij weet al wat het lot voor zijn hoofdrolspeler in petto heeft, waardoor hij dat van begin af aan al in de handeling kan laten meespelen.
Er is nog iets met het gebruik van de tegenwoordige tijd. Het heeft associaties met de periode waarin we leerden lezen. Anders gezegd: het wekt herinneringen aan Ot en Sien en vergelijkbare kinderboeken. Op een of andere wijze is die band met de kleine wereld onontkoombaar, misschien ook wel omdat er maar zo weinig grote literatuur is, die tegelijk in de tegenwoordige tijd én in de ik-vorm is geschreven.
Wie in Duitsland de Georg-Büchnerprijs of de Kleistprijs voor zijn literaire werk krijgt, is iemand om rekening mee te houden. Wilhelm Genazino heeft ze beide mogen ontvangen. Zijn roman Een paraplu voor het leven beschrijft de dagelijkse gang van een lichtelijk neurotische veertiger die &#8216;proefloopt&#8217; voor een schoenenfabriek. Het leven blijkt een hele opgave voor hem. Kleine voorvallen, ontmoetingen of waarnemingen kunnen hem al verrukken, van zijn stuk brengen of tot diepe of speelse overpeinzingen verleiden. Al die alledaagsheid wordt in haar kielzog gevolgd door een schaduw van verveling en een gevoel van overbodigheid, die alleen maar door de fantasie bestreden kunnen worden. Genazino&#8217;s roman, vertaald door Gerrit Bussink, is daarmee nog geen somber boek, wel soms melancholiek, zij het steeds met een goedgemutste ondertoon.
De beschrijving van de absurditeit van alledag past in een lange traditie, die loopt van Jean de La Ville de Mirmont tot Nicholson Baker, Jean-Philippe Toussaint en Kees &#8217;t Hart. Genazino&#8217;s woordvormsels doen vooral aan de laatste denken. Termen als &#8216;zwijgrooster&#8217;, &#8216;vergelijkende schuldwetenschap&#8217; of &#8216;netjeszoenen&#8217;, om maar eens een paar te noemen, had je ook bij &#8217;t Hart tegen kunnen komen.
De Deen Lars Husum is met zijn Mijn vriendschap met Jezus met hetzelfde vertelperspectief een andere weg ingeslagen. Het resultaat werd een bestseller, wat over de kwaliteit van een roman meestal niet zoveel zegt. Husum beschrijft de ontsporing en genezing van zijn jeugdige held Nikolaj. Na de dood van zijn ouders raakt de jongen de weg kwijt. Hij vertrekt uit Kopenhagen naar het rustieke Jutland en maakt daar vrienden die hem helpen alles wat hij verknoeid heeft goed te maken. Iemand die zich Jezus noemt wijst hem daarbij de weg. Laat ik er geen doekjes om winden: deze roman is geen pretje om te lezen, alles eraan is vals en onecht. De auteur, blijkens de achterplattekst &#8216;dramaturg en copywriter&#8217;, is op zijn hurken gaan zitten om pubers en jong-volwassenen aan te spreken in hun belevingswereld, zoals het in beleidsnotaproza heet. Daarvoor bedient hij zich van Ot en Sien-achtige zinnetjes, die op den duur een regelrechte kwelling worden. Husum heeft geen hoge dunk van zijn publiek. Het heeft in zijn ogen genoeg aan een hutspot van vechten, drinken, neuken en popmuziek, dat alles opgedist in een gemaakt naïef-kinderlijke gooi-en-smijtstijl, waarin onomatopeeën als knal en pets niet worden geschuwd. Ik heb geen moment geloofd dat Husum een roman heeft willen schrijven die hij als lezer ook graag zou lezen &#8211; dat is dan meteen de cynische kant van de zaak. Ik weet wat het publiek wil, zal hij misschien hebben gedacht, dan krijgen ze dat ook . Dat is natuurlijk niet verboden, maar noem het geen literatuur.
Husums roman, vertaald door Kor de Vries, toont alle gebreken en nadelen die aan de ik-vorm in de tegenwoordige tijd kleven. Wilhelm Genazino is er daarentegen in geslaagd te laten zien dat je als schrijver met dit stilistische uitgangspunt wel degelijk uit de voeten kunt. Een paraplu voor het leven is daar het bewijs van.
Lars Husum
Mijn vriendschap met Jezus, Nieuw Amsterdam
304 p., € 17,95
Wilhelm Genazino
Een paraplu voor het leven, Atlas
194 p., € 18,90

Allard Schröder

Een band met de kleine wereld

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel